Úkimetke úlken jaýapkershilik júkteledi

Elorda qaıtse jaıly shaharǵa aınalady?

Astanany josparlaý kezinde biz burynǵy eskirgen oılaý júıesinen asa almadyq. Kólik júıesiniń qurylysy oblystyq Selınograd deńgeıinde qalyp qoıdy. Sol kezde qalada 100-150 myńnan aspaıtyn turǵyn tursa, 20-30 myń avtokólik bolatyn. Qazir Astanada 1,5 mln-ǵa jýyq adam turady, al kólik sany jarty mln-ǵa jýyqtady. Sonyń saldarynan búkil shaharda kólik keptelisi oryn alady. Bul máseleni 100-200 metr sa­ıyn qoıylǵan baǵdarshamdar da qıyndata túsedi. Tań men keshte ǵana emes, kúni boıy tur­ǵyndar bitpeıtin kepteliske ýa­qyt joǵaltýǵa májbúr. Eger bul baǵytta ońtaıly áreketke kósh­pesek, 5-10 jyldan keıin, ásirese qala ortalyǵy avtokóliktiń batpaǵyna aınalýy ǵajap emes.

Mektepke deıingi meke­meler, dúkender men dám­hanalar, mádenıet jáne sport keshenderi týraly da osyny aıtýǵa bolady. Al bul jerde avtoturaqtar beldeýin josparlaýda eshkim múldem oılanba­ǵan da syqyldy. О́ıtkeni kólik qoıatyn oryn joq. Avtoturaq – tipten jeke taqyryp, bul qyzmet respýblıkanyń barlyq oblys ortalyǵynda, Almaty men Astanada kólik ıeleriniń bitpeıtin problemasyna aınalǵan. Osynyń bar­lyǵy týyndaǵan máselelerdi kórip, sheshýdi úırenbegen naq­ty bir sheneýnikke ǵana emes, búkil memleketke, onyń barlyq qury­lym­daryna qatysty azamat­tardyń qarsylyǵyn týdyryp otyr.

Nelikten qyrýar qarjy qu­ıyl­ǵan elordamyz sonaý keńes zamanynda osydan 50, tipti odan da kóp jyl buryn jasalǵan bas jospar boıynsha salynyp keledi? Qalanyń tar kósheleri men kópqabatty úıler salynǵan dańǵyldaryna qarap, basqa qalaı aıtýǵa bolady? Nelikten áýejaıdan qala ortalyǵyna deıingi 20 shaqyrym jol júrý úshin London, Ystanbul, Shanhaı, Dýbaı, Bangkok, Bakýde 5, 10, 15, 20 mln halqy bar t.b. qalalarda joq kóptegen baǵdarshamdy tosýymyz kerek? Iаǵnı damyǵan qalalardaǵy kóp­satyly, kópjolaıryqty, kóp­jelili joldardyń úlgisin batyl engizý qajet. Álemniń kóptegen astanalarynda adamdar qalanyń bir shetinen bir shetine tez jetedi. Kóbinde kólik keptelisi degen túsinik joq. Joldar halyqtyń ósimine eseptelip salynady, kedergisiz júrý úshin erejege sáıkes bir baǵytta kem degende 6-8 jolaq bolady. Ekinshi, úshinshi jeli bo­ıynsha mıllıondaǵan qala tur­ǵyny qalanyń shetinen orta­lyǵyna azdaǵan ýaqytta jetedi. Elordamyzda osyndaı ýaqyttyń baǵasyn sezinetin baqytty sát qashan týar eken?

Memleket basshysy óz baıan­­da­masynda elordadaǵy LRT qu­rylysynyń shyǵynǵa ushyrat­qany jáne tıimsiz bolǵany týraly atap ótti. Rasynda bul joba aýqymdylyǵy men shyǵyndylyǵy jaǵynan taýsylyp bitpes jem­qorlyq daý-sharlardy aıtpa­ǵan­nyń ózinde elimizdegi mıl­lıardtaǵan qarjyny jelge ushyrdy. Astanaǵa LRT-nyń qajeti de joq. Bul anyq. О́ıtkeni qala turǵyndarynyń 80 paıyzy jeke avtokólikpen júredi. Tipti keıbir otbasylarda 2-3-ten avtokólik bar. Onda LRT qury­lysynyń qajettiligi qanshalyq? Oǵan jumsalǵan trıllıondaǵan qarjyny kólik magıstralin jaqsartýǵa, mektep pen bıýdjet qyzmetkerlerine arnalǵan úıler qurylysyna jumsaǵan áldeqaıda oń bolar edi.

Osydan birneshe jyl buryn Astananyń «aqyldy qala» retinde damýyna kóp kóńil bóldik. Orta­lyqtaǵy jasyl aımaqtardyń keńeıýi jáne áli qurylmaǵan jańa massıvter týraly jazǵan edik, biraq sol kúıi oryndalǵan joq. Degenmen osy maqsattarǵa bólingen bıýdjet qarajaty jyldan-jylǵa ósip keledi. Elordanyń kúıip turǵan problemalarynyń bul tizimin sheksiz jalǵastyrýǵa bolady.

Qazir astanalyqtar mektep, balabaqsha men aýrýhana qu­ry­lystaryn josparlaýdyń joq­tyǵynan tunshyǵa bastaǵandaı áserde qalasyz. Mysal kelti­reıik. Ahmet Baıtursynuly kóshesinde ornalasqan №72 mektep-lıseı áý basta 1,5 myń oqýshyǵa eseptelgen. Atalǵan mektepte qazir 5 myńnan astam bala oqıdy. 2022-2023 oqý jylynda 21 birinshi synypqa bala qabyldady. Turaqty halyq ósimi men oı-josparsyz salyn­ǵan turǵyn úılerge qarap bul aýmaqta áli qanshama oqýshy ornynyń tapshylyǵy bar ekenin paıymdaý qıyn emes. Nemese elorda irgesinde turǵan Qosshy qalasyndaǵy bastapqy jobada 1,1 myń oqýshyǵa arnap salynǵan mektepte 5,2 myń bala oqıtynyn nazarǵa alaıyq. Munda baqandaı 18 birinshi synyp bar. Sońǵy eki jylda birde-bir pedagog jumysqa qabyldanbaǵan. Mundaı aýyr júktememen kim jumys istegisi keledi? Keıbir bastaýysh synyp muǵalimderi bir mezette úsh synypqa sabaq beredi. Al bıyl bul aýdanda taǵy jańadan kópqabatty úıler salynbaq.

Orta mekteptiń tujyrymda­masynda ár mektepte 600-700 oqýshydan aspaýy kerek degen qaǵıda beker emes. Ony óz ýaǵynda Ýshınskıı, Sýhomlınskıı, Altynsarın, Amonashvılı sekildi kórnekti pedagogter dáleldegen. Sonda ǵana pedagogter quramy muǵalimdik mindetin sapaly oryndaı alady. Al bizdiń mektepter óz júktemesinen 2-3 ese, keıbiri 4-5 esege asyp ketken. Búkilálemdik tájirıbege sáıkes synyptardyń tolymdylyǵy bizdegideı ár synypqa 40-42 oqýshydan emes, 22-25 oqýshydan aspaýǵa tıis.

Mundaı máseleler tipti hal­­qy­nyń sany jaǵynan Astana­ǵa áli jetpegen megapolıs qalalarda óz sheshimin taýyp jatyr. Aımaqtar týraly aıt­paǵannyń ózinde. Elimizdiń jaqsy damyp kele jatqan oblys ortalyqtarynda turǵyn úı qurylysy qarqyndy júrgizilip jatyr. Keıingi jyldary bul qalalardyń kópshiligi megapolıs­terge aınaldy, olardyń ishinde jaıly páterleri bar kópqabatty úıler boı kóterdi. Alaıda jer­gilikti bılik osy záýlim úıler­degi tur­ǵyndarǵa arnalǵan mektep salýdy qolǵa alǵan joq. Sapaly bilim berý júıesi – damyǵan elderdiń tájirıbesindegi memleket damýynyń basty faktory.

2010 jyly Máskeýdegi Álııa Moldaǵulova atyndaǵy mektep­ti Aqtóbe oblysy qaıta jań­ǵyr­typ, eń zamanaýı elekt­ron­dyq-tehnıkalyq jabdyq­tar­men qamtamasyz etti. Qazir mekeme – Más­keýdiń betkeustar mektepteriniń biri. Sonymen qatar bul mektep taǵy 8 mekteptiń bilim berý ortalyǵyna aınaldy. Qosshydaǵy №2 mekteptiń bir ózinde ǵana 5 myńnan astam bala oqysa, Máskeýdiń jańaǵy 9 mektepte bar bolǵany 4,5 myń bala bilim alady. Osy 9 mekteptiń barlyǵy bir aýysymda jumys isteıdi. Ár synyptaǵy bala sany 24-25-ten aspaıdy. Jalpy, Máskeýde mektepterdiń basym kópshiligi bir aýysymda oqytady.

Nemese Gúrji eliniń astanasy Tbılısıdiń ortalyǵyndaǵy «Bıst» mektebin alaıyq. Bul el­diń aýmaǵy da úlken emes. Solaı bola tursa da, barlyǵy 650 oqýshy ǵana bar, bir aýysymmen oqıdy, ár synypta 20 adamnan aspaıdy. Tańǵalarlyǵy, mekteptiń sapaly sport bazasy bar, eki fýtbol stadıony, basseıni, birneshe sport zaly, voleıbol alańy, basketbol alańqaıy, júgirý jollaqtary jáne basqa da keshenderi jumys isteıdi. Kún saıyn sabaqtan soń saǵat 15.00-den 17.00-ge deıin oqýshylardyń bári keste bo­ıyn­sha sport úıirmelerinde jat­tyǵady. Iаǵnı fakýltatıvti túrde emes, keshendi túrde júıe­li shuǵyldanady. Buqaralyq sport­ty osylaı damytý kerek. Jas­tardyń bos ýaqytyn osylaı tıimdi uıymdastyrý qajet.

Eldegi bilim berý salasynda qalyptasqan jaǵdaıǵa qaraǵanda bul máseleniń sheshimin taba almaı otyrmyz. Astanada irilengen mektep qurylystaryn salý jos­pary týraly aıtylady. Alaıda sapaly bilim berý maqsatynda oqýshylar men synyptar sanyn shekteıtin mektep jobalaryn oılastyrǵan abzal.

Gazdandyrý týraly da aıta ketelik. Qolymyzdaǵy derekke sáıkes Astanaǵa gaz magıstrali 2019 jyly tartyldy. Nelikten sodan beri tórt jyl ótse de elor­dalyq JEO men jeke sektordaǵy 30 myńnan astam úı men kottedj­ge kógildir otyn tartylmaı jatyr? Astana men onyń tóńi­regindegi eldi mekender bir­neshe ondaǵan mıllıon tonna kómir jaǵady, aýany lastaıdy. Kómir óndirýshi kompanııalarǵa ma, álde bılik tutqasyn ustaýshylarǵa ma? Tek osy maqsatqa ǵana elorda 5 mln tonnaǵa jýyq kómir jaǵa­dy eken. Sondaı-aq Astana­nyń 100 shaqyrym aınalasynda ornalasqan JEO 15-20 mln tonna kómir jaǵady. Osynyń saldarynan atmosferaǵa júzdegen tonna ýly zat shyǵarylady, elorda aspanyn lastaıdy. Son­dyqtan da Astana álemniń eń lastanǵan qalalarynyń biri bolyp otyr.

Prezıdenttiń aıtqan máse­leleri ózekti de ótkir. Úkimetke de, jergilikti bılikke de úlken jaýapkershilik júkteledi. Eger jaqyn arada qala basqarýda túbe­geıli betburys bolmasa, Astana­nyń ekinshi múmkindigi bolmaı ma degen ýaıym bar...

Búkil qurylymǵa túbegeıli ózgeris kerek

Azamattarymyz kúndelikti ómirdi jeńildetetin oń qubylys­tar men qurylymdardyń baǵasyn áldeqashan bergen. Mysaly, elektrondy úkimetti, halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda kórsetiletin memlekettik qyz­metter júıesin alaıyq. Oǵan sonymen qatar sýpermarketter men ámbebap dúkenderdiń keńeıtil­gen jelisin, ekinshi deńgeıli bankterdiń halyqqa qarjylyq qyzmet kórsetý júıelerin, t.b. jatqyzýǵa bolady. Biraq qajettiligi aqtalmaǵan, salalar men óńirlerdiń damýyna aıtarlyqtaı áser etpegen jobalar da bar. Dál sol klasterlerdi, áleýmettik-kásipkerlik korpora­sııasyn, basqa da shala qurylymdar bıýrokratııalyq-ákimshilik appa­rattyń sanyn kóbeıtkennen basqa eshqandaı paıda ákelgen joq.

Búginde elimizde kásip­oryn­daǵy jaýapty mamannan bastap jalpy Memleket basshysyna deıin barsha azamattyń, túrli deńgeıdegi basshylardyń nazarynda, kóńilinde, júrgen másele kóp. Áńgime, eń aldymen, keıbir memlekettik qurylymdardyń basqalarmen ózara árekettesý tetikteri týraly, sondaı-aq «Úkimet – Prezıdent», «Úkimet – Parlament», «Úkimet – ákimdikter (óńirler)», «Úkimet – qoǵam» qatynasy týraly.

О́kinishke qaraı, búginde bul tetikter negizinen qaǵaz júzinde ǵana qalyp otyr. Ár mınıstr óz pro­fıliniń jalpy máselelerin ǵana biledi, al aımaqtarda ne at­qarylyp jatqany oǵan beı­málim, quddy bul nysandardyń barlyǵy naqty aýmaqtarda emes, onyń keńsesinde turǵandaı. Salalyq mınıstrlikterdiń aımaq ákimderimen ózara is-qımyly – memlekettik basqarý júıesiniń eń osal tusy. Negizi jeke sektorlarda da, naqty aýmaqtar­da da el ekonomıkasynyń turaq­ty damýynyń negizin nyǵaıtý­ǵa tıisti emes pe? Aımaqtardy damytýda tepe-teńdik bolmasa, el damýynda qandaı ilgerileýshilik bolady? Eger jekelegen salalar «tikeleı jáne sheteldik» ınvestısııalardyń tolassyz quıylyp jatqanyna qaramastan, únemi artta qalyp otyrsa, basqa ne deımiz?

Úkimettiń eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna arnalǵan keńeıtilgen otyrysynda Prezı­dent keıingi 15 jylda azyq-túlik baǵasy buryn-sońdy bolmaǵan baǵaǵa ósken. Osy jyldyń aqpan aıynda (2022 jyl) ınflıasııa 21,3%-dy qurap, sharyqtaý shegine jetkenin atap kórsetti. Usynylǵan sharalar óndiristen satýǵa deıingi búkil tizbekti júrip ótý jáne baǵanyń ósýine ne yqpal etetinin túsiný boldy. Naryqty otandyq ónimmen toltyrý jáne óndiris faktorlarynyń ózindik qunyn tómendetý máselesine uransyz, ýádesiz jan-jaqty, oılastyrylǵan túrde qaraý kerek. «Agroónerkásiptik keshendi basqarýdyń qazirgi úlgisi salanyń áleýetin asha almaı otyr» degen baǵa óte ádiletti. Úkimettiń aldynda agroónerkásip kesheniniń turaqty ósýin qamtamasyz etý mindeti tur».

Bul jerde turaqtandyrý qor­laryn tıimdi paıdalanyp, kúsh-jigerin biriktirip, qyzmetin ashyq etip, sybaılas jemqorlyq shemalarynan qorǵaýymyz kerek. Olardyń Azyq-túlik korporasııa­symen ózara áreketin kúsheıtip, áleýetin paıdalanǵan durys. Elimizde aýyl sharýashylyǵy ónimderin saqtaý jáne ótkizý ınfraqurylymy zaman talabynan áldeqashan artta qalǵany eshkimge qupııa emes. Keıde dál osy nárse qyzmet usyný jáne baǵa­ny sharyqtatý arqyly bizdiń olqylyqtarymyzdyń ornyn toltyratyn kóptegen deldaldyń paıda bolýyna yqpal etip, baǵanyń ósýine sebep bolady. Úkimet birin­shi kezekte oblys ákimderimen birlesip, kókónis qoımalaryn, kóterme saýda ortalyqtaryn salý­ǵa, aýylsharýashylyq óndiri­siniń kúsheıetinin eskere otyryp, marketıngtik kooperatıvter qurý­ǵa, tutastaı alǵanda, aýyl sharýa­shylyǵy óndirisiniń zamanaýı ınfraqurylymyn qalyp­tastyrý úshin bızneske kómektesýi kerek.

Memleket basshysy Qazaq­stan halqyna Joldaýynda ádilet­ti memleketke, ıaǵnı barlyq turǵyn­darǵa, ásirese ekono­mıkalyq salada teń múmkindik beretin qoǵamǵa qaraı qadam basý ıdeıasyn erek­she atap ótedi. Keıingi otyz jylda biz kásipkerlik júıeni damytýmen meılinshe tabandy túrde aınalystyq.

Osy salada otandyq bıznes qana emes, jalpy memleket maqtana alatyn nátıjeler bar. Tıimdi áreket etetin kásipkerlik qurylymdar mysalyn ár aımaqtan tabýǵa bolady. Degenmen Úkimet tarapynan mundaı tájirıbeni barlyq salada jetistikke aınaldyrý, merzi­min uzartý, aýqymyn keńeıtýge arnalǵan shara­lardy áli baıqaǵan joqpyz. Jap­paı kásipkerlikti, áleýmettik bıznesti, genderlik kásipkerlikti damytý saıasatyna kóshý týraly buryn aıtylǵan ıdeıalar da tynyshtalyp qaldy.

Úkimettiń qazirgi saıasaty, eń aldymen, barlyq múddeli tarap­tarmen ózara árekettesýge baǵyt­talýy kerek. Jyldan-jylǵa sany artyp kele jatqan joǵary oqý oryndary, kol­led­jder men mektep túlek­teriniń áleýetin iske asyrý úshin barlyq aımaqtarda, salalar men qyzmetterde olarǵa kóbirek múmkindikter berý qa­jet. Olar osy elde turýy jáne ony da­mytýy kerek, al bizdiń or­taq min­detimiz – osy máselege belsen­di túrde aralasý.

Elimizdiń mıl­lıondaǵan azamatty jumyspen qam­tamasyz ete alatyndaı keń baıtaq aýmaǵy bar. Qaı kezde bolsyn qýatty aýyl sharýashylyǵy boldy. Keńes ókimeti kezinde dándi daqyldardyń, as­tyq sharýashylyǵynyń, ásirese shetelderde joǵary suranys­qa ıe qatty bıdaıdyń damýyna mal sharýashylyǵy salasynyń dástúrli basymdyqqa ıe bolýy aıtarlyqtaı kúsh berdi. Biraq osyndaı jaǵdaıda da 70-jyldary tek qoı sanyn 50 mıllıonǵa jetkizý mindeti qoıyldy, shoshqa men iri qara mal sanyn kóbeıtý úshin jappaı mal sharýashylyǵy keshenderi salyndy. Búgingi tańda ol eksporttyq ónim óndirýge, sonyń ishinde TMD elderindegi eń jaqyn kórshilerimiz úshin kirisi kóp sala bolyp otyr. Alaıda aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýdyń memlekettik baǵdarlamalaryn ázirleýshiler aýyl sharýashylyǵynyń buryn­ǵy damý tájirıbesin eskergisi kelmeıdi.

Elimizdiń negizgi artyq­shylyǵy – kóp etnosty memleket bolýy jáne olardyń basym bóligi burynnan osy elde turatyn azamattar. Buǵan deıin júrgizgen Úkimet saıasaty eldegi demografııalyq jaǵdaıdy retteı almady. Otyz jylda Qazaqstannan 4,2 mıllıonnan astam azamat kóship ketti. Olardyń kóbi eriksiz kóshti deýge negiz bar. Osyǵan oraı syrt­qa ketetinderdi tejeıtin, kóshi-qondy qysqartý jónindegi ult­tyq baǵdarlama ázirleý Úki­met­tiń, sondaı-aq búkil mem­leket­tik basqarý júıesiniń bedelin jáne halqymyzdyń oǵan degen seni­min arttyrar edi.

Degenmen, eń bastysy, mundaı jalpymemlekettik baǵdarlama bilikti jumys kúshiniń, ásirese aqyl-oı aǵynyn – ıntellek­týal azamattardyń mıgrasııasyn aıtarlyqtaı azaıtýǵa múmkindik beredi. Bizdiń artyqshylyǵymyz, bul kadrlar qazirdiń ózinde eldiń ómir súrý jaǵdaıyna beıim­del­gen. Máseleniń tamyry tereń­de jatyr. Mysaly, qan­das­tarǵa arnalǵan áleýmettik baǵ­dar­la­malar qosymsha shy­ǵyn­dar­dy qajet etpeıdi. Bul máse­leler­di sheshý tek memlekettiń ǵana emes, kommersııalyq jáne kommersııalyq emes uıymdar qyzmetiniń negizgi basymdyǵyna aınalýǵa tıis.

Bul jerde áńgime tek eńbek­aqy tóleýde ádildikti ustaný, áleýmettik paketti saqtaý jáne ulǵaıtý, sondaı-aq barlyq azamattarǵa áleýmettik turǵyda kóterilýge naqty múmkin­dikter berý týraly. Solaı istegen jaǵ­daıda bılik respýblıkadaǵy bar­lyq kópultty halyqtyń pat­rıottyq sezimin oıatyp qana qoımaı, emıgranttarǵa arnalǵan áleýmettik paketterge, olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, kadrlar daıarlaýǵa jáne qaıta daıarlaýǵa, olardyń bilik­tili­gin arttyrýǵa, t.b. jum­sala­­tyn bıýdjettik shyǵyn­dar­­dy aıtarlyqtaı qysqartar edi. Mundaı ustanym sonymen qatar bizdi Birikken Arab Ámir­likterinen bastap álem­niń birqatar zamanaýı jáne ekono­­mı­ka­lyq turǵydan tıimdi elderin­degideı sheteldik jumys kúshine táýeldilikten qutqarady.

Memleket basshysynyń bıyl 27 sáýirde Qazaqstan halqy Assamb­leıasynyń otyry­synda aıt­qan «Bárimiz bir jerdiń per­zentimiz, bir halyqtyń bala­sy­myz, keń baıtaq dalamyzda bárimizge oryn bar», degen sózin quptaımyz. Osy oıdy jal­ǵastyra otyryp, bárimiz kez kelgen azamattyń kóńi­linen shyǵatyn jańa etnosaıa­sattyń aspektilerin tolyqtaı túsi­nýimiz kerek dep aıtqym kele­di. Bul – bárimiz nazar aýdarýǵa tıis jalpyulttyq kún tár­tibinde turǵan másele. Qazaq­stannyń barlyq etnosyna jetkizý – elimizde ártúrli tilde jaryq kóretin BAQ-tardyń bas­ty ári mańyzdy mindeti. Sonda birlik pen ózara túsinistik ıdeıalary men qundylyqtar kópultty halqymyzdy alǵa jeteleıdi.

Elimizdegi qazirgi jaǵdaı «Úkimet Ádiletti Qazaqstan qurý maqsatynda jasalatyn sharalar men oǵan jumsalatyn kúsh-jigerdiń úılestirýshisi bola ala ma?» degen basty suraqqa jaýap berýdi talap etetini anyq. Bálkim, bul ómirlik mańyzy bar suraqtyń jaýaby Ádiletti Qazaqstan quramyz degen úmitimizdi úrleı túsetin shyǵar.

Biz aýyrtpalyǵy kóp, óte kúr­deli joldyń basynda turmyz. Búkil qurylymǵa túbegeıli ózgeris kerek. Ol úshin Úkimet kún­de­likti kúıbeń tirlik pen salaaralyq ábigerden basyn kóterýge tıis. Elimizdi qaryshtap da­mytý úshin baǵyt-baǵdardy aı­qyn­dap, joba-josparlarymyzdy túzeý mańyzdy.

Eleýsin SAǴYNDYQOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri