Babalar ósıetin oryndaý – basty paryz

Basqosýdy ashqan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev joǵary deńgeıdegi jıynǵa qatysý úshin túrki halyqtarynyń qasıetti qara shańyraǵy – Qazaqstanǵa arnaıy kelgen memleketter basshylaryna aıryqsha iltıpat bildire kelip, elimizdiń bastamasymen qurylǵan Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesi qazir tolyqqandy, bedel­di halyqaralyq uıymǵa aınal­ǵanyna nazar aýdardy.

– «Túrki áleminiń kele­shegi-2040» atty qujat bekitildi. Eń bastysy, baýyrlas elderdiń birligin bekemdeı tústik. Ortaq qundylyqtarymyzdy tórtkúl dúnıege tanyttyq. Biz babalar ósıetin oryndap, túrki elderiniń yntymaǵyn nyǵaıtyp kelemiz. Endigi maqsat – ózara senimge jáne baýyrlastyqqa negizdelgen birligimizdi saqtap, óskeleń urpaqqa tabystaý. Túrki álemi jahandyq yqpaly bar eldermen teń dárejede qarym-qatynas jasap otyr. Basqa memleketter bizdiń uıymnyń ustanym­dary­na basa mán beretin boldy. Sondyqtan túrki halyqtarynyń yqpaldastyǵyn arttyra túsý – bárimizge ortaq mindet, – dedi Memleket basshysy.

Budan keıin Prezıdent elimizdiń Túrki memleketteri uıymyn odan ári damytýǵa múd­deli ekenin aıta kelip, Qazaqstan­nyń Uıym­­ǵa tóraǵalyǵy «Túrki dáýiri!», ıaǵnı «TURKTIME!» uranymen ótetinin jet­kizdi. Bul rette Memleket basshysy eli­miz­diń salt-dástúr (Traditions), birizden­dirý (Unification), reformalar (Reforms), ǵylym (Knowledge), senim (Trust), ınves­tısııa (Investments), medıasııa (Mediation), energııa (Energy) atty segiz máselege basymdyq beretinin atap ótip, olardyń árqaısysyna jeke-jeke toqtaldy.

Prezıdenttiń aıtýynsha, túrki birligin dáripteýdiń mańyzy zor. О́ıtkeni bizdiń tarıhymyz, mádenıetimiz, tilimiz, dilimiz or­taq. Osyǵan baılanysty Túrki memleketteri uıymynyń, onyń qurylymdarynyń týlaryn jáne emblemalaryn bir úlgige keltirgen jón.

– Búgin ózderińizge usynylǵan eskızderdi birge qarap, ortaq sheshim qabyldaımyz. Bul tarıhı sát bolmaq. Tarıhtan syr shertetin ortaq muraǵatty zerttep, urpaqqa aqıqatty jetkizý – bizdiń paryzymyz. Quzyrly organdarymyzǵa beımálim derekterdi birlesip zerdeleýdi tapsyrýdy usynamyz. Bul, shyn máninde, mańyzdy jumys bolmaq, sebebi ortaq tarı­hymyzda áli de tolyq zerttelmegen aqtań­daqtar bar. Sondaı-aq elderimizdiń tele­hı­kaıa­laryn ózara nasıhattaý mańyz­dy. Ásirese balalarǵa arnalǵan anıma­sııa­lyq fılmderdi kóbirek taratqan jón. Buǵan áleýmettik jelini paıdalaný, tanymal medıa tulǵalardy jumyl­dyrý kerek dep esepteımiz. Sol arqy­ly jas­tarymyzdy rýhanı turǵydan jaqyndas­tyrýǵa múmkindik týary sózsiz, – dedi Prezıdent.

Ortaq qaýipsizdigimizdiń senimdi kepili

Qasym-Jomart Toqaev túrki memle­ket­t­eriniń qatar damýy óte mańyzdy dep sa­naıdy. Bul rette Prezıdent Uıym­ǵa múshe elderdiń standarttary men ter­mı­nologııasyn júıeleýdi usyndy. Son­dyqtan modeldik zań jobasyn qysqa merzim ishinde qarap, ony maquldaýǵa shaqyrǵan Qasym-Jomart Toqaev:

– Bul bastama taýarlarymyzdy ortaq naryqqa erkin shyǵarýǵa jol ashady. Al biryńǵaı standarttar ishki jalpy ónimdi jyl saıyn shamamen 1 paıyzǵa art­tyrý­ǵa múm­kindik beredi. Qazir elderi­miz­diń ishki jalpy ónimi 1,4 trıllıon dol­larǵa jýyqtady. Bıyl uıym músheleri arasyn­daǵy taýar aınalymy 22 mıllıard dollar­dan asty. Ortaq talaptar bekitilse, bul kór­set­kishti 1,5 ese ulǵaıtýǵa bolady. Budan bólek, Túrki memleketteri uıy­my­nyń Refe­renttik ortalyǵyn qur­ǵan jón dep sa­naı­myn. Bul ortalyq ónimdi synaý nátı­jel­erin ózara tanýǵa, sondaı-aq hımııa jáne tamaq ónerkásibi salalarynda jańa zertteýlerdi júrgizýge múmkindik beredi, – dedi.

Prezıdent ataǵan úshinshi basymdyq – reformalar. Memleket basshysy Uıym qyzmetin ońtaılandyrý jáne halyq­aralyq yqpaldastyq jónindegi birqatar usynysyn ortaǵa saldy.

– Túrki memleketteri uıymy janyn­daǵy Turaqty ókilderimizdi taǵaıyndaý máselesin tezirek sheshýge shaqyramyn. Sondaı-aq hatshylyq qyzmetkerleriniń sanyn kóbeıtý týraly usynysty qoldaımyz. Túrki memleketteriniń saılaý salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn nyǵaı­tý qajet. Ortalyq saılaý organ­dary­nyń konsýltatıvtik keńesin qurýǵa bolady. Sońǵy kezde bizdiń uıym­ǵa ha­lyqaralyq jáne aımaqtyq qurylym­dardyń qyzyǵýshylyǵy arta tústi. Biz Ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymyna baıqaýshy mártebesin berý týraly bastamany qoldaımyz. Sonymen qatar Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uıymymen yntymaqtastyq ornatýdy usynamyz, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev ǵylymı árip­tes­tik arqyly bilim jáne ǵylym sala­syn­daǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý asa mańyzdy ekenine nazar aýdardy. Bul oraıda Prezıdent Uıymǵa múshe el­der­diń basshylaryna álemdegi úzdik ýnı­ver­sıtetterdiń fılıaldary men til úı­re­tetin bólimder ashýdy, birlesken ǵy­lymı sharalar ótkizip, tájirıbe almasýdy, sondaı-aq jasandy ıntellektini, sıfrlyq jáne aeroǵarysh ónerkásibin damytýǵa erekshe nazar aýdarýdy usyndy.

Memleket basshysynyń pikirinshe, qazirgideı halyqaralyq ahýal turaqsyz, almaǵaıyp kezeńde túrki jurtynyń birligin bekemdeı túsý mańyzdy.

– Bul – ortaq qaýipsizdigimizdiń senim­di kepili. Qarý-jaraq jáne esirtki saý­da­syna, terrorızm men ekstremızmge, kóshi-qonǵa qatysty syn-qaterler kóbeı­di. Mundaı qaýipterdiń aldyn alý úshin qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaq­tas­tyqty nyǵaıtýymyz kerek. Osy oraı­da men kelesi jyly Astanada mem­le­ketterimizdiń Qaýipsizdik keńesi hatshylarynyń 3-otyrysyn ótkizýdi usynamyn. Túrki memleketteriniń qarjylyq tergeý organdary arasynda qylmyspen birge kúresý jáne aqparat almasý týraly kelisim jasaý mańyzdy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Medıasııanyń rólin arttyrý qajet

Memleket basshysy ınvestısııany altynshy basymdyq retinde atady. Áriptesterin aımaqtar arasynda saýda-sattyqty keńeıtip, ekonomıkaǵa qarjy quıýǵa basa mán berýge shaqyrdy. Memleket basshysynyń aıtýynsha, bul iste Túrki ınvestısııalyq qory erekshe ról atqarady.

– Turaqty ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtý úshin «jasyl qarjy» naryǵyn damytý qajet. Qazaqstan «Túrki «jasyl qarjy» keńesin» qurýdy usynǵanyn bilesizder. Astana qalasyna Túrki áleminiń Qarjy ortal­yǵy mártebesin berý týraly bastama qoldaýǵa ıe boldy. Sizderge shynaıy alǵy­symdy aıtamyn, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, aınalamyzda kúrdeli ahýal qalyptasqan qazirgi kezeńde medıasııanyń da rólin arttyrý qajet. Memleket basshysy Reseı men Ýkraına, Izraıl men Palestına arasyndaǵy qandy qaqtyǵystardy, B­atys­ta beleń alǵan zańsyz kóshi-qon máse­le­sin mysalǵa keltirip, qaýipsizdikti qam­ta­m­asyz etý basty mindet ekenin aıtty.

– Osy oraıda Qazaqstannan Palestına hal­qyna 1 mıllıon dollar kóleminde gýma­nıtarlyq kómek berý týraly sheshim qabyldadym. Ondaǵan jyl boıy sheshimin tappaǵan ózekti máselelerdi zorlyq-zom­bylyq kórsetý jáne lańkestik ádister ar­qyly sheshý múldem durys emes. Qazaqstan mundaı tásilderdi qatań aıyptaıdy. Ahýal ýshyǵyp ketse, onyń saldary tipti aýyr bolýy múmkin. Bul rette kez kelgen janjaldy beıbit kelissóz jáne dıplomatııalyq dıalog arqyly ǵana sheshýge shaqyramyz. Biz úshin ár eldiń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaý jáne onyń ishki isine qol suqpaý – basty basymdyq. Halyqaralyq quqyq normalaryn saqtaı otyryp, Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń qararlaryn múltiksiz oryndaý mańyzdy. Qazir Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń qyzmeti toqyraýǵa túskeni jasyryn emes. Osyndaı kezde Bas Assambleıanyń rólin kúsheıtý kerek. Bul rette Qaýipsizdik Keńesin reformalaý isinde meılinshe syndarly bolý qajet, – dedi Prezıdent.

«Jasyl energetıka» salasynda birigý mańyzdy

Segizinshi basymdyq – energııa. Bul máselege aıryqsha toqtalǵan Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń osy saladaǵy bastamalary jóninde baıandady.

– Qazaqstan jańa qýat kózderin damy­týǵa, jańǵyrtýǵa jáne ony tasymaldaý jolyn ártaraptandyrýǵa basa mán berip otyr. Biz geologııalyq barlaý, qýat óndirý isterine ozyq tájirıbeni jáne tehnologııany engizýge aıryqsha kóńil bólemiz. Munaı-hımııa ónerkásibin damytýǵa erekshe nazar aýdaramyz. Sonymen qatar «jasyl energetıka» salasynda birlesip jumys istegimiz keledi. Men bıyl Qazaqstanda Halyqaralyq energetıka forýmyn ótkizýdi usyndym. Kóterilgen máselelerdi forým kezinde keńinen talqylaýǵa bolar edi. Qazaqstan klımattyń ózgerýine jáne turaqty damý qaǵıdattaryna basa mán beredi. 2026 jyly Qazaqstannyń bastamasymen klımat máselesine arnalǵan aımaq­tyq sammıt ótkizý josparlanyp otyr. Túrki baýyrlarymyz bul bastamalardy qoldaıdy dep senemin, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev sózin qorytyn­dy­laı kele, túrki memleketteriniń basshy­laryn birlikke shaqyrdy. Qaýip-qater­lerge qarsy birigý, ózara kómek kórsetip, tıimdi is-áreket jasaý mańyzdy ekenine nazar aýdaryp, onyń bári túrki álemin órken­detýge, elderimizdiń yntymaǵyn arttyrýǵa yqpal etetinin jetkizdi.

Sonymen qatar sammıtte uıymnyń qazirgi tóraǵasy – О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev, Ázerbaıjan Prezı­denti Ilham Álıev, Qyrǵyz Respýblı­kasy­nyń Prezıdenti Sadyr Japarov, Túr­kııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan, Túrik­menstan Halk Maslahatynyń tór­aǵasy Gýrbangýly Berdimuhamedov, Majar­stan Premer-mınıstri Vıktor Orban, Túrki memleketteri uıymynyń Bas hat­shysy Kýbanychbek О́mirálıev sóz sóıledi.

Sammıt qorytyndysy boıynsha memleketter basshylary Uıymǵa birqatar maqsat-mindet júktedi. Budan bólek, mańyzdy qujattarǵa qol qoıyldy. Basqosýda Túrki elderiniń birligin kúsheıtýge qosqan eleýli úlesi úshin О́zbekstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Shavkat Mırzııoev «Túrki álemi­niń eń joǵarǵy ordenimen» marapattaldy.

Jıyn qorytyndysynyń jarǵysyna sáıkes memleketter basshylary 12 qujatqa qol qoıdy. Atap aıtsaq, Astana aktisi, Túrki memleketteri uıymy H sammıtiniń deklarasııasy, О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoevti «Túrki áleminiń eń joǵarǵy ordenimen» marapattaý týraly memleketter basshylarynyń sheshimi bar. Sondaı-aq qol qoıylǵan qujattar qatarynda – Túrki áleminiń qarjy ortalyqtary mártebesin berý týraly memleketter basshylarynyń sheshimi, Túrki yntymaqtastyǵy uıymdary­nyń jańa týlaryn qabyldaý týraly sheshimi, Taǵaıyndaýlar týraly memleketter basshylarynyń sheshimi, Ekono­mıkalyq yntymaqtastyq uıymyna Túrki memleketteri uıymynyń baıqaýshy márte­besin berý týraly sheshim, 6 aqpandy Tabıǵı apattar qurbandaryn eske alý jáne Túrki memleketteri uıymynyń yntymaqtastyǵy kúni dep bekitý týraly sheshim, Túrki mem­leketteri uıymy Hatshylyǵynyń bıýd­jetin basqarý erejesi týraly sheshim, «Túrki memleketteri uıymy Turaqty ókil­deri jónindegi erejeni» ázirleý týraly sheshim, Túrki memleketteri uıymyna múshe memleketterdiń tıisti mekemeleri arasyndaǵy metrologııa salasyndaǵy yn­ty­­maqtastyq týraly hattama men Túrki memleketteri uıymynyń 2023-2027 jyl­darǵa arnalǵan kólik baılanysy baǵ­darlamasyn iske asyrý jónindegi birlesken is-sharalar jospary bar.

Sonymen uıymnyń tóraǵalyǵy Qazaq­stan­ǵa tabystaldy. Túrki jurtynyń tatýly­ǵy men birligi úshin jaýapty mindetti alǵan eli­mizdiń aldynda úlken jumys tur. Endigi jerde túrki ıntegrasııasynyń basym baǵyt­taryn baǵamdaýdan bólek, otandyq dıplo­mattardyń kúsh-jigeri Transkaspıı kólik dá­liziniń qaıta iske qosylýymen jáne lo­gıs­tıkalyq áleýettiń iske asyry­lýy­men aıtarlyqtaı ósetin saýda-ekono­m­ıkalyq yntymaqtastyq deńgeıin artty­rýǵa septigin tıgizýge tıis. Elimiz Túrki mem­leketteri uıymynyń negizgi qatysý­shy­lary­nyń biri baýyrlas halyqty bir múdde­ge toǵystyryp, qaýipsizdik pen turaq­tyl­yqty berik saqtanýǵa shaqyra bermek. Túrkiler túgel tize qosyp, syn-qaterlerdi jumyla kóterýdi maqsat tutatyn uıymnyń jumysy jemisti bolý úshin qazaqstandyq dıplomatııanyń kóshbasshylyǵy men bedeli oń nátıje bereri anyq.