Ardagerlerdi ardaqtaýdaǵy ala-qulalyq

Áıtkenmen, atalǵan zańnyń jobasyn talqylaý barysynda Parlament depýtattary ony daıyndaǵan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń basshylaryna keıbir synı eskertpeler aıtqan edi. Olarǵa jaýap qaıtarǵan sheneýnikter: «Bul zań jobasyn qysqa merzimde asyǵys ázirleýimizge týra keldi. Sizder kórsetken olqylyqtardy aldaǵy ýaqytta túzetemiz», dep aqtalyp, ýáde bergen. Depýtat­tar­dyń pikirinshe, basty kem­shilik – «ardager» mártebesi beriletin adamdar sanatynyń tym shekteýliligi edi. Sebebi atalǵan zańǵa sáıkes ardagerler bolyp Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ardagerleri, basqa memleketterdiń aýmaǵyndaǵy urys qımyldarynyń ardagerleri, jeńildikter boıynsha Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ardager­le­rine teńestirilgen ardagerler jáne eńbek ardagerleri tanyldy. Sonyń ishinde eńbek ardagerlerine tek Sosıalıstik Eńbek erleri, úsh dárejeli Eńbek dańqy ordeniniń ıegerleri, «Qazaqstannyń Eńbek Eri», «Halyq qaharmany» ataqtaryna ıe bolǵan adamdar, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda tyldaǵy qajyrly eńbegi men minsiz áskerı qyzmeti úshin burynǵy Keńes odaǵynyń ordenderimen jáne medaldarymen nagradtalǵan adamdar, 1941 jylǵy 22 maýsym – 1945 jylǵy 9 mamyr aralyǵynda keminde alty aı jumys istegen adamdar jat­qyzyldy.

Alaıda uzaq jyl boıy eńbek etip, jasyna baılanysty qur­metti demalysqa shyqqan kóptegen zeınetker zań júzinde ardager qataryna enbeı qaldy.

Bul aǵattyq arada bir jyl bes aıdan astam ýaqyt ótkende túzetildi. Naqty aıtsaq, 2021 jylǵy 12 qazanda qabyldan­ǵan «Qazaqstan Respýblıkasy­nyń keıbir zańnama­lyq akti­le­rine azamattardyń jekelegen sanattaryn áleýmettik qor­ǵaý máseleleri boıynsha ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań arqyly «Ardagerler týraly» zań­nyń «Eńbek ardagerleri» atty 7-baby «Jasyna baılanys­­­ty zeınetaqy tólemderin nemese eń­bek sińirgen jyldary úshin zeı­net­aqy tólemderin alýshylar bo­lyp tabylatyn jáne burynǵy Keńes oda­ǵynyń ne­mese Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń ordenderimen ne­mese me­daldarymen nag­rad­talǵan ne bu­rynǵy Keńes oda­ǵynyń nemese Qazaq­stan Res­pýblıkasynyń qur­­metti ataq­taryna ıe bolǵan, ne Qazaq­­­stan Respýblıkasynyń qurmet ­gra­­mo­­talarymen nagradtal­ǵan, ne Qa­zaq­stan Respýblıkasy­nyń vedom­st­vo­lyq nagradalarymen nag­rad­tal­ǵan adamdar» degen jańa 5-tarmaq­­pen tolyqtyryldy. Biraq pa­ıymdap qarasaq, bul túzetý­men de tolyq keli­sý qıyn. О́ıt­keni «Eńbek ardageri» qurmetti ataǵy memlekettik jáne ve­dom­stvolyq nagradalarymen mara­pattalǵan zeınetkerler­ge ǵana berilýi ádildikke jata qoıar ma eken? Onyń ús­tine, jappaı jemqorlyqtan áli arylyp bolmaǵan eli­miz­de mem­­lekettik jáne vedom­stvo­lyq nagradalardy kóbi­nese sheneýniktermen jeń ushynan jalǵasqan pysyqaı jandar ıelenip jatatyny, al ómir boıy adal eńbek etip, el ishinde abyroıǵa bólengen qarapa­ıym adamdardyń mundaı qur­metke bólenýi neken-saıaq eke­ni jasyryn emes. Sondyqtan Memleket bas­shysy eńbek ada­mynyń mártebesin kó­terý­di tapsyryp otyrǵan qazirgi ýaqyt­ta «Ardagerler týra­ly» zań­nyń 7-babynyń 5-tarma­ǵyn qaıta qarap, «eńbek ardage­ri» sanatyna jat­qyzylatyn adamdar tizbesin keńeıte túsý qa­jet dep bilemiz.             

Al osy zańnamaǵa keıin qosyl­ǵan toptaǵy eńbek arda­gerlerine kór­setiletin áleý­mettik qoldaý sharala­ry el qa­zynasyna salmaq túsiretin­deı kóp emes. «Ardagerler týraly» zańnyń 12-babyna sáı­kes olarǵa jumys istep júrgen kezinde tirkelgen emhanalar­dy zeınetkerlikke shyqqan kez­de de paıdalaný quqyǵy beril­gen jáne qaıtys bolǵan jaǵdaı­da otbasy múshelerine ne ony jerleýdi júzege asyrǵan adamǵa birjolǵy tólem tó­leý qarastyrylǵan. Bıylǵy jyly qa­byldanǵan Áleýmettik kodekste osy sanattaǵy eńbek ardagerlerine ar­naýly memle­kettik járdemaqy tóleý kóz­del­megen.

Taǵy bir nazar aýdarar­lyq jaıt: «Ardagerler týraly» zań qabyl­dan­ǵanǵa deıin zeınetkerlerdiń bári de eńbek ardagerleri bolyp sanalyp keldi. Olar ártúrli deńgeılerdegi ardagerler uıym­darynyń músheleri re­tinde qoǵamdyq jumystarǵa hal-qaderlerinshe atsalysty. Endi mundaı uıymdardyń qaı­synyń bolsyn ataýyn «Ar­da­gerler men zeınetkerler uıy­my» dep ózgertý kerek. Se­bebi «Ardagerler týraly» zań boıynsha zeınetkerlerdiń bári birdeı ardager sanatyna jat­qyzylmaıtynyn eskergen jón.

«Ardagerler týraly» zań jobasyn ázirleý kezinde ji­berilgen ekinshi bir aǵattyq – Aýǵanstandaǵy urys qımyl­darynyń ardagerleri 1995 jylǵy 28 sáýirde qabyldan­ǵan «Uly Otan soǵysynyń qa­tysýshylary men múge­dek­terine jáne solarǵa teńes­ti­ril­gen adamdarǵa beriletin je­ńil­dikter men olardy áleý­mettik qor­ǵaý týraly» zań­da kózdelgen keıbir jeńildikterden qaǵylǵany. Má­se­len, «aýǵandyqtar» bu­ryn Ekinshi dúnıe­júzilik so­ǵys ardagerlerine teńes­tiril­gen azamattar re­tinde birinshi ­kezekte turǵyn­jaı­men qamtama­syz etilý, jeke turǵyn úı salý úshin 30 jylǵa bes paıyzdyq jeńil­dikti kre­dıtpen nesıe alý, kom­mýnaldyq turǵyn úı qory­nyń úılerindegi ózi turyp jat­qan páterlerin turǵyn úı zań­namasynda belgilengen tár­tip­pen menshikke alý sııaqty quqyqtar­ǵa ıe bolǵan edi. «Ar­dagerler týraly» zańda mun­daı jeńildikter alynyp tastalǵan.

Qazaqstan Respýblıkasy Áleý­met­tik kodeksi 194-baby­nyń 3-tarmaǵy­na sáıkes qa­zir Ekinshi dúnıejúzi­lik soǵys ardagerlerine – 16 aılyq esep­tik kórsetkish (55 200 teń­ge), al Aýǵanstandaǵy urys qımyldarynyń ardagerle­rine nebári 6,19 aılyq esep­tik kórsetkish (21 355 teńge) mól­sherinde arnaýly memlekettik jár­demaqy tólenedi.

«Qazirgi ekonomıkalyq jaǵ­daıda bul tólem óte az. О́ıtkeni Aýǵanstan soǵysy­na qatysqandardyń kóbiniń áleýmettik jaǵdaıy tómen. Búginde aldy 70-ke kelse, arty 55 jastan asty. Jartysynan astamynyń múge­dektigi bar. Osy sanatta júrse de, memleket qorynan páter ala almaı júrgenderi qanshama?! Olar ózde­rin Ekinshi dúnıejúzi­lik soǵys arda­gerlerine te­ńestirilgen adamdar retinde se­zinbeıdi. Soǵan qara­mastan, Aýǵanstan soǵysyna qatysý­shylar mektepterde, kolledjderde, jalpy qoǵamda jastardy Otanǵa súıispenshilikke baýlyp, patrıottyq tárbıe berýge óz úlesterin qosyp keledi. Aýǵanstandaǵy urys qımyl­daryna qatysýshylardyń áleý­mettik jaǵdaılaryn eskere otyryp, olardy shyn máninde Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ardagerlerine teńestirý qajet dep esepteımin», dedi Senat depýtaty Amangeldi Nuǵmanov jýyrda Úkimetke joldaǵan depýtattyq saýalynda.

Aýǵanstandaǵy urys qı­myl­dary­na Qazaqstannan 21 239 adam attanyp, onyń 947-si jat jerde qaza tap­qan, 1 770-i jaraqat alǵan. Búgingi kúni «jarııalanbaǵan soǵystan» tiri oralǵan azamattardyń 16 myńǵa jýy­ǵy ǵana qalǵan. Shyn­týaıtynda, olar da Ekin­shi dúnıejúzilik soǵys­tyń ardagerleri syndy on segi­zin­­de ot keship, júıkelerin toz­dy­ryp, jazylmas jan der­tine shal­dyq­ty emes pe? En­deshe olardy esh alalamaı, Ekin­shi dúnıejúzilik soǵysqa qatysýshylarmen teń dáreje­de qam­qorlyq kórsetý – Ádi­let­ti Qazaqstan­ǵa syn.