Konstıtýsııalyq sot: Adam quqyna arasha

Konstıtýsııalyq keńestiń ornyna Konstıtýsııalyq sot qurý­dyń qajettiligi týraly Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy 16 naýryzdaǵy «Jańa Qazaqstan: jańarý men jańǵyrý joly» Joldaýynda: «Konstıtýsııanyń eń joǵary zańdyq kúshi bar. Ata zańymyz – elimizdiń búkil quqyqtyq júıesiniń tiregi. Alaıda belgili bir zań aktisi nemese sheshim oǵan saı kele me degen suraqqa naqty jaýap berý qıyndyq týdyratyn kezder bolady. Qazaqstandaǵy túrli quqyq normalaryn Konstıtýsııalyq keńes túsindiredi. Biraq, azamattar osyndaı túsinikteme alý úshin bul organǵa tikeleı júgine almaıdy.

Kóptegen memlekette Konstıtýsııalyq sot ınstıtýty bar. Oǵan kez kelgen adam óziniń saýalyn joldaı alady. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda mundaı organ bolǵan. Sarapshylar Ata zań erejeleriniń múltiksiz saqtalýyn osy mekeme tıimdi qamtamasyz etedi dep sanaıdy. Sony eskere otyryp, men elimizde Konstıtýsııalyq sot qurýdy usynamyn», degen edi. Memleket basshysynyń osy pa­ıymy onyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujy­rym­damasymen ózektes ekenin arada ótken ýaqyt aıǵaqtap otyr.

Shyntýaıtynda, burynǵy Kons­tıtýsııalyq keńeske qara­paıym azamattar túgil, Parla­menttiń jekelegen depýtattary da tikeleı júgine almaıtyn. Olar qoldanystaǵy zańnamada Ata zańǵa qaıshy keletin kemshi­likter ushyrasatyndyǵyn ashyq aıtyp kelgenimen, ondaı synǵa ortalyq atqarýshy organdar basshylarynyń qulaq asqany shamaly. Mysaly, besin­shi jáne altynshy shaqy­ry­lymdaǵy Parlament depýtattary elimizdiń ishki ister organdary Qytaıdan kóship kelgen etnostyq qazaqtardan Qazaqstan aza­mattyǵyn alý úshin aspa­nas­ty elinen sottylyǵy týra­ly anyqtama ákelip tapsyrý­dy talap etetindigin talaı ret synap, Úkimetke tıisti usy­nys jasaǵanymen, odan esh ná­tıje shyqpaǵan. Bul másele tek tuńǵysh Prezıdent Dúnıejúzi qazaq­tarynyń besinshi quryltaıynda Qytaıdan kelgen qandastar óti­nishin oryndaý jóninde Úki­met­ke tapsyrma bergennen keıin ǵana oń sheshimin tapty. Sondaı-aq 2014 jyly bizdiń eldiń Úkimeti óz bastamasymen Mońǵolııamen aradaǵy eńbek qatynastary jónindegi ekijaqty sharttyń kúshin joıǵannan keıin sol elden atajurtqa oralǵan egde jastaǵy qandastar zeınet demalysyna shyǵarda kútpegen qıyndyqqa tap bolǵan edi. Naqty aıtqanda, olardyń Mońǵolııada joǵary oqý ornynda oqyǵan, áskerı qyzmet atqarǵan jáne jumys istegen jyldary eńbek ótiline engizilmeı, múldem zeı­net­aqysyz qalyp, mardymsyz járdemaqymen kúneltýlerine týra keldi. Osyndaı ádiletsizdikti de Parlament depýtattary túzete almaı, oǵan Memleket basshysy tikeleı aralasqan soń ǵana seń ornynan qozǵaldy. Sonyń ózinde de Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Mońǵolııa­dan kóship kelgen aǵaıyndardyń eńbek ótiline atalǵan elde jumys istegen jyldaryn ǵana engizip, joǵary oqý ornynda oqyǵan jáne áskerı qyzmet atqarǵan ýaqytyn engizbeı tastady. Sonyń saldarynan olardyń zeınetaqysy edáýir kemitilip esepteletin boldy. Al 2014 jylǵa deıin Mońǵolııadan kelgen qandastar ózge Qazaqstan azamattarymen teń jaǵdaıda zeınetaqy alyp kelgenin eskersek, Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń ustanymymen kelisý qıyn. Endi mundaı bura tartýshylyqtar týraly kez kelgen azamat Kons­tı­týsııalyq sotqa tikeleı sha­ǵym­dana alady.

Qazir otandastarymyz óz­derine konstıtýsııalyq reforma arqyly berilgen qosymsha quqyqty paıdalanýǵa qulshyna kirisip jatyr. Bıylǵy jyl basynan beri Konstıtýsııalyq sotqa azamattardan 3,5 myńnan asa ótinish kelip túskeni – sonyń aıǵaǵy. Osyǵan oraı 30-dan asa quqyqtyq normanyń Negizgi zańǵa sáıkestigi qaralyp, onyń 5-i konstıtýsııalyq emes dep tanylǵan. «Qazaq­stan Respýb­lıkasynyń Konstıtýsııalyq soty týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 63-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes konstıtýsııalyq emes, onyń ishinde adamnyń jáne azamattyń Ata zańda bekitilgen quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiredi dep tanylǵan zańdar men ózge de quqyqtyq aktilerdiń, olardyń jekelegen erejeleriniń kúshi joıylady jáne Konstıtýsııalyq sot sheshim qabyldaǵan kúnnen nemese ol belgilegen kúnnen bas­tap qoldanylmaıdy. Munyń ózi qabyldaǵan sheshimderi oryn­daýǵa mindetti emes, usynym­dyq sıpatta ǵana bolǵan Kons­tıtýsııalyq keńeske qaraǵanda, Konstıtýsııalyq sottyń álde­qaıda pármendi ári halyqqa jaqyn memlekettik organǵa aınalyp otyrǵanyn aıǵaqtaıdy.

Mysaly, Konstıtýsııalyq sot bıylǵy aqpan aıynda Er­jan Dosmaǵambetovtiń Salyq kodeksiniń 610-baby 1-tar­maǵy­nyń 1-tarmaqshasyn jáne 2-tar­maǵynyń Konstıtý­sııaǵa sáı­kestigin tekserý týraly ótinishin qaraǵan. Sebebi Atyraý qalalyq sotynyń 2018 jylǵy 28 aqpandaǵy sheshimimen odan memleket kirisine 129 639 381 teńge somasynda zalal, 3 889 182 teńge mólsherinde memlekettik baj óndirilip alynǵan. Onyń materıaldyq qıyn jaǵdaıy munsha somany tóleýge múmkindik bermegen. Sondyqtan ol qajetti qarajattyń bolmaýy ózin sot arqyly qorǵalý quqyǵynan aıy­ryp otyrǵanyn aıta kelip, tabysy az azamattardyń res­pýb­­lıka sottarynda óz­deri­niń konstıtýsııalyq quqyqtaryn iske asyrýǵa múm­kindigi bolý­ǵa tıis degen pikir bildirgen. Kons­tıtýsııalyq sot E.Dosmaǵam­betovtiń ótini­shinde kóterilgen máseleni jan-jaqty qaraı kele, 2023 jylǵy 22 aqpandaǵy №3 normatıvtik qaýlysymen Salyq kodeksi 610-baby 2-tarmaǵynyń erejeleri árkim­niń óz quqyq­tary men bos­tandyqtaryn sot arqyly qorǵaýy jónindegi konstıtýsııalyq quqyqqa nuqsan keltirýge jáne ony shekteýge alyp keletin «osyn­daı daýlar boıynsha ákim­shilik talap qoıý, talap aryz (aryz) berilgen kezde» degen sózder bóliginde Konstıtýsııanyń 13-babynyń 2-tarmaǵyna jáne 14-babyna sáıkes kelmeıdi dep tanydy. Qoldanystaǵy zańnamadan múliktik qıyn jaǵdaıda qal­­ǵan azamattardyń sot tóreligi­ne qol­jetimdiligin qamtamasyz etetin quraldar (memlekettik baj mólsherin azaıtý, ony tóleýden bosatý, tóleýdi keıinge qaldyrý, bólip tóleý jáne basqalar) alyp tastalǵannan keıin týyndaǵan olqylyq árkimniń óz quqyqtary men bostandyqtaryn sot arqyly qorǵaý jónindegi konstıtýsııalyq quqyqty tolyq iske asyrýǵa kedergi keltiredi dep eseptep, Úki­metti úsh aıdan keshiktirmeı Par­lament Májilisine sottardaǵy mem­lekettik baj tóleý máse­lelerin quqyqtyq retteýdi jetil­dirýge baǵyttalǵan zań jobasyn engizýge mindettedi.

Sondaı-aq Konstıtýsııalyq sot bıylǵy maýsymda N. degen azamattyń ótinishi boıynsha Jo­ǵar­ǵy sottyń «Sottardyń bala asyrap alý jónindegi zańnamany qoldaný praktıkasy týraly» 2016 jylǵy 31 naýryzdaǵy №2 normatıvtik qaýlysynyń 3-tarmaǵy besinshi abzasynyń konstıtýsııalylyǵyn tekserip, ony Negizgi zańǵa sáıkes kelmeıdi dep tanydy. Sóıtip, ońaılatylǵan tártippen bala asyrap alý týraly sotqa aryz bergen kezde molekýlıarlyq-genetıkalyq saraptama qory­tyndysy bolý mindettiligi týraly qosymsha ımperatıvtik talap konstıtýsııalyq emes ekendigi atap kórsetildi. Sebebi sottar úshin mundaı qorytyndynyń bolmaýy azamattyń aryzyn qaraýsyz qaldyrýǵa negiz bolyp keldi. Osy rásim memlekettik organdar men sottardyń bala múddelerin barynsha qamtamasyz etý min­detine sáıkes kelmeıdi. Bul – Qaza­qstan ratıfıkasııalaǵan Birik­ken Ulttar Uıymynyń Bala quqyq­tary týraly konvensııasynyń talaby.

Qazir Konstıtýsııalyq sot taǵy bir kókeıkesti máseleni – Semeı ıadrolyq synaq polıgonynan zardap shekken azamattar kópten beri kóterip kele jatqan «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń saldarynan zardap shekken azamattar­dy áleýmettik qorǵaý týraly» zańnyń 13-babynyń konstı­týsııa­lylyǵyn tekserý ústinde.

Bir aıta ketetin jaıt – bıylǵy 20 maýsymda Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda jarııalanǵan Kons­tıtýsııalyq sottyń «Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy konstı­týsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» joldaýynda atap ótilgenindeı, osy memlekettik organǵa kelip túsken ótinishterdiń 41 paıyzy sot sheshimderimen kelispeýge qatysty bolyp shyq­qan. Alaıda mundaı ótinishterdi qaraý Konstıtýsııalyq sottyń quzyretine jatpaıdy. Aryz­danýshylardyń 26 paıyzy ǵana zańdar men basqa da normatıv­tik quqyqtyq aktilerdiń konstı­tý­sııalylyǵyn tekserýdi suraǵan.

Túıindeı aıtsaq, Kons­tı­tý­sııa­lyq sot qazirdiń ózinde Ata zańda aıqyndalǵan adam quqyq­taryna arashashy bolyp otyr deýge tolyq negiz bar.