Eldiktiń berik tuǵyry

О́ıtkeni ómir boıy óz jerin­de «aǵa halyq» ókilderiniń óktem­digin kórip qorlanyp, ana tili men ata salt-dástúrinen aıyrylyp bara jatqanyna qapalanyp, eńsesi túsip júrgen olar Alladan tilep, ańsaǵan azattyq tańy aǵa­ryp ata bastaǵanyn aıqyn sezin­gen edi. Sondyqtan da bul kún halqymyz úshin aıryqsha qymbat.

Osy oraıda Tuńǵysh Prezı­dent Nursultan Nazarbaevtyń 1995 jyly 18 qazandaǵy Jarly­ǵy­men 25 qazan Ulttyq mereke – Respýblıka kúni bolyp jarııa­lanǵany kópshiliktiń kóńilinen shyqqan sheshim edi. Alaıda arada ýaqyt óte kele osy umytylmas oqıǵanyń máni kemitilip, 2001 jyly  bul kún memlekettik mere­ke­ler qataryna jatqyzyldy. Al 2009 jyly memlekettik merekeler tizbesinen múldem alynyp tas­taldy. Bul tarıhı ádiletsizdik edi.

Ony túzetýge Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev tikeleı bastamashy bolyp, 2022 jylǵy 29 qyrkúıekte Respýblıka kúni­ne ulttyq mereke mártebesin qaıtarǵan zań­ǵa qol qoıǵany – Ádiletti Qazaqstan ornatý jolyndaǵy mańyzdy qadam dep bilemiz.

Shyntýaıtynda, egemendik deklarasııasy keıinirek qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýel­sizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa jáne jańa Ata zańǵa da berik negiz bolǵan asa mańyzdy saıası qujat. Ony ázirleýge jáne qabyldaýǵa aıanbaı atsalysqan akademık Salyq Zımanov bastaǵan zańǵar tulǵaly zańger-depýtattar men kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń egemen elimizdiń irgetasyn myzǵymas etip qalaýǵa sińirgen uly eńbegi, bıik parasaty men buljymas azamattyq ustanymy, «Elim!» dep emirengen asqaq rýhy halyq jadynda árdaıym saqtalyp, búgingi jáne keler urpaqtarǵa óshpes ónege bolýǵa tıis.

Memleket basshysy byltyr Respýb­lıka kúnine arnalǵan saltanatty jıynda atap aıtqanyndaı, egemendik deklarasııasyn qabyl­daý elimizdiń sol kezdegi saıası-áleýmettik jáne demografııalyq ahýaly turǵysynan qaraǵanda, óte batyl áreket edi. Sebebi 1989 jyly ótkizilgen halyq sanaǵy boıynsha respýblıkamyz­daǵy 16 mln 464 myńnan asa turǵynnyń nebári 6 mln 534 myńy, ıaǵnı 39,69 pa­ıyzy ǵana qazaq bolatyn. Onyń ústine, keńes odaǵynda jarııalanǵan qaıta qurý men jarııalylyq saıasatyn óz múddesine paı­dalanyp qalýǵa tyrysqan kazachestvo eli­mizdiń soltústik, shyǵys jáne batys óńir­lerinde qaıta-qaıta bas kóterip, sepa­ratıstik pıǵyldaryn ashyq bildirip jat­ty. Munyń ózi, ásirese 1986 jyly Alma­ty qalasynda bolǵan Jeltoqsan kóteri­lisinen keıin kókirek kózi ashylyp, ult­tyq sana-sezimi oıanǵan qazaq jastary­nyń narazylyǵyn týdyryp, qoǵamdaǵy saıası jaǵdaı shıelenisip turǵan edi.

Degenmen sol kezdegi bılik basynda bolǵan ultjandy azamattar qamsyz otyrmaǵan tárizdi. 1990 jylǵy 25 naý­ryzda ótkizilgen Qazaq KSR Joǵarǵy keńesi saılaýynyń nátıjesi osyndaı oıǵa jeteleıdi. Naqty aıtqanda, on ekinshi shaqyrylymdaǵy Parlamentke bir mandatty saılaý okrýgteri boıynsha saılanǵan 360 depýtattyń 181-i, ıaǵnı 50 paıyz + 1-i – jergilikti ult ókilderi bolyp shyqty. Máskeý ruqsat etken jarııa­lylyq aıasynda árkim aýzyna kelgendi aıtýǵa kóshken «aqkóbik demokratııa» kezeńinde ótip, árbir depýtattyq mandatqa orta eseppen 6 kandıdat talasqan saılaýda mundaı nátıjeni qamtamasyz etý ultymyz úshin úlken olja bolǵany anyq.

Áıtkenmen Joǵarǵy keńeste quryl­ǵan «Demokratııalyq Qazaqstan» depý­tattyq toby egemendik deklara­sııasy­nyń balamaly jobasyn usy­nyp, onda sol kezdegi kópetnosty elimiz­de ulttyq respýblıkanyń ornyna aza­mattyq qoǵam qurýdy kózdedi. О́kinish­k­e qaraı, olardyń ishinde ómir boıy orys­sha oqyǵandyq­tan, ana tilinen ma­qurym qalǵan, qıt etse Máskeý jaqqa jaltaqtap otyratyn jekelegen saıa­satker qazaq azamattary da boldy. Biraq ondaı «ishten shyqqan shubar jylandarǵa» Salyq Zımanov, Sultan Sartaev syndy abyroı-bedeli zor ári halyqaralyq quqyqqa jetik zań­ger depýtattarmen qatar, qazaq halqyna shynaıy janashyrlyǵyn jasyrmaǵan gýmanıst orys azamaty Aleksandr Knıa­gının oryndy toıtarys berip otyrdy. Soǵan qaramastan, deklarasııa jobasyn talqylaý qyzyl keńirdek bolǵan­sha aıtysyp-tartysýǵa ulasyp, ásirese ulttyq máseleler boıynsha kelisim­ge kelý ońaı bolmaǵan. Mysaly, osy saıası qujattyń 2-tarmaǵyn: «Qazaq SSR-i ulttyq memlekettigin saqtaý, qorǵaý jáne nyǵaıtý jóninde sharalar qoldanady. Qazaq halqynyń jáne Qazaqstanda turatyn basqa da ult­tar­dyń tól mádenıetin, dástúrin, tilin qaı­ta túletý men damytý jáne olar­dyń ult­tyq qadir-qasıetin nyǵaıtý Qazaq SSR-i memlekettiginiń asa mańyzdy min­d­et­teriniń biri bolyp tabylady», dep jazý­dyń ózi qıynǵa soqqan. Sebebi «Demo­kratııalyq Qazaqstan» depýtattyq toby­nyń músheleri jáne olardy jaqtap shyǵa kelgen keıbir ulty basqa depýtat­tar tipti 1989 jylǵy 22 qyrkúıekte qabyl­danǵan «Qazaq SSR-indegi tilder týra­ly» Zańda elimizdiń memlekettik tili – qazaq tili, al orys tili ultaralyq qaty­nas tili dep kórsetilgenin de qaperge alǵyl­ary kelmegen. Bul norma tek 1993 jyly 28 qańtarda qabyldanǵan Ata zańǵa engizildi.

Deklarasııany qabyldaýǵa 360 depý­tattyń 71-i qarsy daýys bergendigi – sol kezdegi qoǵamda eli­miz­­diń egemendik alýyna, ulttyq mem­le­ket quryp, ana tilimiz ben ata salt-dás­túri­miz­di qaıta túletýge qarsy adam­dar­dyń az emes­tigin kórsetti. Mu­nyń ózi ishki saıa­sat­ta eskermeýge bol­maıtyn eleýli fak­tor edi. Qazaq­stannyń egemendik deklarasııasyn tek Qyrǵyzstannan buryn, al táýelsizdigin odaqtas respýb­lı­­ka­­lardyń ishinde eń sońǵy bolyp jarııa­­laýy­nyń basty sebebi de osynda eken­digi anyq. Dana Abaı aıtqandaı, «aqy­ryn júrip, anyq basýǵa» týra kelgeni kúmánsiz.

Egemendik deklarasııasynda jarııa etilgen taǵdyrsheshti qaǵıdalar elimiz­diń tuńǵysh Prezıdentiniń Joǵarǵy keńeske arqa súıeı otyryp, kóptegen kókeıkesti másele boıynsha derbes te batyl sheshimder qabyldaýyna múmkindik berdi. Halqymyzdyń qasiretine aınalǵan Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý, Qazaq KSR-niń Qaýipsizdik keńesin qurý, respýblıkanyń ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdaryn mensinbeı, júre tyńdap kelgen, odaqqa baǵynyshty memlekettik kásiporyndar men uıymdardy Qazaq KSR Úkimetiniń basqarýyna berý, elimizdiń altyn jáne almas qorlaryn qurý, syrtqy ekonomıkalyq qyzmetiniń táýelsizdigin qamtamasyz etý týraly Jarlyqtar shyǵaryldy. Munyń ózi Máskeýdegi odaqtyq mınıstrlikterdiń ústemdigin joıyp, elimizdiń shyn mánindegi egemen­digine jol ashty.

Bir nazar aýdararlyǵy – egemen­dik dek­larasııasynyń 4-tarmaǵynda «Res­pýb­lıkanyń búkil halqy atynan Qazaq SSR Joǵarǵy Sovetiniń is-qımyl jasaýǵa pravosy bar», dep jazylǵan. Bul osy saıası qujatty ázirlegen akademık Salyq Zımanov bastaǵan ult zııalylary par­lamenttik respýblıka qurý ıdeıasyn jaqtaǵanyn ańǵartqandaı. Oǵan tuń­ǵysh Prezıdentti 1990 jylǵy 24 sáýirde Joǵarǵy keńes saılaǵany zańdy negiz bolǵan da edi. Al Nursultan Nazarbaev 1991 jylǵy 1 jeltoqsanda búkilhalyqtyq saılaý arqyly Prezıdent bolyp qaıta­dan saılanǵan soń onyń yqpaly arta tústi. Osyǵan oraı, sol jylǵy 16 jeltoq­sanda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 9-babynda: «Respýblıka halqy atynan sóıleý quqy Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Joǵarǵy keńesi men Prezı­dentine beriledi», dep jazyldy. Bul elimizdegi parlamenttik bılik endi parlamenttik-prezıdenttik bılik bolyp ózgeretinin bildirgendeı edi. 1993 jyly qabyldanǵan Ata zańda da: «Qazaq­stannyń búkil halqy atynan bılik júr­gizýge ózderiniń konstıtýsııalyq ókilet­tigi sheginde Respýblıka Joǵarǵy keńe­si men Prezıdentiniń ǵana quqy bar», dep kórsetilgeni de – sonyń aıǵa­ǵy. Biraq 1993 jylǵy jeltoqsan aıyn­da on ekinshi shaqyrylymdaǵy Joǵar­ǵy keńes ózin-ózi taratyp, jańa saı­laý­­ǵa deıin barlyq ókilettiligi Pre­zı­­dent­ke beril­geni, al 1995 jylǵy 30 ta­myz­da ótki­zil­gen respýblıkalyq re­fe­ren­­­dým­nyń qory­tyndysy boıynsha Qazaq­stan Res­pýb­lıkasy prezıdenttik basqarý ny­sanyn­daǵy memleket bolyp jarııalanǵany málim.

Elimizdegi osyndaı saıası ózgeris­ter­­diń bel ortasynda júrgen akademık Salyq Zımanov: «Ekonomıkalyq daǵ­­­da­rys, qylmys pen sybaılas jem­qor­lyq be­­leń alǵan ótpeli kezeńde kúshti pre­zı­­dent­­tik bılik qajet. Biraq ol tıim­di ju­mys isteı­tin Parlamentsiz eshqa­shan kúsh­ti ári bedel­di bolmaıdy. Úzdik zańdar – ap­parat­tyq «ustahanada soǵyl­ǵan» zań­dar emes, Parlamentte týyn­dap, q­abyl­danǵan zańdar. О́ıtkeni onda ha­lyq­tyq ókildik bar», dep jazdy. Ǵu­lama ǵa­lymnyń osy sózi bárin bir adam ǵana sheshetin sýperprezıdenttik bılik­tiń eldi jaqsylyqqa bastamaıtynyn meń­zegeni anyq. Sondyqtan da qazirgi Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sýperprezıdenttik júıeden óz erkimen bas tartyp, bıliktiń «Kúshti Prezıdent – yq­paldy Parlament – esep beretin Úki­met» formýlasyn usynǵany, ásirese Par­lamenttiń halyq tikeleı saılaıtyn tómen­gi palatasy – Májilistiń pármenin kúsheı­tý sharalaryn qolǵa alǵany kóńilge úmit uıalatady.