«Qazaqmys» korporasııasy Ulytaý óńiriniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn júzege asyrýǵa jan-jaqty qoldaý kórsetip keledi. Onyń aıasynda aımaq úshin mańyzdy ındýstrııalyq-áleýmettik jobalar iske asyrylyp jatyr. Jańadan qurylǵan «Ulytaý óńiri» fýtbol qaýymdastyǵynyń prezıdenti, «Kazakhmys Barlau» kásipornynyń bas dırektory Ǵalym NURJANOV «Egemen Qazaqstan»-ǵa mıllıondar oıynynyń óńirdegi damý barysy týraly suhbat berdi.
– Ǵalym Jumabaıuly, Ulytaý jankúıerleri úshin fýtboldyń orny bólek eken.
– Árıne, Jezqazǵanda kásipqoı jáne áýesqoı fýtbol komandalary ótken ǵasyrdyń 40-jyldary paıda bolǵan. «Eńbek», «Vostok», «Gıgant», «Rýdnık», «Jezqazǵanes» klýbtary otandyq fýtbol tarıhynyń bir bóligine aınaldy. Conaý 1941 jyly qurylǵan «Metallýrg» klýby alǵashqy jol salýshy boldy. 1967 jyly komanda «Eńbek» degen atqa ıe bolsa, kelesi jyly B klasynyń – sol kezdegi KSRO chempıonatynyń úshinshi dıvızıonynyń jeńimpazy atandy. Demek bizdiń óńirdegi fýtboldyń ejelden kele jatqan baı tarıhy bar. О́kinishke qaraı, uzaq jyldar boıy bul sport belgili jaǵdaılarǵa baılanysty toqyraýǵa ushyrady.
– О́ńirge oblys mártebesi berilgennen beri kóp nárse ózgerdi, solaı emes pe?
– Bári de tolyqtaı ózgerdi. Bıznes úshin, qoǵam úshin, halyq úshin de. Elimizdiń ár aımaǵynda kem degende bir kásibı fýtbol klýby bar. Oblys mártebesi kóp nárseni mindetteıdi. О́ńir namysyn qorǵaıtyn klýbtyń qurylýy – ýaqyt talaby. Ákim Berik Ábdiǵalıuly bastaǵan oblys basshylyǵy óńirdegi buqaralyq sportqa tyń serpin berdi. Birinshiden, ótken jyldyń jeltoqsan aıynda oblys ákimdigi men Qazaqstan fýtbol federasııasy arasynda óńirdegi fýtboldy qoldaý jáne damytý týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Sol is-sharaǵa Qazaqstan fýtbol federasııasynyń prezıdenti Ádilet Barmenqulov kelip, bizdiń eńbegimizge laıyqty baǵa berip, qoldaý kórsetti. Ol da Ulytaý óńirinde buqaralyq sporttyń jappaı damýyna múddeli ekenin aıtyp, aımaqta salamatty ári belsendi ómir salty sánge aınalyp, talantty balalar úshin jańa múmkindikter ashylatynyna senim bildirdi.
– Uıymyńyz qandaı ister atqarmaqshy?
– Biz birinshi kezekte taldaý jasadyq. 230 myń turǵyny bar Ulytaý óńirinde 11 shtattyq jattyqtyrýshydan turatyn mamandandyrylǵan úsh fýtbol mektebi ǵana bar eken.
Bizdiń komanda qurylǵan kezde oblysymyzda, atap aıtqanda, Jezqazǵan, Sátbaev qalalarynda, Jańaarqa aýylynda 6-18 jas aralyǵyndaǵy 16 myńnan asa oqýshynyń 313-i ǵana fýtbolmen turaqty negizde aınalysqan. Bul jerde «turaqty negizde» degen tirkesti qoldaný durys ta emes. Shyn máninde, Ulytaý óńirinde balalar fýtbolmen jıi de belsendi túrde aınalysady. Alaıda Qarajal, Jáırem, Ulytaý sııaqty jekelegen eldi mekenderde fýtbol mektepteri múlde joq.
Jalpy, búginde elimizde 300-ge jýyq fýtbol mektebi men akademııasy bar. Olar 4 pen 16 jas aralyǵyndaǵy 12 myńǵa jýyq balany qamtyp otyr.
Mysaly, Pavlodar oblysynyń 72 myń turǵyny bar Aqsý qalasyndaǵy fýtbol ortalyǵynda 33 maman 540 balany jattyqtyrady, 328 myń turǵyny bar Semeı qalasyndaǵy fýtbol ortalyǵynda 400 bala jattyǵady. Olarǵa 24 maman sabaq beredi. Sońǵy kezge deıin Semeı de Jezqazǵan sııaqty oblys ortalyǵy bolmaǵanyn, al Aqsý qazir de ondaı mártebede emestigin aıta ketken jón. Soǵan qaramastan olarda balalar jattyǵyp, fýtbol buqaralyq sıpatqa ıe bolyp keldi.
– Siz keltirgen sandar eleń etkizerlikteı eken...
– Iá. Fýtboldaǵy nátıje oǵan jasalǵan jaǵdaıǵa tikeleı baılanysty. Qolaıly jaǵdaı bolsa, jeńis kóp kúttirmeıdi. «Jaǵdaı» degenimiz – qarapaıym fýtbol jabdyqtarynyń qoljetimdiliginen bastap stadıon men bilikti jattyqtyrýshylarǵa deıingi aýqymdy jumys qoı. Uzaq jyldar boıy qala, aýyl basshylary oblysta fýtboldy damytýǵa kóńil bólmedi.
Kem degende on jyl boıy sporttyq ǵımarattarǵa, stadıondar men fýtbol alańdaryna kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilmedi. Sporttyq ınfraqurylym damymady, bilikti jattyqtyrýshylar bolmady, qalaaralyq jáne aýdanaralyq jarystar ótkizilmedi. Barlyǵy bir jolǵy is-sharalarmen shektelip, balalar jarysqa esh daıyndyqsyz qatysatyn. Sportshylardyń durys ádistemelik daıyndyǵynyń da bolmaǵanyn ańǵarýǵa bolady. Sondyqtan fýtboldyń buqaralyq sıpaty týraly sóz qozǵaý orynsyz. Al buqaralyq sıpat fýtbol pıramıdasynyń mańyzdy negizi bolyp sanalady. Onsyz bul sport túriniń turaqty damýy múmkin emes. Qurylymdar arasynda ózara baılanys, naqty ári túsinikti oqytý baǵdarlamalary joq. Bir sózben aıtqanda, sheshilmegen másele kóp.
Mysaly, kúni keshege deıin jankúıerler «Ulytau» fýtbol klýbynyń ornalasqan jeri týraly suraq qoıyp jatty. Nege komanda oıyndaryn «Metallýrg» stadıony bar Jezqazǵanda emes, Sátbaevtaǵy sporttyq-saýyqtyrý kesheninde ótkizedi? Sebebi Jezqazǵandaǵy stadıonnyń jaǵdaıy kóńil kónshitpeıdi. Fýtbol alańy, ınfraqurylym (kıiný bólmeleri, dýsh kabınalary, minbe astyndaǵy bólmeler jáne t.b.) federasııanyń sertıfıkattaýǵa qoıylatyn eń tómengi talaptaryna sáıkes kelmeıdi.
Búgingi tańda kıim aýystyratyn, jýynatyn jáne jeke bólmelerdi jóndeý aıaqtaldy, alańǵa rezeńke tósem tóseldi, minbeler qalpyna keltirilip jatyr. Taıaýda qatty daýyldyń saldarynan Sátbaev qalasyndaǵy fýtbol manejiniń kúmbezi buzylyp, jaramsyz bolyp qaldy. Ony jóndeý jumystary júrgizilip jatqanyna qaramastan, 9 tamyz kúni komanda jarysty osy stadıonda ótkizýge májbúr boldy. Bul qolaısyzdyq jarysqa kelgen qala turǵyndarynyń renishin týǵyzdy.
– Endi jańa klýbtyń qalaı qurylǵanyn aıtyp berseńiz?
– Jańa klýb «nólden» bastap quryldy. Klýbtyń ataýyn áleýmettik jelide halyqtyń daýys berýimen tańdaýdy jón kórdik. Ulttyq komandanyń aty da ulttyq bolýy kerek. О́tken jyldyń jeltoqsan aıynan bastap Jezqazǵan, Sátbaev, Ulytaý, Jezdi, Jańaarqa sııaqty eldi mekenderden talantty fýtbolshylardy iriktep aldyq. Bıyl aqpanda Jezqazǵan qalasynda ashylǵan «Ulytau» FK Balalar fýtboly ortalyǵynda 2007, 2008 jáne 2009 jyly týǵan jetkinshekter irikteýden ótti. Olardyń sporttyq daıyndyǵyn joǵary bilikti jattyqtyrýshy Ivan Azovskıı men belgili maman Iýrıı Svırkov baǵalady. Nátıjesinde, ortalyqtaǵy sabaqqa qatysýǵa 60 bozbala tańdap alyndy.
Klýbty qurýdyń bastapqy kezeńinde «Qazaqmys» korporasııasy eleýli qarjylyq kómek kórsetti. Sonyń arqasynda eń basty mindetterdi sheshýge qabiletti bilikti mamandar men kásibı fýtbolshylar shaqyryldy, oqý-jattyǵý jıyndary der kezinde ótkizildi. Negizgi komanda ekinshi lıga chempıonatyna qatysty. Sonymen qatar «Metallýrg» stadıony jóndelip jatyr.
Qaýymdastyq pen klýb «Qazaqmysqa» osy kómegi úshin úlken alǵys bildiredi. Bul rette Ulytaý óńirinde basqa da jer qoınaýyn paıdalanýshylar men orta kásipkerler sany kóp ekeni belgili. Biraq olar ázirge jergilikti balalar men jasóspirimderdiń buqaralyq sportyn qoldap otyrǵan joq.
– Qala joldaryndaǵy qymbat kólikterge qarasaq, jeke kásipkerlerde qarajat turǵysynan qıyndyq joq sııaqty...
– Durys aıtasyz. Bul túrli faktorǵa baılanysty. Sonyń ishinde buqaralyq sporttyń mańyzyn túsinbeý, onyń ekonomıkalyq paıdasyna qatysty senimsizdik nemese qoǵamdyq is-sharalarǵa qyzyǵýshylyqtyń bolmaýyna baılanysty. Keıde maǵan bul myrzalar osy ólkede ómir súrýge, onyń órkendeýine múddeli emes, tek qaltalaryn toltyryp alyp, taıyp turýdy ǵana kózdeıtin sııaqty kórinedi.
Basqa aımaqtarda fýtbol komandalaryna, jalpy buqaralyq balalar sportyna dúken, kafe, meıramhanalar, tipti pısserııalar sııaqty shaǵyn bıznes ıeleri de demeýshilik kórsetetinin bilemiz.
Degenmen bizdiń qaýymdastyq pen klýbymyzdyń músheleri – óte jigerli, maqsatshyl adamdar. Biz jobamyzdyń bolashaǵy jarqyn ekenine senimdimiz jáne jergilikti demeýshiler men mesenattarymyzdyń járdemimen damýǵa daıynbyz. Olardyń kópshiligi júıeli túrde seriktes bolyp, ózderin tanytýǵa ǵana emes, sondaı-aq aımaǵymyzdyń ataq-dańqyn, ımıdjin arttyrýǵa úles qosady. Al eń bastysy, óńirimizde kásibı komandanyń bolýy fýtboldyń damýyna, jastardyń sportqa qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa yqpal etedi.
– Siz komandaǵa úzdik mamandardy tartý týraly aıttyńyz. Elimizdiń ulttyq quramasyn jattyqtyrǵan Talǵat Baısýfınov jańadan jandanǵan klýbtyń bas dırektory bolǵanyn bilemiz.
– Iá. Biz úshin Talǵat Marýanulynyń fýtbolshy kezinde «Eńbek» FK namysyn qorǵaǵany óte mańyzdy boldy. Oǵan qosa Jezqazǵan fýtbolynyń túlegi, fýtboldan 2012 jylǵy Qazaqstan chempıony, 2013 jylǵy Qazaqstan Respýblıkasy sýperkýboginiń ıegeri, uzaq ýaqyt boıy «Qazaqmys», «Shahter», «Qaırat», «Ordabasy» komandalary quramynda oınaǵan jáne ártúrli jastaǵy Qazaqstan quramalarynda sátti óner kórsetken Vıtalıı Lı klýbtyń sporttyq dırektory atandy.
«Ulytau» qazir ekinshi lıganyń soltústik-shyǵys dıvızıonynda teńdessiz bolyp otyr. Birinshi aınalymnyń on saıysyndaǵy on jeńis – osynyń dáleli. Komandanyń bas bapkeri Marat Eslıamov Qazaqstan kásipqoı fýtbol lıgasy (QKFL) júrgizgen saýaldama qorytyndysy boıynsha bıylǵy maýsymda eki ret aı bapkeri bolyp tanyldy. Al komandanyń 20-dan astam gol soqqan úzdik bombardıri Ersultan Tórequl úsh márte aıdyń úzdik oıynshysy atandy.
– Ortasha eseppen ár matchta eki gol tamasha kórsetkish eken.
– Iá. Jasyratyn nesi bar, oblys turǵyndary úlken fýtboldy saǵynyp qalǵan eken. Sondyqtan da «Ulytau» FK-nyń aldynda úlken mindet tur – Qazaqstan fýtbolynyń birinshi lıgasyna joldama alý úshin ekinshi lıganyń soltústik-shyǵys dıvızıonynda birinshi oryn alý kerek. Oblys jankúıerleri joǵary deńgeıdegi komandaǵa laıyq.
– Komandanyń bolashaǵy týraly ne aıtasyz?
– Bul kelesi suhbattyń suraǵy ǵoı. Aıtyp ótkenimdeı, sportshylarǵa jaǵdaı jasaý kerek. Jaǵdaı jasalsa, múmkindik te kóp bolady. Maqsatqa jetý úshin, eń aldymen, FIFA, ÝEFA jáne QFF talaptaryna saı keletin jaqsy stadıondar men manejder, sondaı-aq turaqty qarjylandyrý qajet. Ázirge biz osy máseleler boıynsha jumys istep jatyrmyz.
– Al buqaralyq jáne jasóspirimder fýtbolynyń jaı-kúıi qalaı?
– Bul – qaýymdastyqtyń mańyzdy mindeti. 2025 jylǵa deıin ázirlengen strategııalyq baǵdarlama boıynsha oblystaǵy 3 myńnan asa bozbalany fýtbolǵa tartýdy josparlap otyrmyz. Biz laıyqty rezerv daıyndaýǵa, urpaqtar sabaqtastyǵyna erekshe kóńil bóletin bolamyz. Ekinshi lıga birinshiliginde jeńsek, biz 5 jasqa deıingi balalar men jasóspirimder quramalaryn kóbeıtý máselesin kóteremiz. Olardyń bári jergilikti balalar bolady.
Aldaǵy ýaqytta oblystyń barlyq aýdany men eldi mekeninde jumys isteıtin bolamyz. Ár bozbalanyń týǵan aýylynda nemese qalasynda oınap, damý múmkindigine ıe bolýyna kúsh salatyn bolamyz.
Qazaq «Aýylym – altyn besigim» deıdi. Shynynda da, aýyl – kóptegen sportshynyń, Olımpıada chempıondarynyń, álem chempıondarynyń altyn besigi. Máselen, táýelsizdik jyldarynda, 1992-2022 jyldar aralyǵynda Qazaqstannan 46 Olımpıada jáne álem chempıony shyqty. Olardyń 24-i, ıaǵnı 52 paıyzy – aýyldan shyqqandar. 13-i – qalalyqtar, 9-y – legıonerler. Meniń oıymsha, áleýet aıqyn.
Shyntýaıtynda, fýtbol talantty jigitter úshin áleýmettik lıft bolýy kerek. Sondyqtan oblystyń barlyq eldi mekeninen jas talanttardy izdestirý men irikteýdiń ashyq jáne ádil júıesin qurýǵa bar kúsh-jigerimizdi salamyz.
Bir qýanyshty jańalyq – qazir Sátbaev qalasyndaǵy sporttyq-saýyqtyrý kesheniniń aýmaǵynda sport ınternatyn salý máselesi pysyqtalý ústinde. Bul óńirdegi sporttyń damýyna úlken úles bolyp qosylmaq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Káribaı MUSYRMAN,
«Egemen Qazaqstan»