Latıfýndıstiń aty nege qupııa?

Al qolynda bıligi bar ákim qaralar men olardyń jaqyn-juraǵattary jáne jemsaýy búlkildegen sheneýnik­ter­men jeń ushynan jalǵasa bilgen pysyqaılar memleketten ondaǵan myń gektar qunarly jerdi jalǵa alý quqyǵyna ıe bolyp, iri jer paıdalanýshylar hám latıfýndıster bolyp shyǵa keldi. Munyń ózi keıin jer resýrstarynyń tıimsiz paıdalanylýy­na ákelip soqty.

Bul máselege Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev el basshyly­ǵy­na kelgen 2019 jyly jarııalaǵan «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men ór­ken­deýiniń negizi» atty alǵashqy Joldaýynda erekshe kóńil bólip: «Memleketten jerdi tegin jalǵa alý quqyǵyna ıe bolǵandardyń kópshiligi jerdi ıgermeı, bosqa ustap otyr. Elimizde «shóp qoryǵan ıttiń» kebin kıgen «latıfýndıster» kóbeıip ketti. Paıdalanylmaı jatqan aýyl sha­rýa­shylyǵy jerlerin qaıtaryp alatyn kez keldi. Jer – bizdiń ortaq baılyǵymyz jáne ony kim ıgerse, soǵan tıesili bolýǵa tıis», dedi.

Áıtse de, Memleket basshy­synyń osy tapsyrmasyna tıisti memlekettik organ­dar birden qulaq asa qoıǵan joq. Sol sebepti, araǵa eki jarym aıdaı ýa­qyt salyp, 14 qarashada Aqmola oblysy­na barǵan jumys sapary barysynda Pre­zı­dent elimizdegi jer qatynastary máse­le­sine taǵy da nazar aýdaryp: «Men Joldaýda jerdi óńdeýmen aınalyspaıtyn latıfýndısterden ony qaıtaryp alý mindetin qoıdym. Bul óte mańyzdy tapsyrma qyzyl sóz úshin berilgen joq. Adal da eńbekqor fermerler, sharýalar mal baǵatyn jer tappaıtyn jaǵ­daı­ǵa deıin jettik. Alaıda meniń tap­syr­mam óte baıaý oryndalyp jatyr. Qazirgi jaǵ­daıdy ózgertpeýge múddeli adam­dar­dyń qysymy­na ushyraǵandyqtan, bul ju­­mys­ty sozbaqqa salý uıǵarylǵan sııaq­ty», dep málimdedi. О́ıt­keni bul, Mem­leket basshysy bıylǵy jyl basynda «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suh­ba­tynda aıtqanyndaı, «ymy­ralasqan qas­kóı­ler oılap tapqan qosarlanǵan bılik jaǵdaıynda keıbir sheneýnikter birese ana, birese myna kabınetti jaǵalap júrgen» kez edi.

Shynynda da, latıfýndıs­terdiń bos jatqan jerlerin memleketke qaıtarýǵa olarmen ym-jymy bir joǵary laýazym ıeleri, ásirese óńirlerdiń ákimderi onsha qulshynys tanytpady. Sebebi jergilikti sheneýnikter ózderiniń «tilin tapqan» kásipkerlerge jer ýchaskelerin aýksıon nemese konkýrs ótkizbeı berip kelgen «dástúrinen» aırylǵylary kelmedi. Aýyl sharýashyly­ǵy mınıstrliginiń Jer resýrs­taryn basqarý komıtetiniń málimetine súıensek, ortalyq ýákiletti organǵa jergilikti atqarýshy organ­dar­­­dyń ústinen jer máseleleri boıyn­sha 2020 jyly 2 614, 2021 jyly 1 613 aryz túskendigi – sonyń aıǵaǵy. Osy­ǵan oraı, 2022 jyly 1 qańtardan bas­tap jergilikti atqarýshy organdardyń jerdiń paıdalanylýy men qorǵalýyn memlekettik baqylaý fýnk­sııa­lary AShM-ge qaıtaryl­dy jáne Úkimettiń sol jylǵy 19 qań­tardaǵy qaýlysymen óńir­lerde Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń aýmaqtyq departamentteri quryldy. Sóıtip, Prezıdent tapsyrmasyn tolyqqandy oryndaý shyn máninde, 2022 jyly ǵana bastaldy deýge bolady. Sol jyly memleketke 5,2 mıllıon gektar paıdalanylmaǵan jáne zańnamany buza otyryp berilgen aýyl sharýashylyǵy jerleri qaıtaryldy. Buǵan qosa, tıisti eskertý alǵannan keıin jer paıdalanýshylar aramshóp basyp, bosqa jatqan 1,85 mıllıon gektar alqapty ıgerýge kiristi. Atalǵan kórsetkishter 2021 jylmen salystyrǵanda 10 ese kóp bolyp shyqty. Al ótken jyldyń sońynda Premer-mınıstrdiń orynbasary Serik Jumanǵarınniń tóraǵalyǵymen ótken Paıdalanylmaı jatqan jáne zańsyz berilgen jerler­di qaıtarý jónindegi úkimettik komıssııanyń qorytyndy otyrysynda 2022 jyldan bastap memleket menshigine 10 mln gektar problemaly aýyl sharýashylyǵy jeri qaıtarylǵandyǵy málim­deldi. Sondaı-aq jer paıdalanýshylar ózderi buryn paıdalanbaı kelgen 3,4 mln gektar jerdi paıdalaný quqyǵynan aıyrylyp qalmaý úshin olardy ıgere bastaǵan.

Biraq ýákiletti organ – AShM-nyń Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń basshylary áli kún­ge paıdalanylmaı jatqan jeri memleketke qaıtarylǵan birde-bir latıfýndıstiń atyn ataǵan emes. Byltyr iske qosylǵan Memlekettik jer kadastrynyń avtomattandyrylǵan aqpa­­rat­tyq júıesinen de iri aýyl sharýa­shy­lyǵy qurylymdarynyń ataýyn ǵana bilý­ge bolady, al ondaǵan myń gektar jerge ıelik etip otyrǵan seriktestikterdiń quryl­taıshylary kimder ekeni jaıly esh aqparat joq.

Bul rette Aqmola oblysynyń burynǵy ákimi Sergeı Kýlagın ǵana Jer reformasy jónindegi respýblıkalyq komıssııanyń 2016 jyly 3 maýsymda Kókshetaý qalasynda ótken kóshpeli otyrysynda: «Men óz otbasymnyń 80 myń gektar egistik jeri bar ekenin jasyrmaımyn», dep shynyn aıtqany jadymyzda. Al osy óńirdiń odan keıingi basshylarynyń biri jýrnalıstiń tosynnan qoıǵan suraǵyna: «Eginshilikpen meniń áıelim aınalysady, biraq onyń qansha jeri bar ekenin aıta almaımyn...» dep kúbijiktegen bolatyn.

Osy oraıda Memleket basshysy Úki­met­tiń 2022 jyly 8 aqpandaǵy keńeı­til­gen oty­rysynda: «Jerdi utym­dy paı­dalanýdaǵy mańyzdy min­det­terdiń biri – onyń bir qolǵa shoǵyr­lanýyna jol bermeý. Birqatar óńirde máslıhattardyń sheshimderimen jer telimderi­niń mól­sher­leri ǵylymı-negiz­deý tásilinsiz beki­tilgen: Aty­raý oblysynda – 98 myń gek­­tar, Almaty oblysynda – 96 myń gek­tar, Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 69 myń gektar. Sol-aq eken, Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi bir qolǵa 98 myń gektar aýylsharýashylyq jerin berý­ge ruqsat etetin qaýly jobasyn ázir­leı qoıdy. Bul shamadan tys jerge ıe adam­dardyń qazirgi ıeligin bekitý, ıaǵnı nor­matıvtik baza retinde aıqyndaý áreketi sııaqty kórinedi», dep, AShM-nyń sol kezdegi basshylary­nyń latıfýndısterge búırekteri buryp turatyndyǵyn áshke­relep turyp aıtty. Aqyrynda Úkimet qaýlysymen aýyl sharýashy­lyǵy jer ýchaskeleriniń eń joǵary shekti mólsheri zańdy tulǵalar úshin – 51 myń gektardan, al sharýa qojalyqtary úshin – 35 myń gektardan aspaıtyn bolyp belgilendi.

Bul normany odan áldeqaıda kóp egistik alqapqa ıelik etip otyrǵan latıfýndıster áý bas­ta qabaq shytyp tyjyryna qabyldasa da, artyq jerin memleketke qaıtarýǵa asyǵa qoımapty. Mamandardyń aıtýynsha, olar engizilgen shekteýdi aınalyp ótý úshin ózderiniń jaqyn týys­­tary basqaratyn birneshe serik­testik quryp, enshilerindegi mol jer­di solarǵa bólip bergen kórinedi. Mine, osyndaı aıla-sharǵyny anyqtap, zań­dylyq pen ádildikti qalpyna kel­tirý úshin jer qatynastary salasynda ashyqtyq pen móldirlik bolýy qajet. Naqty aıtsaq, ondaǵan myń gektar aýyl­sharýashylyq jerin ıemdenip otyrǵan iri seriktestikterdiń quryltaı­shylarynyń aty-jónin jurt­shylyq bilýge tıis.

Shyntýaıtynda, «Jaýap­ker­shiligi shekteýli jəne qo­sym­sha jaýapkershiligi bar seriktestikter týraly» zań­nyń 12-2-babynyń 1-tarmaǵyna səıkes seriktestiktiń úlestes tulǵalary týraly məlimetter qyzmettik, kommersııalyq nemese zańmen qorǵalatyn ózge de qupııany quraıtyn aqparat bolyp sanalmaıdy. Soǵan qaramas­tan, olardy jarııalaýǵa derbes derek­terdi qorǵaý jəne aqparat­qa qol jetkizý týraly zańdarda belgilengen shekteýler kedergi keltirip tur. Máselen, «Derbes derekter jəne olardy qorǵaý týraly» zańnyń 6-babynda derbes derekter qoljetimdiligi boıynsha jalpyǵa birdeı qoljetimdi jəne qoljetimdiligi shekteý­li bolyp bólinedi. Sońǵysy­na jeke tulǵanyń anyqtama derekteri – tegi, aty, əkesiniń aty, jynysy, ulty jəne basqa da məlimetter jatqyzylǵan. Al «Aqparatqa qol jetkizý týraly» zańda qoljetimdiligi shekteý­li aqparattyń qupııalyly­ǵyn qamtamasyz etý kózdelgen. Bálkim, bul normalar bir kezde zańsyz jolmen jınaǵan baı­lyǵyn jurt­tan jasyrǵysy kelgen lobbıshi­ler­diń yqpa­lymen qabyldan­ǵan shyǵar. Qalaı bolǵanda da qolda­nys­taǵy zańnamaǵa tıisti ózgeris­ter engizilmeıinshe, elimiz­degi latıfýndısterdiń kimder ekeni qupııa kúıinde qala bermek. Budan bólek, qoldanystaǵy zańnamaǵa arany ashylǵan keıbir kásipkerdiń aýyl sharýashylyǵy jer ýchaskeleriniń eń joǵary shekti mólsherin aınalyp ótýine jol bermeıtin, mysaly, bir otbasy músheleriniń eginshilikpen aınalysatyn birneshe seriktes­tik nemese sharýa qojaly­ǵyn qurýyna tyıym salý sııaqty túzetýler engizgen jón bolar. Jer qatynastary salasynda ádildik ornatý máselesin kóterip júrgen Májilis depýtattarynyń «qulaqtaryna – altyn syrǵa».