Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» Joldaýynda Qazaqstannyń strategııalyq maqsaty – Eýrazııa qurlyǵyndaǵy basty agrarlyq ortalyqtyń birine aınalý ekenin atap aıtty. Osyǵan oraı, Memleket basshysy jaqynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aıdarbek Saparovty qabyldap, oǵan salany 5 jyl ishinde damýdyń jańa belesine shyǵaryp, jalpy óniminiń kólemin 2 ese arttyrý mindetin júktedi.
Osy naqty da zor mindetti sheshý úshin elimizdiń bas agrarııine saladaǵy memlekettik qoldaý júıesin jetildirýge, sharýalardy jeńildetilgen qarjylandyrýmen jáne sýbsıdııamen qamtamasyz etýge, egis alqaptaryn ártaraptandyrýǵa jáne aýyl sharýashylyǵy ǵylymyn damytýǵa baǵyttalǵan qurylymdyq jáne ınstıtýttyq reformalar júrgizý tapsyryldy. Bul rette otandyq aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri úshin qazirgi kezde, ásirese jeńildetilgen qarjylandyrý men sýbsıdııaǵa qol jetkizý máselesi óte ózekti bolyp otyr. Oǵan Parlament depýtattary men «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy udaıy nazar aýdaryp, Úkimetke óz usynystaryn engizip júr. Sonyń biri – on jyldan asa ýaqyt boıy sóz bolyp kele jatqan agrarlyq bank qurý týraly.
Araǵa on toǵyz jyl ýaqyt salyp Parlament Májilisine qaıtyp oralǵan «Aýyl» halyqtyq-demokratııalyq patrıottyq partııasy fraksııasynyń bıylǵy 12 sáýirde Úkimetke joldaǵan alǵashqy depýtattyq saýaly da ony jarııalaǵan depýtat Jıgýlı Daırabaev aıtqandaı, «280 myńǵa jýyq fermerdiń, myńdaǵan sala mamany men aýyl kásipkeriniń talabyna aınalǵan agrobank qurý máselesine» arnaldy.
«Biz agrarlyq banktiń qajet ekenine senimdimiz jáne mynadaı dálelderdi keltiremiz: birinshiden, «Agrarlyq nesıe korporasııasy», «QazAgroQarjy» sııaqty kvazımemlekettik qarjy ınstıtýttary bar bolsa da, olar arqyly beriletin kredıttiń kólemi óte az. Fermerlerdiń búgingi qajettiligi – kem degende 2 trln teńge. Elimizdi agrarlyq derjavaǵa aınaldyramyz desek, bul qajettilik 5 trln bolady. Al atalǵan qarjy ınstıtýttary arqyly beriletin kredıt onyń onnan bir bóligine de jetpeıdi. Tolyqqandy bank bolmaǵandyqtan, olar qosymsha kiris kózin asha almaıdy. Sondyqtan ákimshilik shyǵyndaryn, jumyskerleriniń alatyn jalaqysyn, jınaıtyn provızııasyn ózderi sharýalarǵa bergen kredıttiń ústemeaqysyna qospaǵanda ne isteıdi?
Ekinshiden, jeke bankterdiń agrarlyq salany qarjylandyrýǵa yntasy óte tómen. Statıstıkaǵa súıensek, olardyń kásipkerlikke bergen kredıtteriniń 97%-y qurylys, saýda sııaqty salalardy qamtıdy. Ashyq aıtaıyn, bankter aýyl sharýashylyǵyn mensinbeıdi. Biraq aýdandarda fılıaldaryn ashyp, fermerlerdiń esepshotyn júrgizip, komıssııalyq paıda tabýdan, depozıt jınaýdan qashpaıdy. Olardy agrarlyq salany kredıtteýge mindetteıtin zań normasy da joq. Bul qalaı?
Agrobanktiń qurylýyna qarsy adamdar aýyl sharýashylyǵy salasynyń tıimdiligi tómen, táýekelderi kóp ekenin alǵa tartady. Bizdiń aıtarymyz – olardyń dál osy jaýaby agrobanktiń qurylýyna bóget emes, kerisinshe, negiz bolýǵa tıis. Sebebi ekinshi deńgeıdegi bank qana san túrli banktik operasııalardy atqarý arqyly sondaı táýekelderdi eńsere alady.
Sonymen qatar qazir fermerler kredıt alý úshin 35-ke jýyq qujat jınaýǵa májbúr. Shalǵaı aýyldardaǵy sharýalar qaı mekemege baryp aqsha alatynyn da bilmeı, jańylysyp jatady. Agrobank qurylsa, aýyl kásipkerleriniń bári sol jerde esepshotyn ashyp jumys isteıdi. Sol shottardaǵy aqsha aınalymyn kórip otyrǵan agrobank olarǵa senimmen qarap, kepildik boıynsha talaptaryn jeńildetip, nesıe bere alady. Qaı jaǵynan qarasaq ta, agrobank qurý óte tıimdi.
«Agrarlyq nesıe korporasııasy», «QazAgroQarjy» jáne basqa qarjy ınstıtýttarynyń basyn biriktirip, memleketten jyl saıyn bólinip jatqan qarjyny bir jerge toptastyryp, memlekettiń qatysýymen agrobank ashýdy usynamyz. Elimiz agrarlyq derjavaǵa aınalýy úshin eń aldymen óziniń derbes agrarlyq bankin qurýǵa tıis», dedi májilismen J.Daırabaev.
Osy depýtattyq saýalǵa Úkimet bergen resmı jaýapta: «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bankter jáne bank qyzmeti týraly» zańǵa sáıkes «Qazaqstannyń turǵyn úı qurylys jınaq banki» aksıonerlik qoǵamyn qospaǵanda, memleket qatysatyn mamandandyrylǵan salalyq bankterdi qurýǵa jol berilmeıdi. Memleket ekonomıkanyń agrarlyq sektorynyń problemalaryn sheshý úshin júıeli sharalar qabyldap jatyr. Aýyl sharýashylyǵy salasynyń negizgi kredıt berýshi uıymdary «Báıterek» holdınginiń enshiles uıymdary – «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ jáne «QazAgroQarjy» AQ (lızıng). 2023 jyly «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ jelisi boıynsha 330 mlrd teńge kóleminde qarajat bólindi, onyń ishinde kóktemgi egis jumystaryna – 140 mlrd teńge. Buǵan qosa «QazAgroQarjy» AQ-nyń 2023 jylǵa arnalǵan aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn satyp alý jospary 170 mlrd teńgege deıin ulǵaıtyldy. Sondaı-aq jemshóp daıyndaý tehnıkasy men sýarýdyń mobıldi júıelerin qarjylandyrý úshin 20 mlrd teńge mólsherinde bıýdjettik ınvestısııalar tartyldy. Sondaı-aq Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha «Aýyl amanaty» aýyl turǵyndarynyń tabysyn arttyrý jobasyn masshtabtaý boıynsha jumys bastaldy. Jobada syıaqy mólsherlemesi 2,5%-dan aspaıtyn, eń uzaq merzimi 7 jylǵa deıingi mıkrokredıtter berý kózdelgen. Qanatqaqty joba boıynsha bıyl 17 myńnan asa mıkrokredıt berý úshin 100 mlrd teńge bólindi. Baıandalǵan jaılardy eskere otyryp, agrarlyq bank qurý jónindegi usynysty oryndy emes dep sanaımyz», delingen.
Bul jaýappen kelispegen depýtattar: «Biz alǵan betimizden qaıtpaımyz. Agrobanktiń aýyl sharýashylyǵyna kerek ekenin áli de dəleldeımiz», dep bıylǵy 6 qyrkúıekte Úkimet pen Ulttyq bankke taǵy bir depýtattyq saýal joldady. Alaıda Úkimet óz ustanymyn ózgertpeıtinin málimdedi. Al Ulttyq bank: «Qazaqstannyń qarjy júıesi tarıhynda aýyl sharýashylyǵy salasyn kredıtteýge mamandandyrylǵan qarjy ınstıtýttary boldy, biraq olar uzaqqa barmady. Mysaly, 2000 jyly «QazAgroPrombank» AQ senimsiz kredıtter úlesiniń kóp bolýy saldarynan shyǵynǵa batyp, bankrotqa ushyrady. Onyń qaryz alýshylarynyń edáýir úlesin sharýa qojalyqtary qurady. Osyǵan baılanysty agroónerkásipti qarjylandyrýdy jáne osy saladaǵy tólemge qabiletti qaryz alýshylardyń sanyn ulǵaıtýdy korporatıvtik basqarý sapasy, kásipkerlik bastama jáne jalpy atalǵan saladaǵy memlekettik saıasat turǵysynan alyp qaraý kerek», dep ekiushtylaý jaýap qaıtardy.
Shyntýaıtynda, halyqaralyq təjirıbege zer salsaq, Belarýste «Belagroprombank», Qytaıda «Agrocultura Bank of China», О́zbekstanda «Agrobank», Reseıde «Rosselhozbank», Fransııada «Credit Agricoi», basqa elderde de agrarlyq bankter bar. Al Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe-memleketterdiń ishinde Reseı men Belarýstiń aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri agrarlyq bankterge jeri men múlkin kepilge qoıyp, uzaq merzimge arzan nesıe alǵandyǵynyń nátıjesinde bizdiń elimizdiń naryǵyn da sapaly ári arzan ónimderimen tolyqtyryp otyr.
Bir aıta keterlik jaıt, bıyl elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi agrobank ashý jónindegi usynysty qoldaǵanymen, ózge múddeli memlekettik organdardyń keıbiriniń qarsylyq bildirýine baılanysty bul máseleni sheshe almaǵanyn málimdegen edi.
Osy oraıda qarjy sarapshysy Aıbar Oljaev: «Agrobank qurý ıdeıasy jaqsy. Alaıda ony qurý úshin kóp qarjy, kem degende 1,5 trln teńge qajet. Onyń ústine halyqaralyq standart boıynsha kez kelgen agrobank táýekeli eń kóp bank bolyp sanalady. Sondyqtan onyń beretin kredıtiniń mólsherlemesi joǵary bolýǵa tıis. Sol sebepti agrobanktiń kredıti sharýalarǵa qoljetimdi bolmaıtynyna baılanysty bıýdjetten sýbsıdııalaýdy talap etedi. Búginde respýblıkalyq bıýdjette qyrýar qarjy defısıti týyndap otyrǵan jaǵdaıda Úkimettiń taǵy bir memlekettik bank ashýǵa qarsylyq bildirýin túsinýge bolady. Bul máseleni ázirge jyly jaýyp qoıyp, joǵary ınflıasııa tómendeıtin kezdi jáne Úkimettiń qazynaǵa qarap alaqan jaıyp otyrǵan basqa da qarjy ınstıtýttarynyń jumysyn retke kelýin kúte turý kerek», degen pikirin bildirdi.
Sonymen, sharýalardyń armanyna aınalǵan agrobanktiń qashan qurylatyny ázirge belgisiz.