Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda: «Biz eńbek kúshi kóp ońtústik óńir turǵyndarynyń soltústik jáne shyǵys aımaqtarǵa qonystanýyna qolaıly jaǵdaı jasap, osy jumysty nazarda ustaımyz. Bul – óte ózekti ári elimizdiń qaýipsizdigine qatysty másele. Buǵan qosa keıingi jyldarda túrli sebepterge baılanysty báseńdep qalǵan qandastar kóshin barynsha qoldap, olardy joǵaryda aıtylǵan óńirlerge ornalastyrýdy jandandyramyz. Bul eki máseleniń de strategııalyq mańyzy bar», dep jazdy.
Memleket basshysynyń bul paıymy elimizdiń táýelsizdik jyldary qalyptasqan demografııalyq jaǵdaıyn geosaıası turǵydan taldaýǵa negizdelgeni anyq. Sebebi 1999 jylǵy sanaq boıynsha 14,9 mln ǵana bolǵan halqymyzdyń qatary keıingi jyldary birtindep qalyńdap, bıyl 20 mln-ǵa jetkenimen, birqatar óńirdegi bir-birine kereǵar ahýal alańdatpaı qoımaıdy. Naqty aıtqanda, ońtústik jáne keıbir batys oblystarda bala týý deńgeıiniń joǵarylyǵy jáne shetelden atajurtqa oralǵan qandastardyń kóptep qonystanýy esebinen turǵyndar sany úzdiksiz ósip, artyq jumys kúshi paıda boldy.
Al soltústik óńirlerde bala týý azaıýdyń jáne turǵyndardyń basqa jaqqa, ásirese Reseıge údere kóship ketýiniń saldarynan halyq sany jyldan-jylǵa kemip, búginde jumys kúshiniń tapshylyǵy sezilip otyr. Mundaı teńgerimsizdikke múddeli memlekettik organdardyń kóshi-qon úderisterin tıisinshe úılestirmeýiniń jáne qandastardy demografııalyq jaǵdaıy tómen óńirlerge qonystanýǵa yntalandyrý sharalary jetkiliksiz bolǵandyǵynyń saldarynan jol berildi.
«Otandastar qory» KeAQ málimetine súıensek, qazir elimizde 1991-2023 jyldar aralyǵynda shet memleketterden qonys aýdarǵan 1 113 196 qandas turyp jatyr. Onyń 560 483-i (nemese 50,3%-y) – О́zbekstannan, 358 673-i (32,2%) – Qytaıdan, 76 859-y (6,9%) – Túrikmenstannan, 57 335-i (5,2%) – Mońǵolııadan, 17 241-i (1,5%) – Reseıden, 13451-i (1,2%) – Aýǵanstannan, 8 865-i (0,8%) – Irannan, 7 679-y (0,7%) – Qyrǵyzstannan kóship kelgender.
Atajurtqa oralǵan aǵaıyndardyń 784 783-i (70,5%-y) klımaty jaıly 4 óńirdi tańdaǵan. Sonyń ishinde Almaty oblysyna – 310 451 (27,9%), Túrkistan oblysyna – 217 969 (19,6%), Mańǵystaý oblysyna – 163 530 (14,7%), Jambyl oblysyna 92 833 (8,3%) qandas at basyn túpkilikti tirepti. Alaıda shet memleketterden kóship kelgen aǵaıyndar Úkimet aıqyndaǵan jáne tıisti kvota boıynsha qonystandyrylatyn 8 óńirde qazirgi kezde 185 564 qandas (16,7%) qana turyp jatyr. Mysaly, keıingi 22 jyl ishinde halqynyń sany 179,6 myń adamǵa azaıyp, 534 myń turǵyny ǵana qalǵan, demografııalyq ahýaly eń kúrdeli Soltústik Qazaqstan oblysynda nebári 9 919 qandas qana turaqtapty. Al Shyǵys Qazaqstanda – 54 147, Aqmola oblysynda – 48 746, Qostanaı oblysynda – 33 445, Pavlodar oblysynda – 21 562, Atyraý oblysynda – 13 576, Batys Qazaqstanda – 4094, Abaı oblysynda 75 qandas ornyǵyp qalǵan.
Bir aıta keterligi, sheteldegi aǵaıyndar buryn ózderi turǵan aımaqtarmen shekaralas óńirlerge kóbirek qonystanǵan. Máselen, Almaty oblysynda kórshiles Qytaıdan kóship kelgen 229 092 aǵaıyn (osy óńirdegi barlyq qandastyń 74%-y) ómir súrip jatyr. Túrkistan oblysyna qonys aýdarǵan qandastardyń 202 009-y (93%) – О́zbekstannyń týmalary. Mańǵystaýdaǵy qandastardyń 80 558-i (49,3%) – О́zbekstannan, 69 095-i (42,3%) – Túrikmenstannan kóship kelgender. Bul rette demografııalyq jaǵdaıy máz emes oblystardyń ishinde tek Shyǵys Qazaqstannyń «joly bolyp», kendi Altaı óńirine Qytaıdyń kórshiles aımaqtarynan 41 905 qazaq (77,4%) qonys aýdarǵan.
Shetelden kelgen qandastardy óńiraralyq kvota boıynsha qonystandyrýda bir eskerilmeı kele jatqan mańyzdy másele – soltústik jáne shyǵys oblystarǵa Qytaı, Mońǵolııa sııaqty elderden kóship kelgen qandastardyń orys tilin bilmeýine baılanysty beıimdelýi qıynǵa soǵatyny. Mysaly, qazaǵynyń úles salmaǵy 37%-ǵa endi ǵana jetken Soltústik Qazaqstanǵa Qytaıdan – 4 474 (45%), Mońǵolııadan – 2 352 (24%), Aýǵanstannan 1 059 (11%) qandas qonystandyrylǵan. Olardyń orystildi ortaǵa sińise almaı, qınalyp júrgenin óz aýyzdarynan talaı ret estidik. Al Qyzyljar óńirine О́zbekstannan kóship kelgen, orys tilin birshama biletin aǵaıyndar jergilikti jaǵdaıǵa tez beıimdelip júr.
О́kinishke qaraı, sheteldegi aǵaıyndardyń qazaqtardyń halyq tyǵyz ornalasqan, ıesiz bir súıem jeri joq, bos jumys oryndary da tapshy ońtústik óńirlerge qonystaný úrdisi áli de údep tur. Sol sebepti bıyl kóship kelgen 19 476 qandastyń 2 310-y, ıaǵnı 11,8%-y ǵana Úkimet aıqyndaǵan óńirlerge tıisti kvota boıynsha qonystanǵan.
Táýelsizdik tańy atqanda bastalǵan uly kóshti turǵyndarynyń qatary jyldan-jylǵa sırep bara jatqan soltústik óńirlerge qalaı burýǵa bolady? Osy maqsatpen bıylǵy 19 sáýirde qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy ákimshilik reforma máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań arqyly «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańnyń 20-baby mynadaı jańa redaksııada jazylypty: «Jergilikti atqarýshy organ qandas mártebesin berýden jáne uzartýdan jáne (nemese) qandastardy qabyldaýdyń óńirlik kvotasyna engizýden mynadaı negizder boıynsha bas tartady: 5) qandastardy aýmaqtyq-ákimshilik birlikte qabyldaýdyń óńirlik kvotasynyń bolmaýy nemese olardy qonystandyrý úshin usynylǵan aýmaqtyq-ákimshilik birlikten bas tartýy. Bul jańa zań normasy – qandastardy qabyldaý kvotasyna engizilmegen nemese qonystaný úshin usynylǵan óńirge barýdan bas tartqan aǵaıyndarǵa qandas mártebesi berilmeıdi degen sóz. Munyń ózi olardyń Qazaqstan azamattyǵyn alýyn qıyndatady. Sebebi «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy týraly» zańnyń 16-1-babynda jeńildetilgen tártippen, ıaǵnı tirkeý tártibimen Qazaqstan azamattyǵyna qandastar, ózderiniń erik qalaýynan tys azamattyǵynan aıyrylǵan nemese ony joǵaltqan jappaı saıası qýǵyn-súrginniń aqtalǵan qurbandary men olardyń urpaqtary, sondaı-aq elimizdiń joǵary oqý oryndarynda bilim alatyn aǵaıyndar qabyldanýy múmkin dep kórsetilgen. Demek endi qandas mártebesin ala almaǵan aǵaıyndar ózderiniń jappaı saıası qýǵyn-súrginniń aqtalǵan qurbandary nemese olardyń urpaqtary ekenin aıǵaqtaýy talap etiledi.
Árıne, qandas mártebesin alýdyń zańnamalyq turǵydan qıyndatylýy qazirgi kezde atamekenge oralyp jatqan aǵaıyndardyń renishin týǵyzdy. «Otandastar qory» KeAQ-tyń Qandastardy aqparattyq qoldaý ortalyǵyna bıylǵy jyl basynan beri túsken 4 424 ótinish pen suraqtyń 708-i – Qazaqstan azamattyǵyn alý, 590-y – qandas mártebesin alý máselelerin qozǵaǵandyǵy – sonyń aıǵaǵy. Osy taqyryp atalǵan qordyń janyndaǵy Qoǵamdyq komıssııanyń jaqynda bolǵan otyrysynda qoǵam qaıratkerleri men Parlament depýtattarynyń qatysýymen qyzý talqylandy. Májilismen Qazybek Isa qoldanystaǵy zańnamaǵa qandas mártebesine qatysty sońǵy ózgeris Májilistiń kóshi-qon máselelerimen aınalysatyn Áleýmettik-mádenı damý komıteti arqyly emes, basqa komıteti arqyly engizilgendikten, ózi sııaqty keıbir depýtattar ol týraly bilmeı de qalǵandyǵyn jasyrmaı aıtty. Ol osy máseleni qazir Májiliste qaralyp jatqan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine halyqtyń kóshi-qony salasyndaǵy zańnamany jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn talqylaý barysynda eskerýge ýáde berdi.
Shyntýaıtynda, qandas mártebesin berýdiń qıyndatylýy shetelden atajurtqa oralǵan aǵaıyndardyń soltústik óńirlerge kóbirek qonystanýyna sál de bolsa septigin tıgizýi múmkin, biraq osy memlekettik mańyzy bar máseleni túpkilikti sheshýi ekitalaı. О́ıtkeni elimizdiń teriskeı oblystaryna qonystanǵysy kelmeıtin alystaǵy aǵaıyndar endi ózderiniń jappaı saıası qýǵyn-súrginniń aqtalǵan qurbandary nemese olardyń urpaqtary ekenin dáleldeıtin anyqtama alýǵa árekettenetini kámil. Sondyqtan da Qazaqstan Respýblıkasy Kóshi-qon saıasatynyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda atap kórsetilgenindeı, qandastardyń soltústik óńirlerge qonystanýyn yntalandyrýdyń ońtaıly modelin qurý jumysyn keshiktirmeı qolǵa alý qajet.