Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulttyq quryltaıdyń Túrkistandaǵy otyrysynda: «Ádiletti Qazaqstandy qurý – mınıstrler men ákimderdiń ǵana mindeti emes. Oǵan búkil qoǵam bolyp jumylýymyz kerek. Al túpki maqsatymyzǵa jetý úshin saıası-ekonomıkalyq reforma jasaý jetkiliksiz. Eń bastysy, ár azamattyń sana-sezimi jańǵyrýy qajet. Halqymyzdyń dúnıetanymy jáne ómirlik ustanymdary ózgerýge tıis. Áıtpese, basqa reformanyń bári beker. Bir sózben aıtsaq, pıǵyl ózgermese, eshteńe de ózgermeıdi», degen paıymy kimdi bolsyn oılandyrýǵa tıis.
Bul rette Memleket basshysynyń 2020 jylǵy «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» Joldaýyna sáıkes ázirlenip, uzaq ta keńinen talqylanǵannan keıin taıaýda alǵash ret qabyldanǵan «Qoǵamdyq baqylaý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine qoǵamdyq baqylaý, ákimshilik rásimderdi jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdardyń mańyzy erekshe. Bul normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń maqsaty – azamattardyń memleket isterin basqarýǵa belsene atsalysýyna jaǵdaı týǵyzý.
Qoǵamdyq baqylaýǵa jekelegen azamattar jáne dinı birlestikterdi qospaǵanda, kommersııalyq emes uıymdar qatysatyn bolyp belgilendi. Olar sany bes adamnan aspaıtyn qoǵamdyq baqylaý tobyn qura alady. Bul el ishindegi belsendi azamattardyń zańnama aıasynda ádildik jolynda birlese qımyldaýyna múmkindik beredi. Bir aıta keterligi, on segiz jasqa tolmaǵan jasóspirimder, alynbaǵan sottylyǵy bar jáne sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq, ekstremıstik jəne terrorıstik qylmys jasaǵany úshin qylmystyq jaýaptylyqqa tartylǵan adamdar, sondaı-aq sheteldiń qatysýymen jumys isteıtin kommersııalyq emes uıymdar qoǵamdyq baqylaýǵa qatystyrylmaıdy.
Qoǵamdyq baqylaýǵa qatysýshylar atqarýshy memlekettik bılik jəne jergilikti memlekettik basqarý organdarynyń, memlekettik mekemelerdiń, kvazımemlekettik sektor kásiporyndarynyń, derbes bilim berý uıymdarynyń, qyzmeti qoǵamdyq múddelermen baılanysty ortalyq jəne jergilikti atqarýshy organdardyń fýnksııalaryn oryndaýshylar bolyp sanalatyn uıymdardyń qyzmetine baqylaý jasaıdy. Bul rette Parlament depýtattary Úkimet usynǵan qoǵamdyq baqylaý nysandarynyń tizbesin keńeıtip, respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylyp otyrsa da buryn beıindi mınıstrlikterge baǵyndyrylmaı, baqylaýdan tys qaldyrylǵan avtonomdy bilim berý uıymdary – Nazarbaev zııatkerlik mektepteri men Nazarbaev ýnıversıtetiniń, sondaı-aq «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorynyń jumysyna qoǵamdyq baqylaý ornatý týraly normalar engizgenin aıtqan jón. Al rejimdik nysandar sanatyna jatqyzylǵan memlekettik organdar men uıymdar qyzmetine qoǵamdyq baqylaý jasalmaıdy. Sonymen birge, «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń arnaýly memlekettik organdary týraly» zańdarǵa tolyqtyrý engizilip, ata-analardyń áskerı bólimder men oqý oryndaryna baryp, balalarynyń ómiri men turmysymen tanysýyna jol ashylyp otyr. Munyń ózi áskerimiz ben Ulttyq ulanda keıde shyn syry ashyla bermeıtin sýısıd oqıǵalarynyń aldyn alýǵa yqpalyn tıgizedi dep úmittenemiz.
Qoǵamdyq baqylaýǵa qatysýshylar qoǵamdyq baqylaý nysandarynyń jazbasha kelisimi boıynsha olardyń aýmaǵy men úı-jaılaryna barýǵa, qajetti aqparatty surap alýǵa, beıne jəne fototúsirilim jasaýǵa qaqyly. Sonymen qatar qoǵamdyq baqylaý nysandaryna qoǵamdyq baqylaý barysynda anyqtalǵan buzýshylyqtarǵa yqpal etken sebepterdi joıý jónindegi sharalar týraly usynymdardy qamtıtyn qorytyndy qujatty jiberýge, ýákiletti memlekettik organǵa da qoǵamdyq baqylaý nátıjesi jaıly aqparatty joldaýǵa mindetti. Qorytyndy qujat qoǵamdyq baqylaý nysandarynyń qaraýy úshin mindetti bolyp sanalady jáne onda jasalǵan árbir usynym boıynsha on jumys kúninen keshiktirmeı ýəjdelgen jaýap berilýge tıis. Eger qoǵamdyq baqylaý obektisi qorytyndy qujatty qaraýdan bas tartsa, onda qoǵamdyq baqylaýǵa qatysýshylar tıisti memlekettik organdarǵa shaǵymdana alady.
Keıingi kezde áleýmettik jelide ártúrli taqyrypty kótergen «petısııalar» jarııalanyp júr. Alaıda bul «arbanyń attyń aldyna shyǵyp ketkenindeı» jaǵdaı bolyp otyr. Sebebi elimizde petısııa týraly zań normasy jaqynda ǵana qabyldandy ári zańdy kúshine áli engen joq. Sondyqtan da myńdaǵan adam qol qoıyp, quptap jatqan usynystar jazylǵan «petısııa» belgili dárejede qoǵamdyq pikir týǵyzyp, bılik basyndaǵylardyń nazaryn aýdartqanymen, resmı qaraýǵa jatatyn qujat bolyp sanalmaıdy. Sol sebepti Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Úkimet ázirlep, Parlament qabyldaǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine qoǵamdyq baqylaý, ákimshilik rásimderdi jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» ilespe zań arqyly Ákimshilik rásimdik-prosestik kodekske petısııa týraly tolyqtyrýlar engizildi. Onda: «Petısııa – memlekettik organǵa, jergilikti ókildi jəne atqarýshy organǵa elektrondyq qujat nysanynda jiberilgen jəne osy Kodekste belgilengen tərtippen qaralatyn ujymdyq habar, ún qosý nemese usynys» dep kórsetilgen. Osy oraıda bir eskererlik jaıt, konstıtýsııalyq qurylysqa, qoǵamdyq tərtipke, halyqtyń densaýlyǵy men ımandylyǵyna nuqsan keltirýi múmkin məseleler, elimizdiń birtutastyǵy men aýmaqtyq tutastyǵyn, ony basqarý nysanyn, el Prezıdenti jeti jyl merzimge saılanady jəne bir adam bir retten artyq Memleket basshysy bolyp saılana almaıdy degen erejeni ózgertý, respýblıkanyń əkimshilik-aýmaqtyq qurylysy men memlekettik shekarasy, sot tóreligin júzege asyrý, prokýratýra organdarynyń zańdylyqtyń saqtalýyn joǵary qadaǵalaýy, quqyq qorǵaý qyzmeti, kúzetiletin adamdar men obektilerdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, qylmystyq jáne azamattyq zańnama, qorǵanys, ulttyq qaýipsizdik jəne qoǵamdyq tərtipti saqtaý, Prezıdenttiń, Parlament Palatalary men Úkimettiń qaraýyna jatatyn adamdardy laýazymynan bosatý, halyqaralyq sharttardan týyndaıtyn mindettemelerdi oryndaý məseleleri, saılaý jəne respýblıkalyq referendým týraly zańnamada retteletin məseleler, memlekettik rəmizder, memlekettik tildiń mərtebesi, memlekettik organdardyń quzyretin, ókilettikterin, fýnksııalary men mindetterin ózgertý, tótenshe jaǵdaı jəne tótenshe ahýal rejimderiniń qoldanylýy aıasynda qabyldanatyn sheshimderdiń kúshin joıý týraly məseleler petısııanyń nysanasy bola almaıdy.
Petısııany ınternet-resýrsta erkin qoljetimdi etip ornalastyrý úshin on jumys kúni ishinde elektrondyq nysanda jəne jıyrma jumys kúni ishinde jazbasha túrde keminde elý azamattyń petısııaǵa qosylýy qajet. Olar muny ınternet-resýrsta elektrondyq sıfrlyq qoltańba arqyly nemese jazbasha túrde kýəlandyra otyryp júzege asyrady. Petısııa ınternet-resýrsta erkin qoljetimdi etip ornalastyrylǵan kezden bastap alty aı ishinde oǵan ózge azamattardyń qosylýyna bolady. Qosylýdyń qorytyndysy boıynsha Úkimettiń quzyretine jatatyn məseleler boıynsha ony qoldaýǵa Qazaqstan azamattarynyń keminde elý myń daýsyna ıe bolǵan petısııa qoldaý tapqan bolyp esepteledi. Atalǵan Kodekske engizilgen tolyqtyrýlarda oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men astananyń, aýdandardyń, oblystyq mańyzy bar qalalardyń jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdarynyń, aýdandyq mańyzy bar qalalar men aýyl əkimderi apparattarynyń quzyretine jatatyn məselelerge qatysty petısııalar boıynsha da tıisinshe talaptar aıqyndalǵan.
Zańnamada belgilengen tərtippen berilgen petısııa mindetti túrde qaralýǵa jatady. Ony qaraý kezinde ortalyq memlekettik organ quramyna múddeli memlekettik organdardyń ókilderin, Parlament pen məslıhattardyń depýtattaryn, aryz ıesin, sondaı-aq qoǵamdyq birlestikterdi qosa otyryp, jeke komıssııany nemese jumys tobyn qurýǵa, petısııaǵa qatysty kelip túsken pikirlerdi, ekonomıkalyq, əleýmettik, statıstıkalyq jəne ózge de aqparatty taldaýǵa, zańnamaǵa ózgeris engizý talap etilgen jaǵdaıda halyqaralyq təjirıbeni zerdeleýge mindetti. Petısııany qaraý nətıjeleri boıynsha ortalyq memlekettik nemese jergilikti atqarýshy organnyń birinshi basshysy, jergilikti ókildi organnyń tóraǵasy petısııany tolyq nemese ishinara qanaǵattandyrý týraly jáne petısııany qanaǵattandyrýdan bas tartý týraly sheshimderdiń birin qabyldaıdy. Mundaı sheshim aryz ıesiniń jəne petısııaǵa qosylǵan Qazaqstan azamattarynyń qabyldanǵan sheshimge shaǵym jasaý quqyqtary bar ekendigi túsindirile otyryp, olardyń dəlelderin joqqa shyǵaratyn nemese rastaıtyn naqty faktilerdi qamtýǵa tıis. Petısııany qaraý nətıjeleri boıynsha ortalyq memlekettik nemese jergilikti atqarýshy organnyń birinshi basshysy, jergilikti ókildi organnyń tóraǵasy resmı túrde habarlama jasaýǵa mindetti.
Túıindeı aıtqanda, kelesi jyldyń sáýir aıynda kúshine enetin qoǵamdyq baqylaý týraly zańnama – elimizdi odan ári demokratııalandyryp, myqty azamattyq qoǵam qurýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam. Al buryn-sońdy bolmaǵan ári keń aýqymda qolǵa alynatyn qoǵamdyq baqylaý «dastarqandyq patrıotızmniń» ornyna shynaıy patrıotızmdi qalyptastyrýǵa jol ashyp, halyq bıliginiń qýatty quralyna aınalýǵa tıis.