Sapany synaǵan daýyl

Syrty – bútin, ishi – tútin

Máselen, kúni keshe ǵana ekpini 15-20 m/s bolatyn ońtústik-batys jeli qaladaǵy turǵyn úıler men mekemelerdiń qasbetin opyryp, shatyrlaryn julyp áketti. Saldarynan materıaldyq shyǵyn kelgen oqıǵalar da, zardap shekkender de bar. Biraq aýa raıynyń qubylýyn synyqqa syltaý etetin bizdegi zańda temirge emes, tiri janǵa zaqym kelse de, jaýapkershilik eshkimge júktelmeıdi. Bir qyzyǵy, bar kináni tabıǵattyń moınyna ilip qoıatyndar jelge de shydas bere almaıtyn turǵyn úılerdiń sapasyna bas qatyrǵysy joq. Qaıda barsa da »Qor­qyt­tyń kórin» kórsetkenderdiń áre­keti aınalyp kelgende qarapaıym halyq­tyń qaltasyna salmaq salyp jatyr.

Byltyr Májilistiń bir top depýtaty respýblıkalyq komıssııa quryp, barlyq oblysta problemalyq turǵyn úılerdi qaıta tekserýden ótkizýdi usyn­dy. Baspana kezegindegilerge beri­letin jańa úılerdiń sapasy syn kóter­meıtinin aıtqan olar kináli adamdardy jaýapqa tartýdy talap etken edi. О́ıt­keni sany bar, sapasy joq turǵyn úı­ler­diń jyl ótpeı shatyrynan sý sor­ǵalap, kirpishi úgitilip, qabyrǵasy ja­ry­lyp, edeni kóterilip, qasbeti túse bas­taıdy eken. 

Al bas­tapqyda qurylysqa berilgen kepil­de­me aıasynda kem-ketigin jóndep be­rip otyratyn merdigerler merzim aıaqtalǵannan keıin jaýapkershilikten múldem bosatylady. Búginde tabıǵat­tyń tosyn minezi túgili, jańa tur­ǵy­zylǵan turǵyn úılerdiń ózi jyl ótpeı qabyrǵasy qaqyrap, tere­ze­si syqyrlap jatyr. Mundaı úı­ler­di sanamalaı bersek, sanynan jańy­latynymyz anyq. Máselen, áý basta jarnamasy jer jarǵan Al­ma­­tydaǵy «Alma Sıtı» turǵyn úı ke­she­niniń turǵyndary ertegige se­nip qalǵanyn qonystanǵanda bir-aq bilgen. Qaladaǵy Jetisý aýdanynda boı kótergen 3 kópqabatty turǵyn úıdiń ıeleri de «syrty – bútin, ishi – tútin» páterin jóndeý úshin aı sa­ıyn bala-shaǵasynyń aýzynan jyryp aqsha shyǵarýǵa májbúr.

Bas qalada da baspana sapasy bas­ty máselege aınalǵaly qashan. Qala turǵyny Irına Aleksandrovna: «Qa­zir qurylystyń sapasyn memle­ket­tik organdar baqylamaıdy. Olar baqylaýdan shettetilgen. Memlekettik sáýlet-qurylys baqylaý basqarmasy qu­rylys alańdaryna tekseris júr­gizýge ózdiginen bara almaıdy. Baqylaý bolmaǵan soń qurylys kompanııasy men bas merdiger bir-biriniń jumysyn oń baǵalaıtyny anyq. Osylaısha Memlekettik sáýlet-qurylys baqylaý basqarmasy nysanǵa barmaı-aq úıdi paıda­lanýǵa qabyldaı salady. My­sa­ly, «Asylym», «Asylym parki-1», «Asy­lym parki-2», «Asylym Praım» sııaqty turǵyn úı keshenderi kóp­tegen kemshilik pen aýytqýmen satý bólimderinde usynylǵan. Qazir onyń zardabyn turǵyndar kórip otyr. Qurylys kompanııasyn sotqa beredi. Biraq qurylys kompanııalary kepil­den­dirilgen ýaqyty bitkennen keıin jaýapkershilik almaıdy. Eger mem­lekettik organdar salynyp jat­qan úılerdiń qurylys sapasyna tek­se­ris jasaǵanda, halyq ádildik izdep ár esikti jaǵalap júrmeıtin edi», deıdi.

Elordadaǵy eki jyl buryn ǵana qol­danysqa berilgen turǵyn úı ke­sheni MIB-niń tóraǵasy Gúlaıym Qyryqbaeva da bul aıtqandy rastap otyr. Onyń sózinshe, jyldar boıy kútken jańa baspanasynyń jyrtyǵyn jamaýdan kóz asha almaı keledi eken. Baspaldaǵynan bastap shatyryna deıin bekitilgen erejeni eskermeı salǵan merdigerlerdiń salǵyrttyǵy men únemshildiginen qubyry jarylyp, birese jedelsatynyń astyn sý basyp jatyr. Qaqaǵan sýyqta qabyrǵasy qaqyrap, terezesi syqyrlap turatyn úı turǵyndarynyń túnnen aman shyq­qandaryna táýbe etkennen basqa amaldary qalmaǵan sekildi.

Tekseriske jaýapty tórt maman

Elý jyldan asa qurylys salasyn­da­ǵy qadaǵalaý jumystaryn júrgizgen maman Erlan Qabdenovtiń aıtýynsha, qazir jańa salynǵan turǵyn úı qurylysyna burynǵydaı 10-15 adam emes, qurylys sapasyn qaraıtyn tapsyrys berýshi, merdiger kompanııa, avtorlyq jáne tehnıkalyq baqy-laýshydan quralǵan 4-5 adam tórelik etedi. Olar qurylys basyndaǵy kún­de­likti atqarǵan jumystan bastap qol­danylǵan materıaldyń markasyna deıin tekseredi. Temirdeı tekseristiń qalaı júretinin qaıdam, bas qalanyń ózinde álginde aıtqandaı úıler «úp» etken jelge de shydas bere almaıdy. Al turǵyndardyń tynyshtyǵyn buzyp, qaltasyna salmaq salǵany qurylys kompanııasynyń da, olardyń jumysyn qabyldap alǵan ákimdiktiń de basyn aýyrtyp, baltyryn syzdatpaıdy.

О́ıtkeni halyqtyń turmysyna jaýaptylar eldegi ereje bitkendi ózderi jasap, zańnamalardaǵy ózgeristerdiń denin óz yńǵaılaryna qarap qabyl­da­ta­dy. Aıtalyq, qurylys salasynyń ardageri atanǵan Farıd Akberdıev «qurylysta baqylaý joq» deıdi. Esesine turǵyn úı qurylysy salasy­na baqylaý jasaýǵa tıis tulǵa­lar­dyń salǵyrttyǵy synalmaıdy. Sy­nalǵan kúnniń ózinde qujatta be­ki­til­gen erejeni alǵa tartady. Alaı­da qurylystyń barlyq kezeńi qu­rylys baqylaýyn júrgizetinderdiń kózinen tasa qalýǵa bolmaıtynyn aıtqan ol: «Smetalyq jobany iske asyrý merzimderin qadaǵalaıtyn jáne qu­ry­lys jobasyn iske asyrý ýaqy­tyn uzartýdyń zańsyzdyǵy týraly baqylaý jáne quqyq qorǵaý organdaryna habarlaıtyn tehnıkalyq qadaǵalaý ınjenerleri bolýy kerek. Memlekettik satyp alý kezinen bastap qadaǵalaý komıssııasy durys jumys istese, qurylys kompanııalarynyń salǵyrttyǵynan halyq tabannan taýsylmas edi. О́kinishke qaraı, qurylys baqylaýynyń joqtyǵyna birneshe sebep bar», dep otyr. Onyń aıtýynsha, kelmeske ketken keńestik kezdiń ózinde adamdardyń shaǵymy muqııat qa­ralǵan. Qazir jurttyń janaı­qa­ıy­na qulaq túretin quzyrly organ tabý qıynǵa soǵyp otyr.

Eki jylǵa beriletin kepildik

Buryn qurylystyń sapasyna baılanysty shaǵym tússe, qu­ry­lysty salǵan kompanııamen birge ko­mıs­sııalyq kezdesý ótedi eken. Alma­tydaǵy turǵyn úı quryly­sy­na qa­tysty shaǵymdy qaraý úshin Más­keýden respýblıkalyq organ­dar­­dyń qyzmetkerleri keletin kóri­ne­di. Al qazir turǵyndar kiltin jańa alǵan úıdiń tesigin jamata almaı jaýaptylardyń ortasynda dop sekildi tebilip júr. Sebebi memlekettik qabyldaý komıs­sııa­­la­rynyń jumysynda naqty júıe bel­gilenbegen. Sondyqtan qolda­nys­qa berilgen sý jańa úılerdiń qu­rylys materıaldarynyń sapasy syn kótermeıdi. Burynǵy jáne qa­zirgi qurylys normalary men ere­je­lerindegi aıyrmashylyq jer men kókteı. Buryn úıler arasyndaǵy alshaqtyqtan bastap, qurylys sapasyna deıin barlyq sanıtarlyq normalar bir erejege engizilgen. Ol qazirgi qurylys normalary men erejelerinde joq. Bul qurylys kompanııalaryn esh nársege mindetti emes etip kór­setedi. Saldarynan álgindegideı teh­nıkalyq qadaǵalaý komıssııalary armatýranyń qalyńdyǵyn baqyla­maı­tynyn, sementtiń qandaı markasy qoıylǵany da qyzyǵýshylyq týdyrmaıdy. Al buryn qurylys bólimsheleriniń árqaısysynda beton synamalaryn alyp, zerthanalyq jaǵdaıda sapasyn tekserilgen. Qazir qurylys sapasy san súzgiden sóz jú­zin­de ótkenimen, is júzine kelgende qatań shara qabyldaýda jaýap­ker­shilik joqtyǵyn ańǵartady. Demek sapasy syn kótermeıtin turǵyn úı ke­shenderin qabyldap alǵan ákim­dik pen baqylaý komıssııasymen birge qurylys kompanııasynyń jaýap­ker­shiligin arttyrmaı, qoldan ja­salǵan qoldanystaǵy ereje jurt­tyń jıǵan-tergenin turǵyn úıdi ja­maý­ǵa jumsaýǵa ǵana ketedi. Al qa­zir­gi zańnama boıynsha árbir qu­ry­lys kom­pa­nııasy úıdiń sapasyna eki jylǵa ǵana kepildik alady. Eki jyldan keıin aqaýlyqtary baıqalsa, ony jóndeý, kútip ustaý PIK nemese MIB-tiń ózderine júkteledi. Kúr­de­li jóndeý jumysyn júrgizýge ha­lyqtyń qaltasy kótermese, memleket qaıtarymdy túrde kúrdeli jóndeý jumystaryn jasaýǵa nesıe beredi. Ol da aınalyp kelgende tur­ǵyndardyń qaltasyn tespeı sorýǵa jumys isteıdi. Sebebi nesıeni tóleıtin turǵyndardyń ózi.

Aıtpaqshy, bizdiń elde basynda aıtqandaı, turǵyn úıdiń sapasyna jaýaptylardy shyraq izdep tappaısyń. Sapasyz turǵyn úıdiń qasbeti qulap, jazym bola qalsań, taǵy jazyqty joq. О́ıtkeni tabıǵattyń bol­mashy minezine shydas bermeıtin úılerdiń shatyry qulaýyna kináli – aýa raıy ǵana. Tabıǵattyń tosyn minezine tehnologııasy myń jerden myqty elderdiń ózi de toıtarys bere almaıtyny ras. Alaıda aldyn alýǵa múmkindik bolmasa da adam ólimin azaıtyp, el ekonomıkasyna orasan shyǵyn bolmaýdyń jolyn qarastyryp otyrǵan elder kóp. Ala­pat sýnamıge tótep bere alatyn japondyqtardyń tehnologııasyn qajetke jaratpasaq ta, qurylys tehnologııalarynan bastap qajetti materıaldaryna deıin qatań synaqtan ótkizetin qadaǵalaýshy organdardyń ádis-tásilin ózgertýge kedergi joq shy­ǵar deısiń.