Azyq-túlik qaýipsizdigi alańdatady

Shyntýaıtynda, aýyl sharýashy­lyǵy ónimderiniń kólemin jáne qosym­sha qunyn arttyrý qajettigi týraly kópten beri aıtylyp júrgenimen, «baıa­ǵy jartas – bir jartas» dep Abaı babamyz aıtqandaı, bul salada seń qozǵalǵandaı serpilis bolǵan joq. Máselen, keńes zamanynan qalǵan maqtan­shylyqpen raport berý «dástúri­nen» áli jańylmaǵan Aýyl sharýashy­ly­ǵy mınıstrligi men astyqty oblys­tar ákimdikteriniń málimdeýinshe, ótken jyly 21,8 mln tonna dándi daqyl­dar jınalyp, sonyń 13,2 mln tonna­sy eksportqa shyǵarylypty. Bizdiń oıymyzsha, byltyr jınalǵan astyq kólemi kúmándi, biraq shetelge jóneltilgen ónim kólemine shák kel­tirý qıyn. О́ıtkeni elevatorlar men sharýa­­lardyń astyq qoımalarynda jat­qan dándi daqyldardyń kólemi naq­ty qansha ekenin bir bilse, oblys ákim­deri ǵana biletin bolar. Al eks­port­qa shyǵarylǵan astyq kólemi týraly málimet birneshe memlekettik organ­nyń esebinen ótetindikten, oǵan senýge bolatyn syńaıly. Demek shet mem­leket­terge satylǵan astyq kólemi, sta­tıs­­tıkalyq málimette kórsetilgenindeı, ón­dirilgen barlyq ónimniń 60,5 paıyzynan is júzinde áldeqaıda kóp bolýǵa tıis.

Munyń ózi elimizdiń egin­shi­likpen aınalysatyn kóp­tegen sharýashylyq jı­na­ǵan astyǵyn, sonyń ishinde asa baǵaly azyq-túliktik daqyl – bıdaıdy eksportqa shyǵa­rý­dy jón kóretinin, al ony óń­deý­ge, hám jergilikti un tartý kásiporyndaryna satýǵa múd­de­li emesin kórsetedi.

«Munyń sebebi nede?» degen sura­ǵymyzǵa belgili soltús­tik­­­qazaq­standyq agrarıı, Par­­lament Má­jilisiniń eks-de­pý­­taty Sergeı Zvol­skıı: «Dı­­qannyń kóbi astyǵyn she­telge eksportqa shyǵaryp júr­geni ras. О́ıtkeni olarǵa jergilikti un tartý ká­sip­oryn­da­ry usynatyn baǵa tómen. Son­dyqtan ázirge sharýalarǵa bı­daıdy shet memleketterge sat­­qan áldeqaıda tıimdi», dep toq­eterin aıtty.

Qazaqstan astyq óńdeýshiler odaǵy­nyń málimetine qaraǵanda, astyq óńdeý salasynyń júk­te­me­si búginde nebári 33 paıyzdy qurap otyr. Sonyń saldarynan 250 dıirmen kásipornynyń 70-si ǵana jumys istep tur. О́tken jyly elimizdiń astyq eksporty 2021 jylmen salystyrǵanda 14 paıyzǵa ósken. Syrtqa shy­ǵa­rylǵan astyqtyń jartysyna jýyǵyn О́zbekstan satyp alyp otyr. Osy kórshiles el 2010 jyldan bastap bizdiń sapaly bıdaıdy óńdeı otyryp, shetelge un satýdy 71,4 myń tonnadan 949,1 myń tonnaǵa deıin, ıaǵnı 56 ese arttyryp, byltyr un eksporty boıynsha dúnıejúzinde 3-shi oryndy enshilegen. Qazaqstanda bul kórsetkish 2296,8 myń tonnadan 1468,7 myń tonnaǵa deıin, ıaǵnı 36 paıyzǵa kemigen. Bul teris úrdistiń qashan toqtaıtyny belgisiz. Alaıda onyń elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine qa­ter tóndiretinin eskermeı bol­maıdy. Mysaly, Reseı Fede­ra­sııa­synyń Úkimeti ótken jyly naýryzdan shildege deıin astyq eksportyna ýaqytsha tyıym salǵan kezde bizdiń eldiń un tartý kásiporyndarynda bıdaı tapshylyǵy sezilip, ishki naryqty unmen qamtamasyz ete almaý qaýpi týyndaǵany málim. Sebebi bıdaıdyń baǵa­sy tonnasyna 120 myń teń­ge­den 180 myń teńgege deıin sha­ryqtap shyǵa kelgen. Tek Reseıden astyq satyp ákelý tórt aıdan keıin tolyq kólemde jalǵastyrylyp, óz elimizde de mol ónim jınalǵannan keıin baǵa burynǵy qalpyna túsken.

Astyq naryǵyndaǵy qazirgi jaǵdaıda elimizdiń un tartýshylary men qus ósirýshileri Reseıdiń arzan bıdaıyn satyp ákelýdiń úzilmeýine asa múddeli bolyp otyr. Sondyqtan da olar ishki naryqqa ımporttyq astyqty kirgizýdi shekteý sharasyn engizýge narazylyq bildirip júr. Eger soltústiktegi kór­shimiz áldebir sebeppen bizdiń elge astyq eksporttaýǵa tyıym salatyn bolsa, halyqty nan ónim­derimen jáne qus etimen qoljetimdi baǵa boıynsha qam­ta­masyz etýde qıyndyq týyndaýy ábden múmkin. Bul rette Qazaqstanmen salystyrǵanda Reseı astyǵy nelikten arzan degen saýal týyndaıdy. «Re­seıde egin shyǵymdylyǵy bizdiń el­degige qaraǵanda áldeqaıda joǵary. Bizde byltyrǵy aýa raıy qolaıly jyldyń ózinde ár gektardan orta eseppen 13,8 sentner ónim alyndy. Al Re­seı­diń Krasnodar ólkesinde bul kórsetkish 60-70 sentnerge jetti. Bizdiń bıdaıdyń qymbat, Reseıdiki arzan bolýynyń bas­ty sebebi osynda», deıdi S.Zvolskıı.

Álemdegi kóptegen memle­ket Re­seı­ge Ýkraınadaǵy «arnaý­ly ás­kerı operasııasy» úshin sanksııa salýynyń saldarynan soltústiktegi kórshimizdiń astyǵyn satatyn naryq tarylyp, Qazaqstanǵa zańdy-zań­syz eksporttalǵan bıdaı aǵy­ny tolas­tar emes. Munyń ózi Qazaqstandaǵy bıdaı baǵasy kúrt arzandap, qazir tonna­syna 75 myń teńgege deıin quldyraýyna ákelip soqty.Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrliginiń Reseı astyǵyn av­to­mobıl kóligimen ákelýdi shekteýi baǵanyń odan ári qul­dyraýyn sál ýaqyt qana te­jegenimen, qazaqstandyq dı­qandar kútkendeı nátıje ber­gen joq. Olardyń bir bóli­gi qazir óz bıznesteriniń bola­shaǵyna qatty alańdaýly. Osy oraıda Sergeı Zvolskıı: «Za­ma­naýı tehnologııa men tehnıkany qoldanbaıynsha, egin shyǵymdylyǵyn arttyryp, ónimniń ózindik qunyn jáne baǵasyn tómendetý múmkin emes. Tipti Kanada sııaqty aýyl shar­ýashylyǵy jaqsy damyǵan elde de jyl saıyn júzdegen fermer bankrot bolyp jatady. Biraq kanadalyqtar muny qasiret sanamaıdy eken. «Bir jamandyqtyń bir jaqsylyǵy bolady» demekshi, bankrot bolǵan sharýalardyń oryndaryn áleýeti joǵary ta­ýar óndirýshiler basady eken. Bizdiń elde de bıyl, negizinen, bolashaǵyn oılamaı, búgingi kúnmen ǵana ómir súretin usaq fermerler memleket tarapynan qoldaý bolmasa, bankrottyqqa ushyraýy múmkin. О́ıtkeni ondaı fermerler jaqsy ónim alǵan jyly astyq satýdan túsken tabysyn óz óndirisin odan ári damytýǵa emes, qaladan jaıly páter nemese jańa jeńil avtomobıl satyp alýǵa jáne basqa da turmystyq máselelerin sheshýge jumsap jatady. Árıne, turǵynjaı da, kólik te kerek, biraq onyń bárin aıaqqa nyq turyp alǵannan keıin ǵana satyp alý kerek», degen pikir bil­dirdi.

Keıbir sarapshylar «Qa­zaq­stanǵa Reseıden beıresmı joldarmen ekspor­talǵan bıdaı kólemin eskersek, ımport­tyń naqty kólemi resmı kórsetkish – 1,5 mln tonnadan eki esedeı kóp», dep sanaıdy. Sebebi Reseıden elimizge bıdaıdy esh qujatsyz, ári qosymsha qun salyǵyn tólemeı zańsyz tasymaldaýdyń jáne úshinshi elderge qazaqstandyq ónim retinde satyp, qosymsha qun salyǵyn respýblıkalyq bıýdjet esebinen qaıtarýdyń turaqty shemasy jasalǵan kóri­nedi. Máselen, 2019 jyldan beri Soltústik Qazaqstan ob­lysyna jergilikti aýyl sharýa­­shylyǵy taýar óndirý­shi­leri Reseıden 450 myń tonna arzan bıdaı satyp ákelip, jergilikti elevatorlarǵa saqtaýǵa tap­syr­ǵan. Ile ony ózderi ósirgen otandyq ónim retinde О́zbek­stan, Aýǵanstan jáne Tájik­stan­ǵa eksporttaǵan. Olardyń qosymsha qun salyǵyn zań­syz qaıtarýdan memleketke keltirgen zalaly 660 mln teń­ge­den astam. Bul bizdiń el­diń memlekettik organdary tarapynan Reseıden ákelinetin as­tyq ónimderin esepke alý jáne olardyń odan ári paıdalanylýyn ba­qylaý júıesi joǵyn kórsetedi. Osyndaı beleń alǵan buzýshylyqtan sy­­baılas jemqorlyq ıisi de múńkip turǵan tárizdi.

Túıindeı aıtqanda, Qazaq­stannyń sapaly da mol astyǵy shet memleketterge shıkizat re­tinde satylyp, óz elimizdiń emes, О́zbekstannyń óńdeý óner­ká­sibiniń órkendeýine ońtaıly múmkindik berdi. «О́z­bek­­stan Qazaqstannan áke­li­netin unǵa joǵary baj salyǵyn salyp, bıdaıǵa ondaı salyq salmaı otyr. Osy­laısha, ózbek­ter qosymsha quny joǵary ónim óndirýge qol jetkizdi. Árı­ne, kez kelgen memleket, onyń ishinde bizdiń el de osylaı isteýge tıis», deıdi S.Zvolskıı.

Qazaqstan astyq óńdeýshiler oda­­ǵynyń málimetine qaraǵan­da, Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi 5 jyldan beri astyq óńdeýdi qoldaý men damy­týdyń Jol kartasyn múd­deli bıznes jáne qoǵamdyq birles­tik­ter ókilderimen birlese ázir­lep bolmapty. Onda astyq óńdeý salasynyń básekege qabi­lettiligin arttyrý úshin mem­lekettik qoldaý sharalary qarastyrylmaqshy eken. Ázirshe memleket tarapynan tıisti retteý bolmaǵandyqtan, astyq jáne un óndirý syndy «baýyrlas» salalardyń bastary biriger emes. Aqylǵa syımaıtyn nebir ke­leńsiz oqıǵalar bolyp jatqan qa­zirgi almaǵaıyp zamanda elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi oılasaq, atalǵan salalardy ushtastyra damytý máselesin she­shýdi sozbaqqa salyp, ke­sheýil­dete berýdiń jóni joq.