Saıası reformalarǵa jol ashqan

Eń basty ózgeris Qasym-Jomart Toqaevtyń táýelsiz eli­miz­di demokratııalyq jolmen da­mytýda úlken kedergige aına­lyp, keıinge tartqan, ulttyq baı­lyqtyń teń jartysyn attóbe­lin­deı azǵantaı toptyń ıem­denýine, jappaı sybaılas jem­qor­lyq indeti jaıylýyna áke­lip soqqan sýperprezıdenttik júıeden óz erkimen bas tartýy bol­ǵany anyq. Onyń ornyna «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» tujyrymdamasy usynylyp, iske asyryla bastady. Sonyń bir aıǵaǵy – Prezıdent mandatynyń uzaqtyǵy  7 jyldyq bir merzimmen shektelip, qaıta saılanýǵa tyıym salynǵandyǵy. Bul asa mańyzdy konstıtýsııalyq ózgeris týraly byltyrǵy 1 qyrkúıekte ja­rııalaǵan «Ádiletti memle­ket. Birtutas ult. Berekeli qo­ǵam» Joldaýynda Memleket bas­­­shysy: «Bul bastamanyń negizi qandaı? Bir jaǵynan, 7 jyl – kez kelgen aýqymdy baǵ­darlamany júzege asyrý úshin jetkilikti kezeń. Ekinshi ja­ǵy­nan, Prezıdent mandatyn bir merzimmen shekteý Memleket bas­shysynyń jalpyulttyq da­mý­dyń strategııalyq mindet­te­rin sheshýge barynsha ju­myl­ýyn qamtamasyz etedi.

Men usynyp otyrǵan konstı­tý­­sııalyq jańalyq bılikti mo­­no­­polızasııalaý qaýpin aı­tarlyqtaı azaıtady. Dál osy se­bepti, men Prezıdentti bir mer­zimge ǵana saılaý normasyn engizýdi usynyp otyrmyn. Jańa prezıdenttik júıe saıası tu­­ra­q­tylyqty nyǵaıtyp, qoǵam­dyq qurylystyń qazaqs­tandyq úlgisin ornyqtyrady», dedi.

Paıymdap qarasaq, tipti de­mo­kratııanyń damý shyńy sanalatyn AQSh pen Eýropa elde­rin­de memleketterdiń birinshi basshylarynyń eki márte saılanýyna ruqsat etilgendikten, olardyń qaısybiri kelesi saı­laý qamymen keıde saıası popýlızmge urynyp júr. Mun­daı saılaýshylarǵa unaýdy kóz­deıtin árekettiń kez kelgen memlekettiń ornyqty damý múd­de­sine sáıkes kelýi neǵaıbyl. Sondyqtan da bá­rine ádil tóreshi – ýaqyt qo­ǵam­dyq qurylystyń qazaq­stan­dyq úlgisiniń artyq­shy­ly­ǵyn kórsetedi.

Jańarǵan Negizgi zańda Mem­­leket basshysynyń jaqyn týys­tarynyń memlekettik saıası qyzmetshilerdiń, kvazı­mem­le­­kettik sektor sýbektileri bas­shy­larynyń qyzmetterin at­qa­­rýy­na tyıym salynǵany da sýperprezıdenttik júıede jol berilgen keleńsiz qubylystardy boldyrmaýǵa baǵyttalyp, Prezı­dent jarııa etken Ádiletti Qa­zaq­­standy qurý jolyndaǵy mańyzdy qadam retinde baǵala­nyp otyr. Osy rette Qasym-Jomart Toqaev ótken jyly Bol­garııada Qazaqstannyń Tó­ten­she jáne О́kiletti elshisi bolyp isteıtin jaqyn týysyn qyzmetinen bosatqany onyń sózi men isiniń arasynda alshaqtyq bolmaıtynyn ańǵartqandaı.

«Jer taǵdyry – el taǵdyry» degen sózdiń maǵynasy tereń. Byltyrǵa deıin Konstıtýsııa boıynsha jer jáne onyń resýrstary memlekettik menshikte bolyp keldi. Bul joǵary laýazym ıeleriniń jer men qaz­ba baılyqtardy paıdalaný má­selelerin jurtshylyqpen aqyldaspastan, óz qalaýynsha sheshýine múmkindik berip, munyń aıaǵy keıde halyq narazylyǵyn týǵyzǵany málim. Qarapaıym adamdardyń: «Elimizdiń jeriniń ústi de, asty da – tunǵan baılyq. Táýelsizdiktiń arqasynda aldaǵy ýaqytta munaıymen baıyǵan Qatar memleketiniń halqy sııaqty molshylyqta ómir súremiz», degen ortaq armany eldiń jaǵdaıyn oılamaı, qara basynyń qamyn kúıttegen sheneýnikterdiń sy­baı­las jemqorlyǵynyń qur­ban­dyǵyna shalynǵan. Osy rette Memleket basshysy: «Halyq­aralyq sarapshylar Qazaqstan baı­lyǵynyń jartysy 162 adam­nyń ǵana qolynda ekenin rastap otyr. Osy rette halyqtyń jartysynyń aılyq tabysy 50 myń teńgeden aspaıdy. Mundaı aqshamen ómir súrý múmkin emes. Bulaı jiktelý men teńsizdiktiń qaýipti ekenin aıtqan bolatynmyn. Jaǵdaıdy dereý ózgertý kerek», degen edi. Osyǵan oraı, Ata Zańnyń 6-babynyń 3-tarmaǵy: «Jer jəne onyń qoınaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar halyqqa tıesili. Halyq atynan menshik quqyǵyn memleket júzege asyrady», dep ózgertildi. Bul elimizdiń tabıǵı resýrstarynyń ıgiligin olardyń zańdy ıesi – halyq ta kóretin kez týdy degen sóz. Sonyń basy retinde Memleket basshysy «Ádi­l­etti memleket. Birtutas ult. Be­re­keli qoǵam» Joldaýynda «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdar­lamasyn iske asyrý bastamasyn kóterdi.

«Biz Ata Zańymyzda jer men tabıǵı resýrstar halyqtyń menshigi degen basty qaǵıdatty bekittik. Bul – qur sóz emes. Bul – barlyq reformanyń arqaýy. Árbir otbasy elimiz paıdalanyp jatqan ulttyq baılyqtyń ıgiligin kórýi kerek. Sondyqtan men jarııalaǵan Balalar jyly­nyń aıasynda «Ulttyq qor – balalarǵa» atty múlde jańa baǵ­darlamany júzege asyrý óte mańyzdy dep sanaımyn. Ult­­tyq qordyń jyl saıynǵy ınves­tısııalyq tabysynyń 50 paıyzyn balalardyń arnaýly jınaqtaýshy esepshotyna aýdarýdy usynamyn. Qarjy ár bala 18 jasqa tolǵanǵa deıin aýdarylyp turady, ony merziminen buryn esepshottan shyǵaryp alýǵa bolmaıdy. Jınaqtalǵan qarjy balalar kámelet jasyna tolǵannan keıin olardyń baspana nemese bilim alýyna jumsalatyn bolady. Bul qarajat óskeleń urpaqtyń úlken ómirge qadam basýyna múmkindik beredi. Qor, shyn máninde, ulttyq mártebege ıe bolyp, halqymyzdyń ıgiligine qyzmet etedi. Bastamany muqııat ázirleý qajettigin eskere otyryp, jobany 2024 jylǵy 1 qańtardan júzege asyra bastaý­dy tapsyramyn», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Úkimet pen Ulttyq banktiń esebi boıynsha ár bala 18 jasqa tolǵansha onyń shotynda keminde 3 myń AQSh dollaryna teń qarajat jınalýǵa tıis. Al eli­miz­de jyl saıyn 400 myńdaı sábı dúnıege keletinin eskersek, memleket bul baǵdarlamaǵa qy­­­r­ýar qarjy bólmekshi. Munyń ózi qa­rapaıym adamdardyń bir kez­de­gi Qatar memleketindegideı baqýatty ómir súrý týraly ortaq ar­manyn esterine túsirip, olar er­teńgi kúnge úkili úmitpen qarap otyr.

Konstıtýsııalyq reformaǵa sáıkes elimizde majorıtarlyq saılaý júıesi qaıta engizilgendigi – qo­ǵamdy demokratııalandyrý jo­lyndaǵy ilgeri basqan qadam ekendigi daýsyz. Bir man­datty okrýgter boıynsha depýtattyqqa kandıdat retinde tir­kelgen aza­mat­tardyń sany óte kóp bolǵany – sonyń aıǵaǵy. Bul – ha­lyqtyń Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jarııalaǵan saıası reformalar baǵytyna sengendiginiń, onyń Ádiletti Qazaqstan ornatý ıdeıasyn qol­daǵandyǵynyń nátıjesi. Alaıda ótken saılaýda daýys berý kezinde qoldanystaǵy zańnamany buzýshylyqtarǵa jol berildi degen syńaıdaǵy synı pikirler men daý-damaılar az bolǵan joq. Osy rette Memleket basshysy segizinshi sha­qyrylymdaǵy Parlamenttiń birinshi sessııasyn ashqan só­zinde: «Saılaý naýqany kezin­de kóptegen oryndy syn, baıyp­ty usynys aıtyldy. Biz aıtylǵan salmaqty usynystardy mindetti túrde zerdeleımiz. Biz Otany­myz­dy órkendetý jolynda zor betburys jasap, jańa dá­ýirge qadam bastyq. Biraq ózge­ris­ter munymen bitpeıdi. Bul – uzaq joldyń basy ǵana. Reformalar jalǵasa beredi, saıası qury­lym­dy jetildirý qajet. Bul – asa mańyzdy jumys», dep atap aıtty. Demek, elimizdiń saı­laý júıesi aldaǵy ýaqytta halyqaralyq ozyq tájirıbege súıenip, odan ári jetildirilýge tıis.

Ata Zańnyń buljytpaı saq­talýyn qadaǵalaıtyn Konstı­tý­sııalyq sot qurylǵany – Memleket basshysynyń taǵy bir ma­ńyzdy bastamasy. Burynǵy Konstıtýsııalyq Ke­ńes­ke azamattar zań normalary boıynsha túsinikteme alý úshin tikeleı júgine almaıtyn. Mundaı quqyq tipti Parlamenttiń jekelegen depýtattaryna da berilmeı, jo­­ǵa­ry zań shyǵarýshy organ mú­sheleri jalpy sanynyń besten birinen kem bolmaıtyn depýtattar tobyna ǵana berilgen. Endi Konstıtýsııalyq sotqa kez kelgen Qazaqstan azamaty júgi­ne alady. Máselen, bıylǵy jyl basynan beri oǵan azamattardan 3,5 myńnan astam ótinish kelip túsken. Osyǵan oraı, 30-dan astam quqyqtyq normanyń Negizgi zańǵa sáıkestigi qaralyp, onyń 5-eýi konstıtýsııalyq emes dep tanylǵan.

Ras, jańarǵan Ata Zańda ólim jazasyna túpkilikti ty­ıym sa­lynǵanyn bireý quptap, bireý quptamaıdy. Bizdińshe, qandaı qylmys jasasa da adam ómirin sot úkimi emes, Alla Ta­­ǵa­lanyń úkimi qıǵany jón. Kú­ná­kar pende ózi jasaǵan asa aýyr qylmysy úshin ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylyp, ajaly jetkenshe qamaýda azap shekse, odan asqan qandaı jaza bar? О́lim jazasyna ke­silgenderdiń ishinde neken-saıaq bolsa da, ter­geýshiler men sýdıalar jibergen qate­likterden naqaqtan kúıip, keıin aqtalyp shyqqandar bar ekenin de eskergen jón.

Túıindeı aıtqanda, jańarǵan Ata Zań búginde Ádiletti Qa­zaqstan orna­týǵa baǵyttalǵan saıa­sı refor­mamyzdyń berik ne­gizi bolyp otyr.