Malshy tabýdyń muńy

Oblys ákimi dereý zalda otyr­ǵan Kishkenekól aýylynyń ákimin ornynan turǵyzyp: «Aýylyńyzda qa­zir qansha adam jumyssyz júr?», dep surady. Ol: «200 adam jumyssyz retinde tirkelgen», dep jaýap berdi. «Osynshama bos júrgen adamnyń ishinen bir baqtashy taba almasańyzdar, onda sizder maldaryńyzdy qorada baǵyńyzdar. Qorada semirtilgen maldyń eti «mramor» – bir qabaty maı, bir qabaty qara et bolady», dep ázildedi óńir basshysy. Biraq ile qabaǵy túıilip ketti. Arada bir apta óter-ótpeste Ýálıhanov aýdanynyń ákimin qyzmetinen bosatty. Al onyń ornyna taǵaıyndalǵan sheneýnik óz jumysyn kishkenekóldikterge baqtashy izdeýden bastapty.

Shyntýaıtynda, ǵasyrlar boıy ata kásibimiz bolǵan malshy­lyq­tyń búginde bedeli túsip ket­keni jasyryn emes. Munyń bir sebebi – tyń ıgerý kezinen bas­tap aýyldyq eldi mekenderdiń mańyndaǵy jerdiń kóbi egin ósirý úshin jyrtylyp, jaıylym kólemi tarylǵandyǵynda. Sonyń saldarynan malshylar baǵymyndaǵy tórt túlikti egindikke túsirip almaý úshin kúni boıy at ústinen túspeı, aınala shapqylap, shar­shap-shaldyǵyp júredi. Ásirese qysy-jazy azyǵyn daladan tabatyn Qambar ata túligin baǵatyn jylqyshylardyń jumysy qıyn. О́ıtkeni olarǵa qaraýyndaǵy jyl­­qyny jaıýǵa qosa, túz taǵysy men ury-qarydan aman saqtaý min­de­ti de júktelgen.

Malshy kásibiniń tartymsyz bolyp turǵandyǵynyń taǵy bir sebebi – jalaqysynyń azdyǵy. Buǵan «Eńbek» elektrondyq eń­bek bırjasyna jumys berý­shiler bıylǵy qazan aıynda ornalastyrǵan mal sharýashylyǵy jumyskerleriniń bos oryndaryna qarap-aq kóz jetkizýge bolady. Mysaly, Qostanaı oblysynyń Meńdiqara aýdanyndaǵy «S-Agro-Borovskoe» jaýapkershiligi shek­teýli seriktestigi (JShS), Jetisý oblysynyń Aqsý aýdanyndaǵy «Oljas» sharýa qojalyǵy (ShQ) ózderi jumysqa shaqyrǵan baqta­shy­ǵa 70 myń teńgeden bastalatyn jalaqy usynypty. Baqtashylarǵa salystyrmaly túrde joǵary ja­la­qy usynǵandar – Qaraǵandy obly­synyń Qarqaraly aýdanyn­daǵy «Qurmet» (85-150 myń teńge aralyǵynda) jáne «Saǵyntaı» sharýa qojalyqtary (180 myń teńgeden bastap).

Shopandardyń jalaqysy da baqtashylardikimen shamalas. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Tarba­ǵataı aýdanyndaǵy «Serik­bol» ShQ, Shymkent qala­syn­daǵy «Qartabaev Talǵar Asanbekuly» dara kásipkeri ózderi izdep otyrǵan shopanǵa 70 myń teńgeden bastalatyn jalaqy taǵaıyndamaqshy eken. Abaı oblysy Abaı aýda­nyn­daǵy «Qasqabulaq» JShS shopan bolýǵa shaqyrǵan adam­ǵa aıyna 70-80 myń teńge tóle­mek­shi. Al salystyrmaly túr­de­gi eń joǵary jalaqyny (150-190 myń teńge aralyǵynda) Jetisý ob­lysynyń Panfılov aýda­nyn­daǵy «Sultanbaev Erdáýlet Toqtaruly» ShQ usynypty.

Jylqyshylarǵa usynylǵan jalaqy mólsheri de ártúrli. Osy kásip ıelerine «Qyzmet.kz» saı­tyn­da Qostanaı oblysynyń Meń­di­q­ara aýdanyndaǵy «S-Agro-Borovskoe» JShS 70 myń teńge, atalǵan óńirdiń Amangeldi aýda­nyndaǵy «Ádiljan» ShQ 70-100 myń teńge aralyǵynda ja­laqy belgilepti. Al Almaty ob­ly­sy­nyń Talǵar aýdanyndaǵy jyl­qy zaýyty 200-230 myń teńge tólemekshi.

Shopandar men jylqyshylarǵa qaraǵanda saýynshylardyń aıly­ǵy sál artyǵyraq bolyp shyqty. Túrkistan oblysynyń Qazyǵurt aýdanyndaǵy «Aısultan» dara kásipkeri saýynshyǵa aıyna 150 myń teńge jalaqy usynǵan. Al Aqtóbe oblysynyń Mártók aýda­nyn­d­aǵy «Aıs» JShS ózi izdep otyrǵan saýynshyǵa aı saıyn 240-260 myń teńge tólemekshi.

Ulttyq statıstıka bıýrosy­nyń málimeti boıynsha, osy jyl­dyń birinshi jartysynda eli­miz­de­gi ortasha jalaqy mólsheri 365,5 myń teńgege jetkendigin eskersek, malshylar qaýymynyń tabysy máz emestigi anyq. Sondyqtan da mal sharýashylyǵy salasyndaǵy kásipkerler ortalyq jáne jergi­lik­ti memlekettik organdar ótki­zip júrgen alqaly jıyndarda minbege shyǵyp: «Qazirgi jastar aýylda qalyp, mal baqqylary kelmeı, qalaǵa ketip jatyr. Qar­taı­ǵan malshylardy kimmen almastyramyz?», dep baıbalam sala bergenshe, mal men onyń ónim­de­rin satýdan túsken tabysty ádil bólip, malshylarǵa atqaryp júr­gen eńbegine saı jalaqy tóleý máselesin qarastyrǵany jón dep bilemiz. Máselen, Sol­tús­tik Qazaqstan oblysynyń Ǵabıt Músirepov atyndaǵy aýda­nyn­daǵy «Aqseleý» JShS jáne Taıynsha aýdanyndaǵy «Astyq STEM» JShS sııaqty aldyńǵy qatarly sharýashylyqtar óz ju­mys­kerlerine kópten beri la­ıyqty jalaqy tólep kele jat­qan­­dyqtan, malshy tapshy­ly­ǵyn sezinip otyrǵan joq.

Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulttyq qu­ryl­taıdyń Túrkistanda bolǵan ekinshi otyrysynda: «Biz el bolyp qarapaıym eńbek adamyn qadirleı bilýimiz qajet. Qajetsiz mamandyq bolmaıdy, biliksiz maman bolady. Erinbeı eńbek etken jan óz isiniń maıtalmany atanady. Al kásibin tolyq meńgergen adam qashanda suranysqa ıe bolady.

Biz eńbek adamynyń márte­be­sin kóterýge basa mán beremiz. Elimizde túrli salanyń kásibı merekesi bar. Kóbinese mundaı meıramdar nazardan tys qalyp jatady. Meniń oıymsha, «Eńbek kúnine» oraı eń úzdik mamandardy memlekettik deńgeıde ulyqtaǵan jón. Bul qadam qoǵamda eńbek kýltin ornyqtyrýǵa jol ashady», degen sózi oıǵa oralady.

Rasynda da, qarapaıym eń­bek adamyn qadirleıtin, onyń mártebesin kóteretin kez jetkeni daýsyz. Bul rette, ásirese elimizde mal ónimderiniń molshylyǵyn qam­tamasyz etýge qysy-jazy mań­daı ter tóge atsalysyp júr­gen mal­shylar eńbegi ádil baǵalansa, quba-qup.

Memleket basshysynyń sózine ún qosqan Parlament Májilisiniń depýtaty Ardaq Nazarov Úkimetke bıylǵy 21 maýsymda depýtattyq saýal joldap: «Jyl saıyn ár óńirdegi bilikti ári ozat malshylardy anyqtap, olarǵa Memleket basshysynyń Jarlyǵymen «Qa­zaq­­stannyń Eńbek Eri» ata­­ǵyn berýdi usynamyn. Biz bala ke­zimizde 100 qoıdan 176 qozy alǵan Sosıalıstik Eńbek Erleri Jol­se­ıit Moldasanovty, Jazylbek Qýanyshbaevty bilip óstik. О́z zamanynda ol kisi­ler­diń qolyn alyp, júzde­sý­diń ózi mártebe bolatyn», dedi. Oǵan Úkimet bergen resmı jaýapta: «Úkimet «Qazaq­stan Respýblıkasynyń mem­le­kettik nagradalarymen nag­rad­taý­ǵa usynýdyń jáne olar­dy tap­syrýdyń tártibi týraly nus­qaýlyqty, Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń memlekettik nag­ra­­dalary qujattarynyń úl­gi­lerin jáne Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń memlekettik nagradalary belgileriniń sıpattamasyn bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 1999 jylǵy 8 qarashadaǵy №90 О́kimine sáıkes kótermeleý sharalaryn júzege asyrady. Aýyl shar­ýashylyǵy jáne tamaq óner­­kásibi qyzmetkerleriniń kú­ni­ne oraılastyrylǵan aýyl sharýa­shy­lyǵy qyzmetkerlerin dás­túrli marapattaý turaqty negiz­de júrgiziledi», delingen eken. Halyq qalaýlysynyń naq­ty usy­ny­syna naqty jaýap beril­meı, «Men ne deımin, dombyram ne deıdi?»-niń keri bolyp tur.

Ardaq Nazarov aıtsa-aıtqan­daı, elimizdiń táýelsizdigi jyldarynda belgili memleket pen mádenıet qaıratkerlerine, jazýshylar men aqyndarǵa, ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵy kásip­oryndarynyń basshylary­na, úzdik dárigerler men muǵa­lim­derge jáne taý-ken kompa­nııa­la­rynyń birneshe maıtalman jumysshysyna «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵy berilgenimen, mundaı joǵary qurmet ata kásibi­miz­di jalǵastyryp, abyroıǵa bó­lenip júrgen qarapaıym mal­shylardyń eshqaısysyna kór­se­tilmegen eken. Oılanarlyq másele.