О́r de kesek minez ıesi

Esimin «Jalyn» respýblı­kalyq jastar jýrnalynda ja­rııalanǵan «Kishkene kún» áńgi­mesinen biletin Málik aǵamen Soltústik Qazaqstan oblystyq «Lenın týy» (qazirgi «Soltústik Qazaqstan») gazetiniń redak­sııasyna tilshi bolyp jumysqa ornalasqan kezimde tanys­­tym. Hat bóliminiń meńgerýshisi eken. Redaksııa basshylyǵy­­nyń ony osy qyzmetke nege qoı­ǵan­dy­ǵynyń sebebin keıin bildim. Mákeń jer-jerden aǵylyp kelip jatatyn hattardyń birazynyń avtorlary oblystyq partııa komıtetiniń bedeldi organynan ádildik kútetin qarapaıym azamattar ekenin eskerip, olardyń muqtajdyqtaryn oryndaýǵa aıanbaı kúsh salady eken. Bul ju­mysyna qazaq jáne orys til­derine birdeı júıriktiginiń tıgi­zetin paıdasy zor bolyp shyqty. Sebebi ol kezde – keńes ókimeti tusynda Qyzyljar óńirinde is qaǵazdary tek orys tilinde júr­gizilgendikten, jergilikti par­tııa jáne keńes organdaryna re­dak­sııanyń atynan joldana­tyn qatynas qaǵazdy saýatty jazý talap etiletin. Onyń ústine Málik aǵa ádiletshil, bir­betkeı mineziniń arqasynda «qa­dal­ǵan jerinen qan alatyndaı» taban­dylyq tanytyp, talaı kókeı­kesti máseleniń oń sheshilýine uıytqy bolǵan. Buǵan óz basym «Lenın týynyń» Jambyl aýdanyndaǵy menshikti tilshisi qyzmetin atqaryp júrgenimde kóz jetkizdim: Mákeń bir aýylda traktorshy bolyp isteıtin qyzdyń jańa traktor ala almaı, qıyndyq kórip júrgendigi týraly jazylǵan hatty maǵan teksertip, gazetke syn maqala jaz­dyrtty. Onymen qoımaı, tıisti oryndarǵa osy jóninde redak­sııa atynan qatynas qaǵaz jazyp, aqyry traktorshy qaryn­dasymyzǵa sý jańa traktor beri­lýine qol jetkizdi.

«Batyr bolsań, jaý qaıtar» deıdi qazekem. О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń ortasynda KSRO kompartııasynyń bas hatshysy Mıhaıl Gorbachev jarııalaǵan qaıta qurý men ja­rııalylyq saıasatyn paıdala­­nyp, «Biz Reseıdi qalaı kórkeıte­miz?» degen atyshýly maqalasyn jaz­ǵan jazýshy Aleksandr Sol­jenısynniń aıtaǵyna ergen Petropavl qalasyndaǵy kazachestvo ókilderi separatıs­tik pıǵyldaryn ashyq aıta basta­ǵan. Bul jergilikti qazaqtardyń ashý-yzasyn týǵyzǵan. Sol bir syn kez Málik aǵanyń el men jer tutastyǵy úshin kúresken saıa­satker jýrnalıst deńgeıine kó­terilýine túrtki boldy.

– Jaınap turǵan jaz aıy bolatyn. Kazaktar saıası aǵartý úıiniń aldynda ruqsatsyz mıtıng ótkizýge jınalyp jatqanyn estip, biz, bir top qazaq jigiti júgire basyp jettik. Bir kezde kazaktardyń bireýi ózimen bir­ge ala kelgen KSRO-nyń etek­teı qyzyl týyn jelbiretip qa­daı bastady. Ony bárimiz de bir­den baıqadyq. Al Málik bolsa bizdeı oılanǵan joq: qyzyl týdy julyp aldy da, laqty­ryp jiberdi. Abyroı bolǵanda, edi­reıgen kazaktar týǵa jarmaspady. Málikke de tarpa bas salmady. Málik Muqanov, mine, osyndaı edi. Kúreskerlik onyń bolmysyna bitken qasıet-ti, – dep eske alady belgili jýrnalıst, aqyn Bolat Qojahmetov.

90-jyldary Petropavlda bir top shovınıst ártúrli aran­datýshylyq áreketterge baryp, tatý-tátti ómir súrip jatqan qa­zaq­tar men orystardyń arasyna shı júgirtýge tyrysqany belgili. Al olarǵa qarsy kúrestiń basynda Málik aǵa júrdi. Onyń, ásirese qazaq tiliniń múshkil hali týraly orys tilinde aıtqan sa­lı­qaly sózderi, jazǵan oı­ly maqalalary jergilikti orys zııalylarynyń tarapynan qol­daý taýyp, qoǵamdaǵy etno­sara­lyq kelisim men saıası turaq­ty­lyqty saqtaýǵa septigin tı­giz­di. Mákeń tipti bir shekten shyq­qan arandatýshyny sotqa súırep, aqyry temir tordyń arǵy jaǵyna toǵyttyrdy. Sol joly onyń ulty orys sýdıaǵa: «Siz eger bul arandatýshyǵa ádil jazasyn bermeseńiz, onda siz de munyń aıtqandaryn qol­daıtyn bolǵanyńyz, siz de «qa­zaq tili – jabaıylardyń tili, qazaq­tardyń ózderi nas, nadan» dep sanaǵanyńyz», degen ótkir sózi kózdegen nysanasyna dóp tıgen eken.

1991 jyly jeltoqsan aıy­nyń ortasynda Petropavlda kazak­tardyń jıyny ótkizilip, oǵan Reseıdiń kórshiles Omby men Qorǵan oblystaryndaǵy kazachestvo ókilderi qatysty. Buǵan jergilikti qazaqtar narazylyq bildirip, 7 saǵatqa sozylǵan boıkot jarııalady. Sol sebepti kazaktar jıyndy sońyna jetki­­­ze almaı, toqtatýlaryna týra kel­­di. Alaıda sodan keıin jergilik­ti ýnıversıtettiń basshylyǵy boı­kotqa qatysqan qazaq stý­dentterin qýdalaı bastady. Osy týraly Málik aǵa eki tilde «Araz­dyqty qozdyrýdyń taǵy bir túri» degen maqala jazyp, gazetterde jarııalaǵan soń ǵana jastardy qýdalaý sap tyıyldy.

1992 jyly jazda Sibir kazachestvosy Petropavlda taǵy bir úlken jıyn ótkizip, kún tár­­tibine Soltústik Qazaqstan ob­­ly­syn Reseıge qosýdy talap etý máse­lesin shyǵarmaqshy bol­dy. Muny estigen ıisi qazaq­tyń qany basyna shapshydy. Al Jambyl oblysyndaǵy Jańa­tas qalasynda turatyn júzden as­tam jigit «Azat» azamattyq qoz­ǵalysy belsendileriniń uıym­­dastyrýymen poıyzǵa mi­nip, Qyzyljarǵa tartqan. Osy jaı­ly habar qulaqtaryna tı­gen Soltústik Qazaqstan obly­sy­nyń basshylary qatty sasyp, yqtımal qantógistiń aldyn alý qamyna kirisedi. Sol kezdegi ákim Vladımır Gartman dereý el ishin­de bedeli zor Málik Muqanovty sha­qyryp alyp, shıelenisti ýshyq­tyrmaýǵa kómektesýin su­raıdy. Aqyldasa kele, Mákeń bas­taǵan birneshe bedeldi azamat jańatastyqtardyń aldynan shyǵyp, kelissóz júrgizý úshin arnaıy kólikpen Aqmola qala­sy­na attandyrylady. Alaıda olar ashýǵa býlyqqan jastardy Aqmolada poıyzdan túsire almaı, Petropavl qalasynan alpys shaqyrymdaı jerdegi Smır­novo stansasyna deıin úgit júrgi­zip, sol jerde áreń toqtatady. Jańa­tastyqtar sol kezde «Ha­lyq keńesi» respýblıkalyq gaze­tiniń Soltústik Qazaqstan obly­syndaǵy menshikti tilshisi retinde ózekti de ótkir maqalalarymen elge tanylǵan Málik aǵanyń sa­byrǵa shaqyrǵan sózine oılanyp, ashýdy aqylǵa jeńdirgen edi.

Mákeńniń jýrnalıstik daryny «Halyq keńesi» jabylǵan­nan keıin Soltústik Qazaqstan oblystyq telearnasynyń sho­lýshysy bolǵanynda da jarqy­raı kórindi. Ol júrgizetin «Oqıǵa­lar ortasynda» senbilik apta­lyq sholý habaryn Qyzyljar óńiriniń turǵyndary erekshe yqylaspen tamashalaıtyn. She­neý­nikterge jaramsaqtanýdy bil­meıtin jýrnalıstiń res­pýblıka men oblysta bolǵan ma­ńyzdy oqıǵalar haqyndaǵy sy­nı paıymy eshkimdi beıjaı qal­dyrmaıtyn. Mákeń aptalyq sholý habaryn qurastyryp bolǵan soń sol kezde telearna basshysy bolyp isteıtin maǵan: «Men aıtar sózimdi aıttym, qalǵanyn óziń bilesiń...», dep aıtyp ketýshi edi. Biraq ol syn aıtýdyń jóni osy eken dep, shekten shyqpaıtyn.

Oblystyń qoǵamdyq-saıası ómirine aralasyp, Qyzyljar jurtshylyǵyna keńinen tanymal qoǵam qaıratkerine aınalǵan Málik aǵa 1994 jyly oblystyq máslıhattyń depýtaty bolyp saılandy. Ol bir mandatty saılaý okrýginen balamaly negizde saılanǵan halyq qalaýlysy retinde saılaýshylar múddesin qorǵaýda da erekshe belsendilik tanytty.

– 1995 jyly oblysta áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵdaı óte aýyr boldy. Oblystyq más­lıhattyń bir sessııasynda sol kezdegi oblys ákimi Vladımır Gartman esep berip: «Jylý joq, gaz joq, kómir joq, aqsha joq, qaıdan alýdy bilmeımiz», dep jylańqyraı bastap edi, Málik ornynan atyp turyp: «On­da siz bul jerde nege tursyz? Bul sózdi bizge jylý-elektr orta­lyǵynyń ot jaǵýshysy da aıtyp berer edi ǵoı. Al halyqty qarańǵylyqta tońdyryp-jaýra­typ otyrǵan, qolynan túk kel­meıtin sizderdeı basshylardy or­nynan almaq túgil, sottaý kerek», dep ózinshe nyǵyzsyp tur­ǵan ákimdi bárimizdiń aıyzymyzdy qandyryp, jerden alyp, jerge salyp edi, – deıdi oblystyq máslıhatttyń eks-depýtaty Sabyr Seńkibaev.

Oblystyq máslıhattyń 1996 jyly 26 sáýirde bolǵan ses­sııa­synda sóz alǵan depýtat Málik Muqanov: «Memleket aýyl sha­rýashylyǵyna kómektese al­maıtynyn kórip otyrmyz. 1994 jyly memlekettik tapsyrys naǵyz Drakonnyń ádis­terimen oryndaldy. Ol úshin sharýa­shy­lyqtar áli kúnge esep aıyrysa almaı otyr. Memleket halyq al­dynda qaryzdar. Kóp jyl boı­ǵy aldaý áli de jalǵasyp jatyr», deı kelip, jergilik­ti kom­mersııalyq qurylymdar 1 ton­­na benzın úshin sharýalar­dan 2,7-2,8 tonna ǵana bıdaı sura­ǵanymen, olardy kózge ilme­gen oblys basshylyǵynyń qol­da­ýyna súıengen kórshiles Kók­shetaý oblysynyń «Sıne­gore» kompanııasy jergilikti sharýashylyqtardy taqyrǵa otyr­ǵyzyp, 1 tonna benzın úshin 4 tonna astyq alǵanyn, munyń ózi óńirdiń aýyl sharýashylyǵy salasyna aýyr soqqy bolǵa­nyn áshkereleı aıtty. 1997 jyly kúzde bolǵan bir sessııada Mákeń: «Sheteldik kompanııalar eldi ­tonap jatyr. О́ıtkeni bılik tómengi býynnan bastap joǵary jaqqa deıin sybaılas jemqorlyqqa belshesinen ba­typ otyr. Men mundaı úki­metten túńildim. Jaǵdaıdyń túze­letinine esh úmitim qalmady», dep kúızele sóıledi...

Málik aǵamyz aqjarqyn, jal­ǵandyq ataýlyǵa jany qas, óti­rik kólgirsýdi bilmeıtin, kimge bolsa da aıtar sózin bet-júzine qaramaı, týra aıtyp salatyn, shynshyl da birbetkeı minezdi adam edi. Jýrnalıstik bedeli zor bola tura, sheneýnikterden óziniń jeke basynyń máselesin sheshý úshin birdeńe surap kórgen emes. Tipti ómir boıy jazǵan óleńderi men áńgimelerin bir jınaq etip shyǵarý úshin qarjysy jetpeı júrgenin aıtqany bar. Onyń bul jospary kózi tirisinde júzege aspaı, qaıtys bolǵannan keıin «Alýa – meniń aıdynym» kita­byn Ádııa Ysqaqqyzy jeńgemiz shyǵartty.

Mákeńniń adamgershiligi zor edi. Kisilik jolynan jy­ǵy­­lyp kórgen emes. «Áli esim­de, toq­sanynshy jyldary Petro­pavlǵa Murat Áýezov pen Petr Svoık bir sharýalarymen keletin boldy. Sol kezde bul ekeýi de oppozısııada bolǵandyqtan, úkimet tarapynan qaǵajý kórip júrgen edi. Sonda Mákeń ózimen syılas jigitterdi jınap alyp: «Murat – asyldyń tuıaǵy ǵoı. Múmkin, qatelikteri de bar shyǵar. Biraq sheneýnikter qýǵynǵa ushyratty eken dep, biz syrtqa teppeıik, jaqsylap qarsy alaıyq», dedi», dep eske alady Sabyr Seńkibaev.

Málik aǵa ózi tańdaǵan jýrnalıst mamandyǵyna adaldyq úlgisin kórsetip ótti. «Egemen Qazaqstannyń» menshikti tilshisi bolyp júrgeninde de talaı kem­shiliktiń betin ashyp, elge ja­rııalady. Joǵary jaqqa óti­rik aqpar beretin ákimderdi dá­leldi túrde áshkereleý úshin qasyna oblystyq telearnanyń jýrnalısi men operatoryn er­tip alyp, kózge uryp turǵan kem­shin jaılardy beınetaspaǵa túsirtkizetin ádeti de bar edi. Al osyndaı issaparǵa birge barǵan áriptesteri Mákeńniń gazetke shyqqan syn maqalasyn oqyp, onyń jýrnalıstik sheberligine tánti bolyp jatatyn.

Mákeńniń aqyndyǵyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Tereń oıly aqyn edi. «Bir ashý kerek» óleńinde:

Tynyshyn kúnniń ómirde tý qyp ótsek te,Barsha esikterge tek kúlip qana ensek te,Alys pen jaqyn sózine birdeı sensek te,Keshirimdilikti qanshama kerek desek te,Namysqoılardy tańsaq ta neshe ósekke –Zulymdyq asyp, bel alǵan keıbir kezderdeUıalmas úshin qadalǵan sábı kózderdenBir ashý kerek ári ór, ári kesek te - dep jazǵan eken Málik aqyn.

Mundaı ashý onyń sonaý qıly kezeńdegi erlikke para-par is-qımylynan, aıtqan sózinen, jazǵan maqalasynan anyq sezilip turatyn.

Ol qasıetti qalamyn aqtyq demi taýsylǵansha qolynan tú­sirgen joq. Daýasy joq dertke ushyrap, onkologııalyq dıs­panserde emdelip júrgen soń­ǵy kúnderinde jazǵan «Tiri arýaq­tardyń muńyn kim muńdaıdy?» degen aqyrǵy problemalyq ma­qalasy saı-súıegimizdi syr­qy­ratqan edi...

О́zi de ór ári kesek tulǵa edi ǵoı, jaryqtyq.