«О́ner aldy – qyzyl til» dep Abaı babamyz aıtqandaı, ejelden sóz qudiretin sezine bilgen halqymyz «Bas kespek bolsa da, til kespek joq» dep aıtaryn ashyq aıtqanymen, «Til tas jarady, tas jarmasa, bas jarady» dep, jaýapsyz laqpa sózden boıyn aýlaq salyp, bir aýyz jón sózge toqtaı bilgen.
Sol ata dástúrimiz keńes zamanyndaǵy ultsyzdandyrý saıasaty men táýelsizdiktiń bastapqy kezeńindegi eýropalyq ashyq-shashyq demokratııaǵa eliktep-solyqtaýdyń saldarynan umytyla jazdap, onyń qadirin endi es jıyp, etek jınap, etene ulttyq qundylyqtarymyzǵa bet burǵan qazirgi kezde ǵana túsinip otyrǵan jaıymyz bar.
Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy 16 naýryzda jarııalaǵan «Jańa Qazaqstan: jańarý men jańǵyrý joly» Joldaýynda: «Memleket ashyq aqparattyq keńistik pen suranysqa ıe ári pármendi aqparat quraldaryn qurýǵa aıryqsha nazar aýdarady.
Buqaralyq aqparat quraldary bılik pen halyqtyń arasyndaǵy tıimdi baılanys arnasy bola otyryp, eldegi qordalanǵan máselelerdi kótere alady jáne kóterýge mindetti. Biraq muny joǵary azamattyq jaýapkershilikpen jasaý kerek. Bizdiń qoǵamymyzdy ydyratý úshin syrttan beriletin tapsyrystarmen jumys isteýge nemese kóleńkeli qalamaqy úshin saıası klandardyń astyrtyn tartysyna qatysýǵa bolmaıdy. Jýrnalıster óz eline jáne azamattaryna shynaıy janashyr bolýǵa tıis. Táýelsiz ári jaýapkershiligi joǵary buqaralyq aqparat quraldary bolmasa, qoǵamdy odan ári demokratııalandyrý múmkin emes ekenine senimdimin. Sondyqtan memlekettiń múddesin, qoǵamnyń suranysyn jáne medıasalanyń damý úrdisin eskere otyryp, BAQ týraly zańdy qaıta qaraý kerek», degen bolatyn.
Úkimetke berilgen osy tapsyrmaǵa sáıkes buqaralyq aqparat salasyndaǵy ýákiletti organ – Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi 1999 jyly qabyldanǵandyqtan eskirip, buqaralyq kommýnıkasııalar salasyndaǵy qazirgi zaman talabyna sáıkese almaı qalǵan «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» Zańnyń ornyna sóz bostandyǵy, pikir plıýralızmi men memlekettik qaýipsizdikti, qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etip, ulttyq qundylyqtardy ulyqtaýǵa baǵyttalǵan shekteýler arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa múmkindik beretin jańa «Mass-medıa týraly» Zańdy ázirledi. Bul dástúrli BAQ pen ǵalamtordaǵy áleýmettik jelilerdiń atqaryp otyrǵan róli men mán-mańyzy jete eskerilgen zamanaýı qujatty Parlament depýtattary talqylaý ústinde. Buǵan qosa, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi daıyndaǵan taǵy bir jańa da asa qajetti qujat – «Onlaın-platformalar jáne onlaın-jarnama týraly» zań jobasyn Parlament qabyldap, Memleket basshysy oǵan 10 shildede qol qoıdy.
Elimizdiń aqparattyq keńistiginde áleýmettik jelilerdiń aty ozyp turǵan búgingi ýaqytta onlaın-platformalar men onlaın-jarnamany zańnamalyq turǵydan retteýge múmkindik beretin atalǵan zańnyń mańyzy erekshe. Onda onlaın-platformalar jumysynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, elimizdiń aqparattyq keńistiginiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, quqyqqa qaıshy kontentke jol bermeý, onlaın-platformalarda balalardy densaýlyǵy men damýyna zııan keltiretin aqparattan qorǵaý, adamnyń derbes derekterin jınaý jəne óńdeý kezinde onyń quqyqtary men bostandyqtarynyń qorǵalýyn qamtamasyz etý mindetteri belgilengen.
Máselen, onlaın-platformalardyń menshik ıeleri ýəkiletti organnyń suraý salýyn alǵannan keıin 24 saǵat ishinde ony qaraýǵa, adamnyń ómirine qater tóndiretin quqyqqa qaıshy kontent anyqtalǵan jaǵdaıda quqyq qorǵaý organdaryn dereý habardar etýge, kəmeletke tolmaǵandardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jónindegi sharalardy qabyldaýǵa, ýəkiletti organnyń nusqamasy negizinde el aýmaǵynda quqyqqa qaıshy kontentti, balaǵa qatysty kıberbýllıng dep tanylǵan aqparatty taratqan akkaýnttar qyzmetin toqtata turýǵa mindettelgen.
Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske ınternet arqyly jalǵan aqparat taratýshylarǵa aıyppul salý týraly túzetýler de engizilip otyr. Mysaly, jalǵan aqparat taratqan onlaın-platformany paıdalanýshy adamǵa, eger onyń əreketinde qylmystyq belgi bolmasa, 20 aılyq eseptik kórsetkish (AEK) mólsherinde aıyppul salynady. Al ınflıýenser (bloger) jasaǵan osyndaı əreket úshin 30 AEK mólsherinde aıyppul salynady. Osyndaı əkimshilik jaza qoldanylǵannan keıin bir jyl ishinde qaıtalap jasalǵan əreketter úshin onlaın-platformany paıdalanýshyǵa 40 AEK mólsherinde aıyppul salynýy ne ol 10 təýlikke deıingi merzimge əkimshilik qamaqqa alynýy múmkin. Al bloger mundaı áreketti bir jyl ishinde qaıtalap jasasa, onda ol 50 AEK mólsherinde aıyppul tóleıdi ne 15 təýlikke deıingi merzimge əkimshilik qamaqqa alynady.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine qaraǵanda, elimizdegi jas mólsheri 6-74 aralyǵyndaǵy adamdardyń 90 paıyzdan astamy ınternetti paıdalanady eken. Alaıda ǵalamtor osyǵan deıin ortaq qaǵıdattary joq, «árkim óz betinshe túıe aıdaǵan» sala bolyp keldi. Munyń ózi, ásirese jarnama máselesinde qoldanystaǵy zańnama aıasynda jumys isteıtin dástúrli BAQ úshin josyqsyz básekelestik týǵyzdy. Sıfrlyq marketıng, medıa jáne kommersııamen baılanysty naryqty zertteýmen aınalysatyn amerıkalyq eMarketer kompanııasynyń málimeti boıynsha ınternet-jarnamaǵa jumsalatyn qarajat kólemi jyl saıyn 15 paıyzǵa artyp otyr. Bul jónindegi kórsetkish qazir elimizde 34,4 mlrd teńgeden asyp túsken. «Onlaın-platformalar jáne onlaın-jarnama týraly» Zańda halyqaralyq tájirıbeniń negizinde onlaın-platformalardaǵy jáne ınflıýenserlerdiń (blogerlerdiń) kommersııalyq kommýnıkasııalaryndaǵy búkil jarnamany barynsha móldir etý tetikteri qarastyrylǵan. Endi qoǵamdyq pikir kóshbasshylary, tanymal tulǵalar, blogerler men vaınerler, onlaın-platformada kommersııalyq qyzmetpen aınalysatyn basqa da adamdar óz qyzmetin tek zań negizinde atqarýǵa mindetti.
Eýropalyq odaqtyń Digital Services Act dep atalatyn sıfrlyq qyzmetter týraly zańynyń talaptaryn bizdiń eldiń erekshelikterimen úılestirgen jańa zań sheteldik áleýmettik jelilerdi qazaq tiline beıimdeýge de jol ashady. Endi onlaın-platformanyń menshik ıesi qazaq tilinde ınterfeısti paıdalanýǵa jáne kontenttiń qazaq tiline avtomatty túrde aýdarylýyna múmkindik jasaýǵa tıis.
Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń Túrkistanda ótken otyrysynda memlekettiń aqparat saıasatynyń tıimdiligin arttyrý týraly aıta kelip: «Qazir Batys elderinde «antı-ınflıýenser» degen qozǵalys birte-birte qalyptasyp jatyr. Bul qozǵalys ınternet basylymdar arqyly azamattarǵa, jastarǵa taraıtyn barlyq aqparatqa, derekterge, ásirese jalǵan maǵlumattarǵa, ıaǵnı fake news-qa zor kúmánmen qaraıdy, ıaǵnı adamdardyń sanasyn jaýlap jatqan, tipti olarǵa ımandaı senýge bolatyn ıdeologııa sekildi qubylystardy joqqa shyǵarady. Bizdiń elimizde de jalǵan aqparat taratatyn basylym-symaqtar bar. Bul – qupııa emes. Olardyń artynda naqty qaltaly adamdar, tipti yqpaldy elder bar. Al jańa qozǵalystyń negizgi maqsaty – dástúrli qundylyqtardy dáripteý, eń aldymen, bul ádebıettegi, sondaı-aq aqparat salasyndaǵy dástúrdi saqtaý. Sondyqtan biz de álemde bolyp jatqan osy jańa úrdiske nazar aýdarǵanymyz jón. Bul úrdister búginde túrli aqparatpen ıdeologııalyq turǵydan ýlanyp jatqan qoǵamdy saýyqtyratyn kúshke aınalýy ábden múmkin», dedi. Memleket basshysy aqparat salasynda alǵa qoıyp otyrǵan osyndaı mańyzdy mindetterdi iske asyrýǵa «Onlaın-platformalar jáne onlaın-jarnama týraly» Zań múmkindik týǵyzady dep sanaımyz.