Tatýlyqqa til tıgizý – mádenıetsizdik

Búginde qazaq topyraǵynda ósip-óngen etnostyq toptardyń ortaq tarıhy men dástúrine, tili men diline de­gen qurmet te erekshe. Jergilikti ult­pen birge jasasyp, eń qıyn jyldar­da da adamgershilik dástúrin saq­tap, qıyndyqta qolushyn bergen halqymyz tatýlyqtyń tamyryn tereńdete bildi. Osy qundylyǵynan ajyramaı, bolmysyn saqtaǵan elimiz kez kelgen syn-qa­terge tótep beretin ımmýnıtet qa­lyptastyryp, birtutas halyq bolýdyń kiltin tapty.

Birligi jarasqan halqymyzdyń tatý­l­y­ǵyna syzat túsirgisi keletinderdiń aýyq-aýyq alaýyzdyq týdyrýǵa sebep izdeıtin sátteri joq emes. Alaıda, ózge­ler aıtyp júrgendeı, qazaq jerinde ózgeni ózekke teýip, tiline qatysty kem­si­týshilikke jol berilgen kezi joq. Ke­risinshe, Qazaqstanda kez kelgen ulttyń ana tilinde sóılep, memlekettik til – qazaq tili sekildi orys jáne aǵylshyn tilinde bilim alýyna múmkindik berilgen. Aıtalyq, qazir qoǵamdyq oryndarda da kórneki quraldardan bastap jarna­malyq bılbordtar úsh tilde qatar túsi­nik­ti etip beriledi. Kóshe ataýlary da halyqqa túsinikti bolý úshin birneshe tilde kórsetilgen. Birligi jarasqan qo­ǵamda áleýmettik turaqtylyq pen teń­gerimdi saıasatty qamtamasyz etýde bas­qa elderge úlgi bolyp, elimizde bala­baq­shadaǵy tárbıeden bastap ýnıversıtette de qazaq tilimen qatar orys tilinde bilim alady. Osyndaı tatýlyq pen túsinistiktiń arqasynda eldegi etnostyq toptardyń ókilderi de saıası ómirge belsene aralasyp, mańyzdy sheshimderdiń qabyldanýyna jáne qoǵamdyq qurylymdardyń qalyp­tasýyna áser etip keledi. Máselen, etnos ókilderi qoǵam men memlekettiń bar­lyq qurylymynda, sonyń ishinde Par­lamentte, Úkimette jemisti eńbek etip, el damýyna súbeli úles qosyp otyr. Qazirgi tańda Parlament Senatyndaǵy 50 depýtattyń 6-aýy orys etnosynan saılanǵan. Olardyń ishinde Parlament Senaty tóraǵasynyń orynbasary Olga Perepechına, sondaı-aq Gennadıı Shıpovskıh, Andreı Lýkın, Olga Býlav­kına sekildi depýtattar til men ultqa bólinbeı, kásibı maman retinde eldiń damýyna atsalysyp otyrǵany qýantady. Sondaı-aq Májilistegi 98 depýtattyń arasynda Natalıa Dementeva, Maksım Rojın, Pavel Kazansev sııaqty 8 depýtat ta – turaqtylyqtyń kiltin tilge bólinip emes, tatýlyqtyń týyn bıik ustap otyrǵan mamandar. Úkimette jáne basqa da memlekettik qurylymdardyń basshylyq qyzmetterinde súbeli eńbek etip, qoǵamdyq ómirde de azamattyq ún qo­syp, eldegi demokratııanyń damýyna tyń serpin berip keledi. Sebebi Qazaqstan – ult pen tilge bólinbeı, ortaq maqsatqa jumylyp, saıası ómirge de belsene aralasýdyń mańyzyn ejelden túsingen el. «Bólingendi bóri jeıdi» deıtin dana halqymyzdyń ustanymy elimizdegi barlyq azamattyń ortaq ura­ny­na aınalǵan. Sonyń arqasynda turaq­tylyqtyń irgetasy – teńdik pen adam quqyqtaryn qurmetteý qaǵıdasy qoldaý tapqan. Máselen, Qazaqstandaǵy Reseı Federasııasynyń rezıdensııasy dástúr men qazirgi zamannyń biregeı úılesimin jasap, eki baı mádenıettiń qosyndysyna aınaldy. Bıyl orystyń uly aqyny Aleksandr Pýshkınniń týǵanyna 225 jyl. Bul mereıtoı tek Reseı úshin ǵana emes, Qazaqstan úshin de mańyzdy. О́ıtkeni Pýshkın de – uly Abaı sııaqty eki halyqtyń dostyǵy men mádenı qarym-qatynasynyń basty nyshandarynyń biri.

Bizdiń elimizde orys tiline eshqandaı shekteý joq. Ekinshiden, orys tiliniń kemsitýshiligine qatysty jónsiz áńgime aıtyp júrgender aldymen Qazaqstan zańnamasymen jete tanysyp, birneshe márte qarap alǵany durys. Osy mámile­lerdi alǵa tartqan Senat depýtaty Gen­nadıı Shıpovskıh: «Ata zańymyzdyń 7-baby 2-tarmaǵynda orys tili resmı til retinde kórsetilgen. Árıne, birinshi kezekte memlekettik til – qazaq tili. Memleket basshysy qazaq tilin ultaralyq tilge aınaldyrý qajet ekenin aıtqan. Bul óte mańyzdy. Al endi sol aıtylǵanǵa sáıkes temir jol stansalary sekildi elde­gi basqa da nysandardyń qazaq tilin­de jazylýy – qalypty dúnıe. Kez kelgen sheteldiń nysandaryn qarasańyz, sol eldiń tilimen atalady. Kerisinshe, bul jańalyqqa Qazaqstandaǵy barlyq etnos ókilderi oń kózqaraspen qaraıdy. Menińshe, sheteldiń azamaty basqa eldiń ishki máselesine aralasýynyń ózi orynsyz. Assambleıa músheleri de dál osyndaı pikirde. Bizdiń maqsatymyz – birlik pen tatýlyq», deıdi.

Al telejýrnalıst Alla Gavrına orys etnosynyń ókili bolsa da, qyzmetin de, or­tasyn da qazaq tilimen baılanys­tyrýdy ózi tańdaǵanyn aıtady. «Orys tilinen góri kommýnıkasııa tili kóbine qazaqsha. Men úshin qazaq tilin bilý – zańdylyq. Ekinshiden, ekinshi ana tilim. Dese de, orys tili kemsitilip jatyr degenmen kelispeımin, – degen ol, – menińshe, qoldanys aıasy azaıdy degenniń ózinde, bul oryndy dep sanaımyn. 2016 jylǵa deıin Qostanaı oblysynda turdym. Ol jaqtyń máselesi kópshilikke aıan. Tur­ǵyn­dardyń 40%-y qazaq, qalǵany ózge etnos ókilderi. Basym kópshiligi orys­tildi. Dese de bılıngvızm jaqsy saqtal­ǵan. Máselen, óńirde ózge etnos ókil­de­riniń qazaq tilin meńgerýge betbury­sy quptarlyq. Men muny jaqsy tendensııa dep túsinemin. «Kóp til bilgen utylmaı­dy» degen bar. Qyzmet babymen elorda­myz­ǵa kóshtim. Medıa salasynda jumy­symdy jalǵastyrdym. Jaýapty sala uıym­darynan spıker suratamyz. Belgili bir máseleni oryssha aıtamyn degen ma­man­nyń oryssha termınderge toly tushym­dy jaýabyn qazaqtildi kontent úshin aýdaramyz. Bir til bilgenimnen birne­she tildi meńgergenim qyzmette de zor múmkin­dikke ıe bolýyma septigin tıgizip keledi. Tarıhtan uly tulǵalarymyzdyń beıbit búginimiz úshin ter tókkeni málim. Sondaı-aq Qazaq dalasyn, bolmysyn ádemi sýrettegen qazaq klassıkteriniń shyǵar­malaryn túpnusqada oqýymyz úshin kóp dúnıe jasaldy. Belgili bir deń­geı­ge de jettik. Memlekettik tilimiz qazaq tili bolyp qala beredi. Al qoǵamnyń orys­sha, aǵylshynsha, koreıshe qytaısha erkin meń­gergeni ári  sóılegeni – eldiń ilgeri damýy­na ákeletin faktor», dep aǵynan jaryldy.

«Qazaqsha Speaking slub» klýbynyń negizin qalaýshy Olga Spırına Qazaq­standa týyp-óskenin aıtady. «Osy ýaqytqa deıin tilime, ultyma qatysty qysym kórgen emespin. «Qysym kórip jatyrmyz» degendi de eshqashan estigen emespin. Qaı tilde sóıleseń de – óz er­kiń. Qysym men shekteý týraly áńgime­ler ádeıi elimizge iritki salý úshin aran­datýshylardyń istep júrgen áreketi bolsa kerek. Oryssha oqytatyn balabaqsha, mektep, joǵary oqý oryndary tolyp jatyr. Árkim qalaǵan tilinde bilim alyp júr. Qujattardy eki tilde júrgizemiz. Múmkin keıbireýler elimizdegi ózge ult ókilderiniń bala-shaǵasyn qazaqsha oqytyp, memlekettik tildi nasıhattap jatqanyn kórip, orys tiliniń ahýalyna qatysty teris pikir qalyptastyryp, oıyna kelgenin sóıleıtin bolýy kerek. Biraq ózge ulttardyń qazaqsha sóı­lep jatqany basqa tilderge shekteý qoıyl­ǵanynan emes. Bul – elge, tilge degen qurmetten, memlekettik tilge degen qy­zyǵýshylyqtyń artyp jatqany. Qazir qazaq tili – trend. Elimizdegi etnos­tar túgil, ózge eldiń azamattary qazaq tilin úırenip júr. Sonda qysym men shekteý týraly aıtatyndardyń logıkasyna súıensek, ózge eldiń azamattary­na da qysym kórsetilip jatyr ma?» deıdi ol. Osylaı degen azamattyq belsen­di «It úredi, kerýen kóshedi» degen maqal­dy da tilge tıek etti. Eń bastysy, aran­da­týshylardyń aıtaǵyna ermeı, beıbit­shilik aralymyzdy aman saqtap qalýǵa úles qosýdyń mańyzy zor dep otyr.

Sondaı-aq jýrnalıst, qoǵam qaırat­keri, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi Aleksandra Myskına reseılik áriptesi Tına Kandelakıdiń orys tili­ne qysym jasaý jáne aýyldar men qalalar­dyń attaryn ózgertý týraly aıtqany qoǵamda narazylyq týdyrǵanyn jetkizdi. Onyń ishinde birinshi kezekte jergilikti orystar arasynda áleýmettik jelilerde, túrli chellendjderge onyń durys emes ekendigi týraly úndeýler paıda bolǵanyn aıtady. «Jergilikti orystardyń kóbi qazaq tilinde beınebaıan túsirdi. Bul hal­qy­myzdyń kez kelgen aqparattyq sha­býyl­ǵa qarsy tura alatynynyń, bizdi odan ári biriktiretininiń taǵy bir dáleli boldy. О́zin orys tiliniń qorǵaýshysy dep oılaǵan Tına Kandelakı, belgili bolǵandaı, eski orys sózin bilmeıtin sekildi. Men oǵan «О́z jarǵyńyzben bireýdiń monastyrine barmańyz» degendi aıtar edim. Jáne Dal sózdigin ashyp, bul neni bildiretinin oqýǵa keńes beremin. Qazaqstanda orys tili qorǵaýshylarǵa muqtaj emes. Kóptegen jyl boıy biz­diń stýdentter orys tilinen halyqaralyq olımpıadada úzdik atandy, bul oqý baǵdarlamalary myqty bolyp qala beredi. Eki tildi biletin jastar kóbeıip keledi. Orys tilin alaýyzdyqty qozdyrý úshin qoldaný – mádenıetsizdik. Túrli etnos­tar­dyń mádenıetin qurmetteıtin Qazaq­standa orys tili mahabbat, dostyq jáne qurmet tili bolyp qala beredi», deıdi A.Myskına.

Jaqynda reseılik tarıhshy ári jazýshy Mıhaıl Smolın NTV arnasynyń «Mesto vstrechı» baǵdarlamasyna «qazaq, ózbek, ázerbaıjan ulttary bolmaǵan, olar qoldan jasalǵan» degen pikir aıtqan. Osydan keıin elimizdiń Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Nazıra Nurbaeva reseılik tarıhshynyń pikirine kóńil aýdarýdyń, qarsy pikir aıtýdyń qajeti joq ekenin málimdedi. Sebebi mun­daı sózderdiń zań jáne tájirıbe turǵy­synan da máni joq ekenin alǵa tartty.

Senator Sergeı Ershov Mıhaıl Smo­lınniń Ortalyq Azııa halyqtary týraly málimdemesine qatysty bildirgen pikirin­de: «Orta Azııanyń tarıhy óte baı. Bul jer­­de ejelden túrkiler bolǵan, bar jáne bolady. Al álgindegideı sózderdiń aı­ty­­lýyna kelsek, kimniń aıtqany ekin­shi ke­zek­tegi másele dep bilemin. Mun­daı sóz­der­­diń shyǵýynyń ar jaǵynda halyq­tar­dyń arasyna alaýyzdyq otyn tutatý tur», dedi.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bolashaǵyn otanymyzben baılanystyratyn árbir azamat qazaq tilin úırenýge den qoıý qajettigin jetkize kelip, ózge tilderdi, sonyń ishinde orys tilin meńger­se, esh utylmaıtynyn aıtqan edi. Sondaı-aq Qazaqstanda reseılik joǵary oqý oryndarynyń fılıaldary tabysty jumys istep jatyr. Búginde orys tilin meńgerý qajettigi ósip kele jatqanyn eskere otyryp, eki el birlesken bilim berý ınfraqurylymyn keńeıtýge den qoıdy. Sondyqtan eki el arasynda alaýyz­dyq týdyrý qısynsyz. Sebebi túrli qıyndyqty birge bastan ótker­gen qos halyqtyń arasyndaǵy dos­tyq qarym-qatynas qos ulttyń tilin bilý­men bir-birin tek tolyqtyra túseri anyq.