Urpaq aldyndaǵy amanatty atqarýǵa kelgende otbasyndaǵy qarym-qatynastyń jibi úzilip qalǵany týraly jıi aıtylady. Úzildi deımiz-aý, qazaq uǵymynda alyp báıterekke teńelgen tórdegi ákeniń róli bosaǵada syǵalap turǵaly qashan. Buryn bala ákeniń meıirimin, ananyń aıaly alaqanyn seziný kerek desek, qazir óz týǵanynan kún saıyn jábir kórip jatqan óskeleń urpaqqa otbasyndaǵy ákeniń rólin túsindirýde tilimiz kúrmelip qalatyny belgili.
Bıyl elimizde kóz jumǵan 25 balanyń 6-ýy et jaqyndarynyń qolynan qaza tapqan. Osynyń ózi otbasy qundylyǵynyń quldyrap, bala bolashaǵyna bas aýyrtatyn emes, balta shaýyp jatqan otbasyndaǵy jaǵdaıdyń ýshyǵyp turǵanyn kórsetedi. Bul másele tóńireginde aıtpaǵan usynys, ózgertilmegen zańnama, qolǵa alynbaǵan joba qalmady. Sol sebepten bala tárbıesindegi ata-ana jaýapkershiligi men áke ınstıtýtyn qalyptastyrý taqyrybyna jıi oralýǵa májbúrmiz. Búgingi dóńgelek ústelimizde de «Áke ınstıtýtyn qalyptastyrý otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqty azaıtyp, urpaq tárbıesin uqyptylyqpen qaraýǵa shaqyra ala ma?» degen saýaldy qoıyp otyrmyz.
Maqsutbek AITMAǴANBET,
«Ákeler odaǵy» RQB tóraǵasy:
Búgingi balalar úshin áke qaharman emes
– BUU Halyqty qonystandyrý qorynyń birneshe jyl buryn jasaǵan zertteýlerinde tek 6 paıyz áke balalarynyń tárbıesimen belsendi túrde aınalysatyny kórsetilgen. Al elimizdegi qoǵamdyq damý ınstıtýttarynyń zertteýlerinde 4/1 ǵana áke balalarymen belsendi túrde jumys isteıdi. О́kinishke qaraı, búgingi ákelerdiń balasynyń sabaq úlgerimine, tárbıesine, qyzyǵýshylyqtaryna nazar aýdarýy jetkiliksiz. Qoǵamda ákesiz ósip kele jatqan qanshama bala bar.
Kópke topyraq shashýǵa bolmaıdy. Balasynyń deni saý ári tulǵa bolýyna atsalysyp júrgen ákeler bar. Bizdiń maqsatymyz – osyndaı ákeler ınstıtýtyn qalyptastyrý. Úıdegi anasy balasyna ákeniń ósıetin árqashan aıtyp júrý kerek. Túzde júrgen ákesi de zamannyń múmkindikterin paıdalanyp, bir telefon soǵyp, Whatsapp-pen jazysyp, balalarmen qarym-qatynasty úzbeýge tıis. Bala psıhologııasyn túsinbeıtinder kóp. Biraq bala tárbıesine qatysty kitap oqyp, óz-ózderin tárbıeleýge jumys isteýge múmkindik jeterlik. Bizdiń usynysymyzben qabyldanǵan Ákeler kúni tek toılatý emes, otbasyn nyǵaıtýǵa jumys isteıtin mereke bolsa eken deımin.
Búgingi balalar úshin áke qaharman emes. Olardyń qaharmany gadjette. О́ıtkeni olar balalarymen ártúrli álemde ómir súredi. Qundylyqtary basqa. Jalpy, bul – tek áke men balanyń arasyndaǵy másele emes, qoǵamnyń bas aýrýy. Eger qazir otbasynda qorǵaýshy, jaýapty adamdy tárbıelemesek, erteń eldiń joǵyn joqtap, baryn baǵalaıtyn áke tárbıeleı almaımyz. О́ıtkeni otbasyn tárbıeleý arqyly qoǵamdy tárbıeleımiz.
Jaqyp ASANOV,
Parlament Senaty tóraǵasynyń orynbasary:
Otbasy – qıyn qurylys
– Urpaq tárbıesi, zombylyqpen kúres, áke ınstıtýtyn nyǵaıtý – Ortalyq Azııa elderine ǵana emes, álemge ortaq másele. Bul máseleni eńserý úshin ómirde kórgen-túıgen oqıǵalardan sabaq alýǵa shaqyrý mańyzdy. Onyń tıimdi quralynyń biri – naqty keıstermen bólisý. Solar arqyly utymdy sheshimderge kelýge bolady. О́mirimde bolǵan úsh keısti aıtqym keledi.
Bir kúni inim men kelinim «Qyzymyz turmysqa shyqqysy keledi. Sizden bata suraımyz», dedi. Jigitti de, otbasyn da múldem tanymaımyn. Batany qalaı beremin? Jaýapkershilik qoı. Ýaqyt suradym. Túnimen uıyqtamaı, jigitke hat jazǵandy jón kórdim. Hatta: «Qalaı óstiń, qandaı tárbıe aldyń, eńbekqorsyń ba, maqsatyń qandaı, maqtanatyn 3 jetistigińdi, ókinetin 3 qateńdi aıtsań, nege bizdiń qyzdy tańdadyń, otaǵasynyń mindetin túsinesiń be, qalaı qamqor bolasyń?» dep suraqty jaýdyrdym. Qyzymyzǵa da «Basynda batyr bolyp, qıyndyq kórgende taıyp ketetinder az emes. Oǵan tolyq senýge bola ma? О́zińdi jigittiń jurtyna ıgilik, izgilik aparýǵa daıynmyn dep sanaısyń ba?» dedim. Kúıeý jigit 11 paraqqa saýatty, jan-jaqty jaýap berdi. Kelinim: «Kórdińiz ǵoı, durys jigit, meıramhanaǵa tapsyrys bereıik, batańyzdy berińiz», dep taǵatsyzdandy. «Tura tur, múmkin hatty ol emes, basqa bireý jazyp bergen shyǵar», dep men de berilmeı jatyrmyn. Ekinshi synaq usyndym. «Jaqsy jubaı, jaqsy áke, jaqsy kúıeýbala shyǵa ma?» Osy týraly 3 adam óz oıyn vıdeoǵa aıtyp berýin surattym. Jigit bul synaqtan da ótti. Sóıtip, úshinshi synaqqa kóshtik. Almatydaǵy «Podrýgı» degen turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy ortalyqtyń ıesi Nadejda Gladyrge «Jigitpen sóılesseńiz, erteń jubaıyna qol kóterip júrmeı me, zorlyqqa beıim emes pe, sony anyqtap kórseńiz», dep ótindim. Odan da ótti. Sonyń arasynda kelinim shyryldap júr. Al tórtinshi synaqta eki jasty psıhologtiń aldynan ótkizdik. Ol da oń baǵa berdi. Besinshisi – densaýlyq tekserý boldy. Osy jaǵynan da nekege zııan kelýi múmkin. Kelesi synaqty oılap otyrǵanda baýyrlarym men kelinim jabylyp «toqtasańyz» dep ótinish aıtty. Biraq qyzym arqyly jigitke «Synaqtar namysyńa tıdi me, ókpe bar ma?» dep habarlama jiberdim. «Joq, synaqtar maǵan paıdaly boldy. Qadamym durys ekenine odan saıyn kózim jetti», dep jaýap jazdy. Sóıtip, eki jasqa bata berdim.
Ekinshi keısim – prokýratýrany basqarǵanda bir kúni «Áriptester úıge nege óte kesh qaıtady?» degen suraq týdy. «Bala tárbıesi – basty baılyǵyń, keshikseń kóretiniń – qaıǵy-muń» dep Abaı atamyz aıtpaqshy, breın-shtormıng jasap, halyqqa, qoǵamǵa, elge paıdasy joq bıýrokratııadan, artyq qaǵazdan qutyldyq. Sóıtip, qyzmetkerler túngi onda emes, keshki jetide úıine ketetin boldy. Jigitter úıge erte kelse, balamen sóılesýi kerek, tárbıeleý kerek. Biraq kóbi ony da bilmeıdi eken. «Bir ákeniń tárbıesin júz mektep bere almaıdy» degen sóz bar. Osyny eskerip, trenıng ótkizdik. Koýchty shaqyrdyq. Sabaqtan qalmaı, kóp qyzmetker qatysyp júrdi. Qazir Uly dala kóshesinde prokýrorlardyń 3 bıik úıi tur. 300-ge jýyq páter. Ár otbasynda keminde 3 bala bar. Múmkin ol da erte qaıtqannyń nátıjesi shyǵar
Qazir biz eki jas úılense syılyq izdep sabylamyz. Mysaly, ózim jaqynyma uzaqtyǵy 40-50 saǵattyq otbasylyq ómirge daıyndyq kýrsyn syılaımyn. О́ıtkeni otbasy – qıyn qurylys. Ony ómir boıy soǵý kerek. Ol – jatqan mańdaı ter, úlken eńbek. Úıdi durys salmasań, tóbeden sý aǵady, jylý turmaıdy. Otbasy da sol. Sondyqtan jigitterdi otbasyn qurýdyń naǵyz mamany, maıtalmany, sheberi bolýǵa úıretýimiz kerek. Eshkim daıyn otaǵasy, otanasy bolyp týmaıdy.
Turmystyq zorlyq-zombylyq týraly zańdar jyl saıyn qataıyp keledi. Odan ári qataıtatyn zańdy depýtattar daıyndap, jaqynda Májiliske engizbek. Biraq jan túrshigetin jaǵdaılar azaıar emes. Jalpy, kez kelgen azamattyń qalyptasýyna yqpal etetin úsh faktor – otbasy, ortasy, memleket. Osy úsh faktorǵa qatty áser etetin taǵy bir kúshti faktor bar. Ol – qoǵamdyq pikir. Jaqsy ul men jaqsy ákeniń obrazyn jurttyń sanasyna sińirsek, odan bárimiz utar edik. Alaıda sol jaqsy ákeniń qandaı bolý keregin árkim ártúrli túsinedi. Konstıtýsııamyzǵa, ulttyq kodymyzǵa saı keletin bir úlgi, baǵyt-baǵdar beretin portret joq. Múmkin ákeniń sondaı úlgi-obrazyn jasarmyz. Soǵan qarap jastarymyz da umtylyp, boı túzer.
Lázzat QOJAHMETOVA,
Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi Ulttyq komıssııa múshesi:
Judyryq – álsizderdiń qarýy
– Biz búgingi qoǵamǵa, bılikke adal adam keregin aıtamyz. Al adal adam qaıdan shyǵady? Bul óz isine, óz otbasyna adal adam. Bala otbasyndaǵy adaldyqtan tálim alady. Otbasyndaǵy adaldyqty, qundylyqty sezip ósken bala Otanyna da adal bolyp ósedi. «Otan otbasynan bastalatyny» sekildi, ár adamnyń boıyndaǵy adaldyq jaryna, otbasyna degen adaldyqtan bastalady. Máselen, bizdiń qoǵamda azamattyq neke zamanǵa saı damyp, dástúrge endi. Bir qaraǵanda eshkimniń quqyǵy taptalyp jatqan joq sekildi. Biraq bala dúnıege kelgennen bastap bul otbasy zańdy nekede emes. Memleketten ýaqytsha ıgilikterdi alý úshin jalǵan ajyrasyp, nekege turmaý úrdisin qoldaıtyn kópbalaly otbasylar kóbeıdi. Osy ýaqyt aralyǵynda azamattyq nekede dúnıege kelgen balalardyń barlyǵy sheshesiniń teginde bolady. Iаǵnı «jalǵyzbasty ananyń balasy» degen mártebe beriledi. Qujatta «Ákesi» degen jer bos turady. Ákesimen bir shańyraqta turady. Biraq bala ózin tolyq otbasynyń múshesi retinde sezine almaıdy. Keýdesin kóterip tik júre almaıdy. Mine, osyndaı otbasylarda tárbıelengen balalarda ákege degen qurmet bolmaıdy. Áke balasyn, balasy ákesin moıyndamaıdy. О́z tegin berýge asyqpaıtyn, alıment tólemeıtin erkekterdi «namyssyz adam» dep aıtar edim.
Otbasyndaǵy turmystyq zorlyq-zombylyq beleń aldy. Kez kelgen nárseni sózben sheshýge bolady, al judyryq ala júgirý – álsizderdiń qarýy. Qol kóterý – nadandyq. Máseleni sózben sheshe almaı, judyryq ala júgirý bilimsizdik pen tárbıesizdikten keledi. Buryn biz turmystyq zorlyq-zombylyq birese arbasy synyp, birese ógizi ólip jatqan turmysy tómen otbasylarda bolady dep oılaıtyn edik. Qazir baqýatty, biz «úlgili» dep sanaıtyn otbasylardan da tırandardyń shyǵyp jatqanyn kórip jatyrmyz. Sebebi keıingi 10-15 jylda qoǵamnyń ımıdji ózgerdi. Biz balalarymyzdyń jan-jaqty, bilimdi, ónerli bolǵanyn qalaımyz. Birneshe ýnıversıtetti bitirip, jaqsy qyzmetke ornalassa dep tárbıeleıtin boldyq. Mansapqa qalaı ornalasýdy, qıynnan qıystyrýdyń jolyn úıretkenimizben, ana men áke bolý jaýapkershiligin jadymyzdan shyǵaryp tastadyq. Bilimdi azamat tárbıelengenimizben, bir úıdiń tútinin túzý ustap, shańyraqty shattyqqa bóleýdiń kiltin ustata almadyq. «Osy alǵan bilimiń men tájirıbeńdi, qarjyńdy otbasyńdy asyraýǵa, olarǵa durys jol kórsetýge tıissiń» dep baǵyttaýdy umyttyq.
Nurlan BAIJIGITULY,
«Yryskeldi qajy» meshitiniń bas ımamy:
Qataldyqty qatygezdikpen shatastyryp aldyq
– Biz úshin áke basynda muzy men qary bar asqar taý bolatyn. Onyń tulǵalyq bolmysy alystan menmundalap turatyn. Qazaq uǵymynda ákeniń orny Alataý edi. «Áke – asqar taý, ana – baýraıyndaǵy bulaq, bala – jaǵasyndaǵy quraq» degen naqyl osydan kelip shyǵady. «Ákeniń ózi – bir mektep» degendeı, ózderi qatqan tártippen qasqaıyp óskennen bolar, bizderge qatal qaraıtyn. Qarsy kelmek túgili, aldynan shyǵýǵa seskenip, qas-qabaǵyn ańdysaq ta, bet-júzine qarap sóıleı almaýshy edik. Qazir oılap otyrsam, ákelerimiz naǵyz áke bolǵan eken. Al búgingi qazaq qoǵamynda osyndaı ákeler bar ma? Bar bolýy da múmkin, biraq qataldyqty qatygezdikpen shatastyryp aldyq. Jelide jekeme jazǵan jigitter men qyzdardyń ákeden jegen taıaqtarynan júrekterinde óshpeı qalǵan izderdi oqyǵan kezde muny tártip te, tárbıe de emes, ákeniń qatygezdigi dep bildim. Búginniń ákeleri osynsha qatygez bolatyndaı ne kórip ósken eken degen oıǵa qalamyn. Men de ákemin, biraq ul-qyzdaryma el aldyndaǵy abyroıymdy emes, júregimdegi meıirimimdi beremin. Álbette kerek jerinde qataldyq tanytamyn, kerek jerinde túzetip otyramyn, biraq qatygezdikke tilimmen de, qolymmen de, taıaǵymmen de barmaımyn. Balalaryma bala dep emes, ósip kele jatqan urpaǵym, jeke bir tulǵam dep qaraımyn. Ne nárseni bolsyn aqylmen jetkizip, mámilemen túsindiremin. Sebebi qazirgi qoǵam onsyz da qatal, burynǵy jaǵasy jaılaý meken joq. Soǵan qaraı búgingi ákelerdiń otbasyndaǵy basty róli – balalaryna meıirimmen qarap, ádildikpen qarym-qatynas jasap, ótirik aıtpaıtyn tártipti ornatsa eken deımin.
Otbasynda, Otanda taqtaıdaı tártip bolmasa, tárbıe de júgensiz ketetinin babalar ǵasyry dáleldep bergen. Sondyqtan úı ishindegi tártipti tárbıeniń basy dep bilemin. Al balasyna ózi ońynan aqyl aıtyp, ol aqyldy terisinen kórsetse, balanyń aldynda ákeligin birden joǵaltyp alady. Nege? О́ıtkeni qazirgi balalardyń qabyldaý sezimi bizden birshama joǵary, oılary ushqyr, abaısyzda kózderi ákeniń teris qylyǵyna túsip ketse, ákeni oısha qulata salady. Sondyqtan balanyń aldynda áke tártipti bolmasa, bolashaqtan tárbıeli urpaq kútpesin.
Qaı zamanda bolsyn, bala aldyndaǵy ákeniń jaýapkershiligi kúshin joımaıdy. Álbette burynǵyǵa qaraǵanda ákeniń jaýaptylyǵy sál qıyndady, alaıda bul sebep emes. О́ıtkeni balany materıaldyq turǵyda qamtamasyz ete almasa da, tárbıe berýine qaýqary ábden jetedi. Keıingi kezderi ákelerge «Balańdy emes, ózińdi tárbıele» degen qaǵıdany únemi aıtýmen kelemiz. Biraq ony keıbir ákeler qabyldamaıdy, tipti tyńdamaıdy da. Máselen, búgin balasy aldynda aýzyna kelgendi qusyp, ertesinen odan ózine qurmetti talap etetin ákeler barshylyq. Jalpy, baladan qurmet kórý úshin «Balaǵa ne berdik?» degen suraq qoıaıyq. Jaýapkershilikten qashqaqtap turatyn ákeler bar, óıtkeni ózderinde tártip joq, uıat joq, ar joq, balaǵa qandaı tárbıeni mura etsin? Urpaq aldyndaǵy amanatyn oryndaýda keıbir ákeler tıip-qashyp, keıbir ákeler múldem qashyp júredi. О́ıtkeni jaýapkershilikte ózderin álsiz, áljýaz sezingisi keledi, balasy túgili ózin de jaryna ysyryp tastaıdy. Osyndaı kúıeýlerge shydap baǵyp, bala-shaǵanyń qamy úshin, elden uıalǵannan barlyq jaýapkershilikti amalsyzdan ózine alyp, úılerinde tilderin tistep, barmaqtaryn shaınap otyrǵan áıelder bar. Búgingi urpaq tárbıesiniń de birjaqty bolýy osydan.
Baýyrjan Momyshulynyń «Dúnıedegi eń qorqynyshty nárse – ar-ujdan múgedegi, adamnyń azǵyny» degen sózi bar. Endeshe balalary men olardyń anasyna zorlyq-zombylyqtyń atasyn tanytyp otyrǵan ákeler sanatyndaǵy erkekterdi bilemiz be? Bilseńizder qazirgi tańda osyndaı turmystyq zorlyq-zombylyqqa tózimi taýsylǵannan bala-shaǵasy men ózderin qorǵaý úshin ozbyr kúıeýlerin baıqamaı óltirip alǵan áıelderdiń 68%-y túrmede otyr. Biz jetpis jyl boıyna qyzdyń tárbıesimen aınalysyp, ózimizge ıaǵnı er-azamattarymyzǵa kóńil aýdarmaı kelgen ekenbiz. Baýyrjan batyrdyń «Ot ózi qaınatqan sýmen de sóndiriledi» degenindeı, analarǵa azdaý, biraq ákelerge kóbirek shaǵymdanatyn jetkinshekter men boıjetkender bar. О́zinen shyqqan baladan óz tarapyna shaǵym estýi – áke úshin ólimmen teń dúnıe. Keıde aıtar sóz taba almaı qalatyn kezderim bolady. Hazireti Omardyń (r.a.) myna bir aıtqan sózi bar: «Balanyń eń úlken dushpany kim deseńizder, oǵan Allany tanytpaı, bul dúnıede máńgi ómir súretindeı tárbıe beretin áke-sheshesi», deıdi. Sondyqtan balalarymyzǵa dúnıeni aıta beretin áke-sheshelerden bolmaı, bul dúnıede urpaǵymyzdyń, o dúnıede Allanyń aldynda uıalmaıtyn ákelerden bolǵanymyz abzal.
Aıman OMAROVA, quqyq qorǵaýshy:
Balany ata-ana teń tárbıeleýi kerek
– Kópke topyraq shashpaımyn, alaıda keıbir ozbyr erkekterdiń áreketi qoǵamdaǵy ákeniń kelbetin teris maǵynada qabyldaýǵa ákeldi. Qazirgi áke biz úshin áıeline qorlyq kórsetetin, azaptap óltiretin, óz balasyn qorlaıtyn, zorlaıtyn tıran retinde elesteıdi. Al sol ákelerdi de áıel dúnıege ákeldi. Anasy, qaryndasy, ápkesi bar. Nege biz osyndaı deńgeıge tústik? Onyń jaýaby adamnyń óz otbasynda alǵan tárbıesine kelip tireledi. Eń ókinishtisi, sol kórgen tárbıeni búgin ózderi balalaryna kórsetip jatyr. Bul erteń urpaq sabaqtastyǵyna aınalyp, ulttyń bolashaǵyna áser etedi. Anasyn uryp-soqqanyn kórgen ul ákesine uqsaǵysy kelmese de, beısanaly túrde ákesiniń obrazyna ózdiginen enip ketedi. Sebebi ákege qarap ul ósedi.
Áke óziniń rólin atqaryp jatqan joq. Balalardyń deni ana tárbıesinde qaldy. Al tárbıeniń tizginin alǵan analardyń ózi jan tynyshtyǵynda júrgen joq. Bizdiń qoǵamda áıeldi quldyqqa alatyn sekildi. Ozbyr kúıeýdiń tepkisinde júrip tirnektep aqsha tabady, barlyq jaýapkershilik sol áıeldiń moınynda. Sodan keıin ol balaǵa qandaı tárbıe beredi? Keıbir ákeler alıment tólemeıdi. Zańda kórsetilgen balasynyń ál-aýqatyn qamtamasyz etpeıdi. Jaqynda bir zertteýdi oqydym. Balalarǵa mektepte jaqsy dúnıelerdi úıretedi eken, biraq úıine kelgende zorlyq-zombylyqty kóredi. Nátıjesi joq. Al ekinshi topta bala men ata-analardy qatar tárbıelegende ózgeris bolǵan. Sondyqtan balany ata-anasymen birge tárbıeleý kerek.
TÚIIN. Halqymyzda «Jaqsy áke jaman balaǵa qyryq jyl azyq» degen sóz bar. Shyndyǵynda, búgin «uıada ne kórse, ushqanda sony iletin» balanyń ón boıyna otbasyndaǵy qundylyq tal besikte berilýge tıis. Al ol qandaı qundylyq? Biz qandaı qundylyqtar «ulyqtalatyn» qoǵamda ómir súrip jatyrmyz? Tobyqtaı sózdiń túıini sol, adaldyqty tý etip, jaýapkershilikti jalaý etken qundylyqty ǵana boıǵa sińirip, bolashaq urpaqqa amanattaǵanda ǵana otbasy berik, shańyraq shattyqqa tolady. Baq ornaǵan otbasynda baqytty bala ósip, Otanyna adal azamat shyǵary anyq.
Dóńgelek ústeldi júrgizgen –
Jadyra MÚSILIM,
«Egemen Qazaqstan»