Eldik jobanyń qorytyndy jıyny

Zertteý-izdeý jáne jı­naqtaý-taldaý jumystaryna basa den qoıylǵan komıssııa qyzmetin úılestirý úshin Jobalyq keńse qu­rylyp, qura­myna ǵalymdar, zert­teýshiler jáne memlekettik organ­­dar­dyń ókilderi kirgen edi. Túrli sanat­ta­ǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn qam­tý úshin naqty taqyryptar b­o­ıynsha bólingen úsh ǵyly­mı top ja­saq­ta­lyp, ár óńirde aımaqtyq komıssııa qurylǵan.

Otyrysty ashqan Memle­ket­tik ke­ńesshi Erlan Qarın komıssııa ju­my­syna atsa­lysqan ǵalymdardyń arqa­synda ótken ǵasyrdyń 20-50-jyldarynda jappaı saıası qýǵyn-súrgin ke­zeńindegi jumysty júıeleýge múm­­kindik týǵanyna toqtaldy. Bul elimizdiń zor ǵylymı áleýetin ju­myl­dyrýǵa, teńdessiz mura­ǵat mate­rıal­daryn ashýǵa jáne buryn-sońdy bolma­ǵan ádistemelik zertteý jumy­syn qalyptastyrýǵa jol ashty. Onyń aıtýynsha, Memlekettik komıs­sııa qu­ramynda 425 ǵalym men zert­teýshi, onyń ishinde 260-tan asa maman aımaqtyq komıssııa­da eńbek etti. Olar elimizdiń túkpir-túk­pi­rin­degi 60-tan asa memlekettik jáne ve­domstvolyq arhıvte aýqymdy ju­mys atqardy.

«Burynǵy keńes odaǵy res­pýb­lı­kalarynda osyndaı aýqymdy deń­geıde uıym­das­tyrylǵan jumys bol­ǵan joq. Osynshama ǵalymdy jınap, júıeli jumys iste­linbegen. Son­dyq­tan eń aldymen atsalysqan barsha azamatqa alǵys aıtamyn. Sizderdiń eńbekterińiz erteń izderińizdi basatyn ǵalymdar men zertteýshilerge ǵyly­mı kapıtal bolmaq. Ekinshiden, izdestirý jáne ekspedısııa jumystaryna aımaqtyq komıs­sııa­nyń ǵalymdary zor úles qosty. Olar eli­mizdiń ár óńirindegi 60-tan asa arhıvte aýqymdy jumys atqardy. Olar kópshilikke belgisiz bolyp kelgen kóptegen qundy materıal tapty. Úshinshiden, arhıv materıaldary qupııa qujat bolǵandyqtan onymen aınalysatyn arnaıy vedomstvolyq komıssııa qu­ryldy. Oǵan arnaýly qyz­mettiń ókilderi kirdi. Árbir qujat muqııat qaralyp, taldanyp, tıisti baǵa berilgennen keıin qupııa ustalǵan qujat­tyń barlyǵy arnaıy ortalyq­tarǵa jiberilgen. Qazirdiń ózinde 2,6 mıllıonnan asa qujat pen materıaldan qupııa belgisi alynyp tastaldy. Bul ǵylymı ortadaǵy biregeı tájirıbe dep aıtýǵa bolady. Osy rette ǵa­lymdardyń ju­mysyna atsalysyp, qoldaý kór­setken memlekettik qury­lymdardyń ókil­deri men basshylaryna alǵys aıtamyn», dedi Memlekettik keńesshi. Sondaı-aq Prezıdent arhıvi janyndaǵy ótken ǵasyrdyń 20-50 jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin materıaldaryn zertteý ortalyǵynyń jumysyn atap ótken Erlan Qarın: «Bul – Memlekettik komıssııa qyz­metiniń qory­tyn­dysy zertteýshilerge qol­jetimdi bolýyn qamtamasyz etetin bire­geı uıym. Orta­lyqtyń bazasynda erekshe ın­fraqurylym bar. Tabylǵan tarıhı qujat­tar­dy bir qorǵa biriktirýge, saq­taý­ǵa, saralaýǵa, katalogke bólýge jáne sıfr­lyq format­qa kó­shirýge múmkindik týdy. Orta­lyq­ta tarıhı mura­lardy qalpyna keltirý­den bas­­tap, saqtaýǵa, ǵylymı zert­teýge deıin barlyq sa­ty­ny qamtıtyn arhıvtik qujattarmen ju­mys isteıtin tolyq sıfrlyq júıe túzildi. Arnaıy jabyq memlekettik arhıvterden eki jyl ishinde osy ortalyqqa repressııa qur­ban­da­ryna qatysty 688 myńnan asa is jáne 48 myńǵa jýyq esepke alý kartochkasy berildi. Bul jumys ári jalǵasyp jatyr. Júz jylda osy arhıvke 700 myńnan asa materıal jınalsa, eki jylda 600 myńnan asa materıal qosylyp otyr. Jumys nátıjesinde Memlekettik komıssııa saıası qýǵyn-súr­ginge ushyraǵan 311 myń­nan asa adamdy aqtaý úshin qol­da­nystaǵy zańnama aıasynda naqty jumys júrgizdi. Zertteý nátıjesi Memle­ket­tik komıssııa materıal­dary­nyń 72 tomnan turatyn jınaǵy retinde bir serııamen ázir­lendi. Jınaqqa biregeı sı­rek tarıhı qujattar enedi», dedi.

Joǵary bilim jáne ǵylym mınıstri Saıasat Nurbek komıssııa jumysy sátti júr­gizilýine sala basshylyǵy men jergilikti ýnıversıtetter meılinshe qoldaý kórsetkenin jáne aldaǵy kezde osy baǵyt ǵylymı granttar negizinde salalanatynyn málimdedi.

Basqosýda arnaıy baıandama jasaǵan jobalyq ofıstiń basshysy, tanymal zańger Sabyr Qasymov atqarylǵan jumystardyń ádisnamalyq negizine, sondaı-aq aqtaý ju­­mystary halyqaralyq jáne otandyq zań­na­malarǵa súıenip atqarylatynyn, bul sha­ra­lar­dyń adamzattyq qundylyqtarǵa sáı­ke­setinin aıtty. Sondaı-aq ol óńir­lik ǵylymı toptardyń jumys­tary­na oń baǵa berip, ortaq ta nátı­jeli jumys keleshekte ǵylymı aıada jal­ǵasa beretinin jetkizdi.

Sonymen birge jıynda belgili tarıhshy-ǵalymdar Kúlǵazıra Baltabaeva,  Záýresh Saqtaǵanova, Prezıdent arhıviniń dırektory  Álııa Mustafına ár baǵytta atqar­ǵan jumystar boıynsha baıandama jasady. Jaryssóz kezeńinde Senat depýtaty N.Júsip, Májilis depýtaty A.Sarym, «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory, akademık D.Qamzabekuly, Memleket tarı­hy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary B.Aıaǵan, jergilikti komıssııa múshesi, Iаsaýı ýnı­versıtetiniń professory H.Tursyn, t.b. pikir aıtty.     

Aıdos Sarym Prezı­dent­­tiń bastamasyn júzege asyrý ortaq is ekenin atap ótip, ar­hıvshiler men tarıh­shylardy biriktiretin biregeı qoǵamdyq, ǵylymı-tanymdyq uıym qurýdy usyndy. Sondaı-aq ol tarıhı konsepsııa aýadaı qajettigin, arhıvterdiń deń­geıin kúsheıtip, tarydaı shashy­lyp ár vedomstvolarǵa bólingen qurylymdardy bir meke­meniń qaraýyna tapsyrý mańyzyn aıtty. Depýtat­tyń pikirinshe, zertteý ju­my­syn jandandyrý úshin qol­da­nystaǵy tıisti zańnamalarǵa ózgeris engizip, tarıhshylar men zert­teýshilerdi mem­lekettik deńgeıde qol­daý­ǵa nazar aýdarǵan durys.

Akademık Dıhan Qamza­bek­uly jergilikti jerde zert­teý jumysyn ólke­ta­nýmen baılanystyrý qajet­tigin, sonymen birge maman­dan­­dy­­rýdy júıeleýdi usyndy. Qazir ma­gıstrlik, doktor­lyq baǵdarlamalar bar. En­digi jerde zamanaýı arhıv isi baǵytyna da tartyp, ma­­man­­dan­dyrý negizin qalyptas­tyrý qajet dedi. 

Otyrys sońynda Mem­lekettik komıssııa músheleri, ǵalym-zertteýshiler, sarapshylar komıssııa jumysyna jáne ǵylymı zertteý qyz­metin júrgizýge memleket tara­­py­nan árdaıym qoldaý kór­setkeni úshin Mem­leket bas­shylyǵyna, jaýapty oryn­darǵa rıza­shylyq bildirip, urpaq bo­ıyn­da­ǵy ult­tyq rýhty qalyptastyrýǵa óz úlesin qosa bere­tinin jetkizdi.