Abyroıy ma, álde aqshasy ma?

Al áskerde qyzmet etý – abyroı. Ásker – batyldyq pen erliktiń, qaharmandyq pen eldiktiń nyshany. Otanǵa degen súıispenshilik pen adaldyqtyń ólshemine aınalǵan osyndaı rýhy myqty ásker ǵana elimizdegi turaqtylyqtyń kepiline aınala alady. О́ıtkeni táýelsizdiktiń túpqazyǵy – qýatty armııa.

Bul týraly Memleket basshysy da únemi aıtyp keledi. Qarýly kúshter ókilderimen kezdesýinde el tynyshtyǵyn qorǵaıtyn árbir jas maman óz qyzmetin maqtan etýi kerek ekenin erekshe atap ótip: «Týǵan jerdiń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaý – qasterli borysh. Batyr babalarymyz ǵasyrlar boıy jeriniń shetin jaý­ǵa bastyrmaı, bizge mıras etti. Osy uly murany kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý – basty mindetimiz. Birtutas ári qýatty memleketti urpaqqa tabys­taý – negizgi maqsatymyz. El ishi tynysh, qoǵam turaqty bolsa, jasampaz ári órkenıetti memleketke aınalamyz. Iаǵnı damyǵan el bolamyz desek, eń aldymen beıbitshilik jáne tynyshtyq kerek. Qarýly kúshterimiz osy qasterli qundylyqtardy qorǵaýǵa tıis», dedi.

600 áskerı qyzmetker dekrette otyr

Áskerı ómirge degen jurttyń kóz­qa­rasyna baılanysty júrgizilgen keıingi zertteýlerdiń basym kópshiligi áskerı salany ádemi etip beınelemeıdi. Sol sebepti Qazaqstan armııasynyń áleýeti men áskerılerdiń boıyndaǵy otanshyldyq rýhqa qatysty kóńildi kúpti etetin sátter kóp. Shyndyǵy sol, búgingi áskerdiń sıpaty jigitter qulshynyp baratyndaı deńgeıge jete alǵan joq. Al osy salaǵa ómirin arnaǵandardyń ózi Otandy qorǵaýdyń emes, otbasynyń qamyn jasaýdyń qareketine kóbirek kóńil aýdaratyn kúnge jetti. Ásker – qoǵamnyń kishigirim modeli bolǵandyqtan, áskerı saladaǵy kez kelgen keleńsizdik jalpy qoǵamnan enetinin umytýǵa áste bolmaıdy. Álginde aıtqandaı, qoǵamnyń aýrýy­na aınalǵan jemqorlyq ta, memleket beretin áleý­mettik múmkindikti ıelenip qalýdyń túrli joly armııamyzǵa da keledi. Sebebi ásker máselesin qoǵamnan ajyratý múmkin emes. Bul da sol, memleket beretin tegin úı men járdemaqyǵa qol jetkizý úshin tapqan tabysyn jekjat-jurattyń atyna aýdaratyn jalpy qoǵamnyń bir amal-aılasy. Aıtalyq, jaqynda áskerı qyzmette júrgen er adamdardyń bala kútimine baılanysty demalysqa shyǵýy qalypty dúnıege aınalyp bara jatqany qoǵamda qyzý talqylandy. Eki jaǵdaıdy alsaq ta, zańǵa qaıshy eshteńe buzylǵan joq.

Áleýmettanýshy Ramazan Sattaruly áske­rı­­lerdiń bala kútimine baılanys­ty dema­lysqa shyǵýynda zańǵa qarsy keletin tusy joq ekenin jet­kizdi. Bul jerdegi basty másele eko­nomıkalyq jaǵdaıǵa kelip tireledi. Onyń aıtýynsha, jalaqysy saqtalyp, qosym­sha tólemaqy alatyn bolsa, bul áskerılerdiń otbasyna jáne ózine ekonomıkalyq turǵydan tıimdi. Son­dyq­tan qazirgideı zamanda qar­jy ja­ǵy­nan qosymsha tabys bolsa, mundaı múm­kindikti kez kelgeni paı­da­lanýǵa asyǵady. «Buǵan jol bermeý úshin zańdaǵy normany alyp tas­taý kerek. Basqa amalyn kórip turǵan joq­pyn. Ekinshiden, jalpy armııanyń bedeli áske­rı­lerdiń otanshyldyq rýhyna baıla­nysty. Eger ofıser, serjant nemese kelisim­shart boıynsha qyzmet isteıtinder áskerı salany ján-tánimen berilip atqa­rýǵa kelse, mundaı másele bolmas edi. ­Ásker ol úshin tek ekonomıkalyq tur­ǵy­­dan ál-aýqatyn jaqsartýdyń ǵana kózi bolsa, onda áskerı adam jaǵdaıyn jaq­sartýdyń bar amalyn paıdalanady. О́z týysynyń úıine turyp jatyp ta páter­aqy alýy múmkin. Otan úshin degen áskerıler mundaı paıdakúnemdikke bara qoımaıdy. Sebebi olar áý basta el men jerdi qorǵaýdy maqsat tutqan adal azamattar dep bilemin», deıdi áleý­met­taný­shy.

Qamsyzdandyrý kózi qaıda?

Konstıtýsııaǵa sáıkes elimizdi qorǵaý – árbir azamattyń qasıetti boryshy jáne mindeti. Sondaı-aq áskerı qyzmettiń tártibi men túrleri belgilengen «Áskerı qyzmet jáne áskerı qyzmetshilerdiń mártebesi týraly» arnaıy zań bar. Zań boıynsha qazir áskerı qyzmettiń eki túri bar: áskerge shaqyrý jáne kelisimshart qyzmeti. Májilistiń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Aıgúl Quspannyń aıtýynsha, áskerılerdiń arasyndaǵy álgindegideı máseleniń týyndaýyna sebep kóp. Búginde komıtet áskerı qyzmetshilerdi áleýmettik qamsyzdandyrý máselesin kóterip keledi. О́ıtkeni áskerı qyzmetshilerdi áleýmettik qamsyzdandyrýda túıini tar­qa­tylmaǵan suraq kóp. Osylaı degen ol: «Áskerılerdi áleý­met­tik qamsyzdandyrýdaǵy júıeli problemalar 30 jyl ishindegi salaǵa engizgen ózgeristerdiń saldarynan týyn­dady. Qoldanystaǵy zańdy 1993 jylǵy zańmen salystyrsań, arasy jer men kókteı. Buryn qujat «Áskerı qyzmetshiler men otbasy músheleriniń mártebesi jáne áleýmettik qorǵalýy týraly» dep ataldy. Sol kezdegi áskerı qyzmetshiler men olardyń otbasy músheleri paıdalanǵan birqatar artyqshylyq qazir joq», deıdi.

Birinshiden, buryn áskerı qyzmet­shiler dalalyq jattyǵýlarǵa barsa, táýliktik járdemaqynyń 60% mól­she­rinde ústemeaqy tólengen. Ekinshiden, medı­sınalyq qyzmetterdiń barlyǵy áskerıler men olardyń otbasylaryna qoljetimdi boldy. Onyń ishinde zeınetkerler de áskerı medısınalyq mekemelerden kómek alýǵa kepildik berildi. Qazir bul múmkin emes. Úshinshiden, 1998 jylǵa deıin áskerı qyzmetshiler 20 jyl qyzmet etkennen keıin zeınetke shyǵa aldy. Olarǵa eńbek sińirgen jyldarynda alǵan búkil qarajattyń 60–80%-y zeınetaqy retinde taǵaıyndaldy. Eger ol 100 myń teńge alsa, onda 85 myń teńge zeınetaqy alatyn. Al 20 jyldan astam qyzmet etken bolsa, oǵan jyl sa­ıyn 3 paıyz esepteldi. Qazir 25 jyldan keıin zeınetke shyǵýǵa quqyly, alatyn zeınetaqysy tek aqshalaı jalaqy­synyń 50-den 65%-y ǵana. Tór­tin­shiden, 2016 jyly áskerılerdiń memlekettik bazalyq zeınetaqysy joıyl­dy. Besinshiden, buryn áskerılerge 50% kom­mý­naldyq qyzmetaqy tólenetin. Eger olar páterde tursa, kommýnaldyq qyzmetter on myń teńgege shyqqan jaǵdaıda Qorǵanys mınıstrligi 5 myń teńgesin tóledi. Qazir bar bolǵany 3739 teńge ǵana beriledi. Jáne bul soma 10 jyl­dan beri ózgermegen. Altynshydan, áskerı qyzmetshilerge azyq-túlik tólemi toqta­tyl­dy. Jetinshiden, buryn áske­rı­ler qoǵamdyq kólikterde tegin júrýge qu­qyly boldy, demalys kezinde eline baratyn bolsa, ári-beri jol shyǵynyn memleket tóleıtin. Oǵan qosa jylyna bir ret shıpajaıǵa tegin bara alatyn.

«Áskerı ataqtar boıynsha jalaqyny ındeksteý máselesinde artta qaldyq. Sońǵy ret segiz jyl buryn ındeks­telgen. Eldegi ataýly ortasha jalaqy byltyr 350 542 teńge qurady. Atqyshtardyń aılyǵy – 89 211 teńge. Bul ortasha jalaqydan tórt ese az. Jumysshy operatory 139 520 teńge alady. Bul ortasha jalaqydan eki jarym ese az. Qatardaǵy serjanttyń jalaqysy – 207 355 teńge. Bul da ortasha jalaqydan 1,6 ese az. Ofıserler – 231 159, rota komandıri – 275 675, batalon komandıri 319 692 teńge alady. Eldegi ortasha jalaqyǵa da jetpeıdi. Tıisinshe, osyndaı aılyqtan keıin adamdar áskerı mamandyqty tańdaǵysy kelmeıdi», deıdi depýtat. Al áskerı qyzmetshilerdi áleý­mettik qamsyzdandyrýdyń 6 kom­po­nentiniń barlyǵynda shıkilik bar. Mysaly, azyq-túlikpen qamtamasyz etý rasıony 2 860 teńgeni quraıdy eken. Bul aqsha áskerılerdiń bir kúngi tamaq­tanýyna tólenedi. Onyń syrtynda mer­di­gerlerdiń aqshany únemdeıtini taǵy bar.

Eń ózektisi – áskerı bólimderde jumys isteıtin jaldamaly aspazdar. «Jaman aıtpaı, jaqsy joq», kenetten tótenshe jaǵdaı bolsa, jeke kompanııalar bólimdi tastap kete alady. Olar mundaı jaǵdaıda jumys isteýge mindetti emes. Ondaı kezde sarbazdardy kim tamaqtandyrady? Taǵy bir másele – ótkir stomatologııalyq aýrýlary bar sarbazdy emdetý úshin áskerıler óz qaltasynan aqsha shyǵarady. Sondaı-aq áskerı qyzmetshilerge qarastyrylǵan turǵyn úı tólemderi ár aımaqta ártúrli beriledi. Osyndaı máseleni tizbekteı kele depýtat Aıgúl Quspan: «Osynyń barlyǵy áskerı qyzmetkerlerdi dekretke shyǵýǵa ıter­meleıdi. Halyqaralyq eńbek uıy­mynyń konvensııasyna sáıkes erler de, áıelder de bala kútimine teń quqyly. Osy ereje qoldanysqa engen alǵashqy jyldary 3–4-eýi ǵana shyqsa, qazir Qazaqstanda 600-ge jýyq áskerı qyzmetker bala kútimi bo­ıynsha demalysta júr. О́ıtkeni olardyń qyzmeti júrip jatyr, sheni óse beredi. Biraq balasyna báribir áıelderi qaraıdy. Odan qalsa ájesi, bala kútýshiler bar. Al ózi basqa jumys istep júredi», dedi.

Depýtattyń aıtýynsha, áskerı qyz­met­­kerlerden bilikti maman shyǵarý úshin memleket kóp qarjy jumsaıdy. Mysaly, sıgnalıst, radıo operatory, tankıst, ushqyshtar úsh jyl ishinde dıskvalıfıkasııalanady. О́rkenıetti elderde bul júıe basqasha jumys isteıdi. AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııada áskerı qyzmetker úsh jyl dekrette otyrmaıdy. Onyń ornyna bala kútýshisin jaldaýǵa qosymsha ótemaqy tóleý qarastyrylýy múmkin. «Bizge áskerı qyzmetshilerdi áleýmettik qamsyzdandyrýdan bólek, kásibı áskerı qyzmetkerlerdi yntalan­dyrý kerek. Qazir komıtet «Áskerı patrıottyq tárbıe týraly» zań jobasyn qarastyryp jatyr. Qujat armııaǵa keletin jigitterdiń jigerin oıatyp, pat­rıot­tyq rýhyn arttyrýǵa sep­tigin tıgizedi dep sanaımyn. Sonymen birge áskerı qyzmetshilerdiń balalary aza­mat­tyq qyzmetkerlermen salys­tyr­ǵanda qandaı da bir jeńildikterge ıe bolýy kerek», deıdi Aıgúl Quspan.

Kadrdyń qadiri

Kóp jylyn Ulttyq qaýipsizdik pen áskerı salaǵa arnaǵan memleket qaı­ratkeri Nurjan Nursıpatov zaman­ sura­ny­syna saı sany kóp áskerden góri qajet kezde sapqa turýǵa qabiletti, ózge­ris­terge tez beıimdeletin, tehnıkasy damy­ǵan qýatty armııa ári mobıldi ásker qurý qajet ekenin aıtady. Sondyqtan kelisim­shartpen serjant pen ofıserlik laýa­zymǵa alynatyn quramdy áskerı salany jan-tánimen qalaıtyn rýhy myqty azamattardan iriktep alý mańyzdy ekenin aıtqan ol: «Ásker bolýdy bala kezinen armandaǵan adam qyzmetin de adal atqarady. Al azamattyq JOO-ny bitirip, bireý­lerdiń úgitteýimen nemese basqa da áleý­mettik jaǵdaıdy kózdep áskerge bara sal­ǵandar bar. Olardyń kóbi júrek qalaýy bolmaǵan soń, tez sýyp ketedi. Degen­men dekretke ketken jáne ýaqyty jetpeı qyzmet­ten ketip jatqandardyń máse­lesi jiti tekserilýge tıis. Eger densaýlyǵy boıyn­sha qyzmetten ketip jatsa, olardy bir­den áskerden bosata berýge bolmaıdy. Olardy qaıta daıyndyqtan ótkizip, kom­pıýterde otyratyn, kúsh-qýatty asa qajet etpeıtin jeńil jumystarǵa aýys­tyrý kerek. Mysaly, qazirgi zamanda otyryp atatyn drondar shyǵyp jatyr. Osyndaı usha­tyn apparattarmen jumys isteıtin maman­dar qajet. Merzimi bitpeı ketip jat­qan azamattardy basqa mamandyqqa daıar­laý mańyzdy. Osy arqyly biz ýa­qyt pen qarjyny únemdep, bar kadrǵa jaǵ­daı jasaı alatyn edik», deıdi Nurjan Nursı­patov.

Sondyqtan mınıstrlik úsh jylda bir ótkizetin attestattaýdan keıin áske­rı­lerdiń qabilet-qarymyna taldaý jasap, árbir mamannyń beıimine qaraı baǵytyn qarastyrýdy aldyn ala qolǵa alǵany durys. Sarapshynyń aıtýynsha, Baýyrjan Momyshulynyń áskerı taktıkasyn qoldaný artyq etpeıdi. Tipti Izraıl áskeri sol taktıkany oqýlyq qylyp shyǵarǵan. Sonyń arqasynda qazir áskeri shaǵyn bolǵanymen, el basyna kún týǵanda eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıin qolyna qarý alyp, Otanyn qorǵaýǵa daıyn. Bizge de dál qazir «árbir sarbazym – jalǵyzym» dep jaǵdaı jasap, sarbaz rýhyn oıatýǵa jumys istegen abzal.

Antqa adaldyq pen turmys taýqymeti

San ǵasyrdan beri jadymyzda el qorǵaıtyn batyrlar qaýip kelse, qas­qaıyp qarsy tura biletin qaısar, er­júrek tulǵa retinde elesteıdi. «Er – eliniń qorǵany» deıtin dana halqymyz ǵumyryn Otanyn qorǵaýǵa arnap, beıbit eldiń tynyshtyǵyn áýede, qurlyqta, teńizde qorǵap, óz taǵdyryn el taǵ­dy­rymen baılanystyrdy. О́kinishke qaraı, ana sútimen, besik jyrymen, ákeniń aqyl-ósıetimen darıtyn Otanǵa degen antqa adaldyq túsinigin turmystyń taýqymeti basyp bara jatqany jasyryn emes. Osy salaǵa kóp jylyn arnaǵan ardagerlerdiń ózi jaqsyny izdep júrip, jumyssyz qalǵanda qorǵanys salasyna qaıtyp keletinderdiń baryn da jasyrmaıdy.

Qorǵanys mınıstrliginen sózimizge tuzdyq bolý úshin keıingi eki jylda qansha áskerı qyzmetker jumys­tan ketkenin, onyń ishinde densaý­ly­ǵy bo­ıynsha merzimi bitpeı ketken áskerı­lerdiń sanyn suratqan edik. О́kinishke qaraı, mınıstrlik bergen jaýaptan naqty statıstıkalyq derekti kórmedik. Esesine keıbir derekkózderden bil­ge­nimiz, keıingi 4 jylda áskerı qyz­met­ten 17 065 áskerı qyzmetshi bosa­ty­lypty. Onyń ishinde densaýlyq jaǵ­daıy boıynsha – 5289, qalǵan 11 776-sy kelisimsharttyń aıaqtalýy nemese teris se­beptermen, zeınet jasyna to­lýyna baı­lanysty ásker sapynan ket­ken.

Kúni keshe Qorǵanys mınıstriniń birin­shi orynbasary Sultan Qama­let­dınov áskerı qyzmetshilerdiń ás­ker­den jappaı ketip jatqanyn ózi moıyn­dady. Máselen, 2020–2023 jyldary Qarýly Kúshterden 17 065 áskerı qyz­met­shi ketken. Onyń ishinde 4 301 ofıser jáne kelisimshart boıynsha 12 764 áskerı qyzmetshi bar.

Qalaı degende de, sapqa turar aldynda saıdyń tasyndaı irikteletin my­ǵym jigitterdiń ýaqyty aıaqtalmaı densaýlyǵy syr berýi jaqsy úrdis emes.