Elimizde nemis etnosynyń 226 myń ókili tursa, Germanııada Qazaqstannan qonys aýdarǵan 1 mıllıonnan asa burynǵy jerlesterimiz turady. Olar jergilikti halyqpen qoıan-qoltyq aralasyp, eki eldiń arasynda altyn kópirge aınaldy. Búginde Qazaqstan – Germanııanyń Ortalyq Azııadaǵy negizgi ekonomıkalyq áriptesi. Nemis memleketiniń Ortalyq Azııa elderimen alys-berisiniń 83 paıyzy bizdiń elge tıesili. Endigi maqsat pen múdde de aıqyn. Bul – joǵary deńgeıde qalyptasqan saıası dıalog aıasynda túrli saladaǵy ózara tıimdi qarym-qatynastyń qarqynyn damytý. Osy oraıda eki halyqty jaqyndatýda eńbek sińirip júrgen Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Monıka Iversen taıaýda gazetimizge arnaıy suhbat bergen edi.
– Monıka hanym, eki memlekettiń jetken jetistigi kóp ekenin jıi aıtamyz. Naqty qandaı salada ilgerileýshilik bar nemese qaı sala damytýdy talap etedi?
– Dıplomat retinde Qazaqstanda qyzmet etip jatqanyma eki jyl boldy. Osy az ǵana ýaqyttyń ishinde Qazaqstan men Germanııa arasyndaǵy baılanystyń berik ornaǵanyna kózim jetip otyr. Sondaı-aq tyǵyz dostyq qarym-qatynasymyz tamyryn tereńge jaıyp, odan saıyn damı beredi. Germanııa – Qazaqstannyń táýelsizdigin moıyndaǵan alǵashqy elderdiń biri jáne biz sol kezden bastap Qazaqstanmen yntymaqtastyqta bolýdy qatty qaladyq. Ortalyq Azııa elderiniń biri retinde Qazaqstandy árqashan qoldadyq jáne qoldaı beremiz. Sondyqtan eki el ekonomıka, mádenıet, saıasat sııaqty kez kelgen salada ortaq til taba bildi. Qazir ǵylymı saladaǵy qarym-qatynasymyz da jandanyp keledi. Ekonomıkadaǵy yntymaqtastyqqa da qol jetkize aldyq. Sebebi ekonomıkalyq saladaǵy ekijaqty kelisim jemisin berip jatyr jáne bul baılanysty úzý múmkin emes. Sonymen birge azamattyq qoǵam, mádenı, joǵary bilim berýdi zertteý salasynda da baılanys ornattyq. Mundaı qarym-qatynastyń mańyzy joǵary. Keıingi ýaqytta klımat, jańartylǵan energııa kózderi men jańa tehnologııa sekildi qyzyqty ári mańyzdy máselede ortaq sheshimderdi tabýǵa tyrysyp jatyrmyz.
– Byltyr Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev Germanııaǵa resmı saparmen bardy. Bul sapar memleketter arasyndaǵy qarym-qatynasqa qandaı serpin beredi?
– Byltyr memleketter basshylarynyń kezdesýleri eki halyqtyń arasyndaǵy dostyq baılanysqa jańa serpin ákeldi. Germanııa Prezıdenti Frank-Valter Shtaınmaıer osynda keldi. Kóp uzamaı Qazaqstannyń Memleket basshysy Germanııaǵa sapary barysynda Federaldyq Kansler Olaf Sholspen jáne Federaldyq Prezıdent Frank-Valter Shtaınmaıermen kelissóz júrgizdi. Sonymen qatar sapar aıasynda Qazaqstan Prezıdenti halyqaralyq «Berlin Global Dialogue» forýmyna qatysyp, Germanııanyń iskerlik qoǵamdastyǵy ókilderimen birqatar kezdesý ótkizgenin bilesizder. Kezdesýdiń mańyzdylyǵy da osynda. Sebebi mundaı saparlar qarym-qatynastardyń saıası damýyna jańa jol ashady.
Osyndaı ortaq kelisimderdiń arqasynda eki eldiń ýnıversıtetteri arasyndaǵy baılanysta da dınamıkalyq damý bar. Bul – óte qýantarlyq jańalyq. Germanııanyń joǵary oqý oryndarynyń Qazaqstan ýnıversıtetterimen yntymaqtastyq ornatýǵa qyzyǵýshylyǵy artyp keledi. Máselen, Berlın ýnıversıtetiniń delegasııasy osyndaı múmkindikterdi qarastyryp jatyr. Bilim salasyndaǵy baılanystyń jandanýy – jaqsy úrdis jáne jańa bastamalarǵa eki taraptyń qyzyǵýshylyqpen qarap otyrǵany qýantady. Bir ǵana mysal, Aqtaý qalasyndaǵy Sh.Esenov atyndaǵy ýnıversıtetpen yntymaqtastyqta jumys isteıtin Almatyda ornalasqan Qazaqstan-nemis ýnıversıteti bar. Turaqty ınjenerlik ǵylymdarǵa baǵyttalǵan bul joba byltyr qyrkúıekte bastaldy. Osyǵan uqsas joba О́skemendegi tehnıkalyq ýnıversıtetiniń bazasynda júzege asady dep úmittenemiz. Elshilik tehnıka jáne shıkizat óndirý, ınjenerlik ǵylymdar salasyna baǵyttalǵan jobanyń jemisti bolýyna árqashan qoldaý bildirýge daıyn.
Jańa siz «Qaı sala damytýdy talap etedi?» dep suradyńyz. Qazaqstanda nemis tilin damytýǵa kelgende olqy tusymyz baryn aıtpaı kete almaımyz. Ras, sizdiń elde nemis tilin tereńdetip oqytatyn mektepter bar. Biraq qazir nemis tili muǵalimderiniń kóbi zeınet jasyna keldi. Sol úshin bizge nemis tili muǵalimderiniń jańa býynyn daıarlaý ózekti.
– Keıbir elshilikter tegin til kýrstaryn uıymdastyrady. Sizder nemis tilin oqyǵysy keletinderge osyndaı múmkindik qarastyrǵansyzdar ma?
– Árıne, mundaı múmkindik bolǵanyn biz de qalaımyz. Alaıda nemis tiliniń muǵalimderin Germanııadan aldyrtý óte qıyn, kóbi shetelge kelgisi kelmeıdi. Soǵan qaramastan osyndaǵy Gete ınstıtýtynda til ortalyǵymyz bar. Sol jerde aqyly nemis tili kýrstary jumys istep tur. Degenmen elshilik tarapynan belgili bir taqyryptarda túrli grant usynamyz. Mysaly, azamattyq qoǵam jáne ÚEU salasynda adam quqyqtary boıynsha jobalarymyz bar. Osyndaı múmkindikterge qol jetkizgisi keletinder bolsa, elshilikke kelip ótinish bere alady. Alaıda olardyń ózindik sharttaryn oryndaý kerek. Sondaı-aq bizde ekologııa boıynsha shaǵyn granttar bar. Halyqtyń osal toptary men keıbir shaǵyn uıymdar úshin bólinetin granttardyń maqsaty – bizdiń tarapymyzdan qandaı da bir gýmanıtarlyq qoldaý kútetin, ne bolmasa jabdyqpen qamtamasyz etý sekildi kómekke muqtajdarǵa járdem berý. Taǵy bir múmkindik – Germanııaǵa taqyryptyq saparlar usynylady. Bul jýrnalısterge de qatysty. Mysaly, kıno salasy mamandary Berlınale festıvaline qatysa alady. Bizde de belgili bir taqyryptyq saparlarǵa joldama baıqaýy bar. Biraq bul búkil álemdegi Germanııa elshiliginiń synaǵy bolǵandyqtan, irikteý qatań ótedi. Aıtalyq, adam quqyǵy týraly jobada úmitkerler azamattardyń ómiri men bostandyǵyn saqtaýda belgili bir deńgeıde úles qosqan adam bolýǵa tıis.
– Qazaqstanda turyp jatqanyńyzǵa kóp bolmapty. Osy ýaqytta qazaq pen nemis ultyna ortaq qandaı qasıetti baıqadyńyz?
– Qazaqstanǵa kelgenge deıin Bishkekte tórt jyl elshi bolyp jumys istedim. Sondyqtan Ortalyq Azııa óńirimen tanysýym eki jyldan da kóp. Al bizdiń halyqtarymyzǵa keletin bolsaq, eń aldymen, sózimdi stalındik qýǵyn-súrgin kezinde osy topyraqqa jer aýdarylǵan nemisterden bastaǵan bolar edim. Sebebi Qazaqstanda turatyn jáne turǵan nemis ókilderi – eki halyqtyń qasıetin baılanystyrýshy býyn. Olardy munda jergilikti turǵyndar óte jyly qabyldady. Qazaq halqynyń osyndaı qasıetine jaýap retinde olar da el damýyna óz úlesterin qosty. Kóptegen nemis Qazaqstannan Germanııaǵa qonys aýdarsa da, áli kúnge deıin jyly estelikterin saǵyna eske alady. Sol úshin de etnıkalyq nemister – eki el arasyn baılanystyrýshy altyn kópir. Menińshe, tyǵyz qarym-qatynasta ómir súrgen eki ult bir-birinen jaqsy qasıetterin sińire aldy. Osy bir-birinen úırengen mádenı-rýhanı baılanys eki ulttyń budan da jaqynyraq tanýyna múmkindik berdi. Mysaly, nemistiń tártipsúıgishtigin qazaqtan, qazaqtyń boıyndaǵy darqandyqty nemistiń boıynan kórip júrmin. Shyny kerek, qazaq topyraǵyndaǵy túrli etnos ókiliniń tatý-tátti ómiri tańǵaldyrady. Bul – óte úlken jumystyń jemisi jáne qazaq halqynyń qasıetinen bolsa kerek.
– Bizdiń elde jumys isteıtin nemis kompanııalary kóp. Isker toptardyń qyzyǵýshylyǵy qandaı salaǵa aýyp otyr?
– Eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqta belgili bir deńgeıge jettik. Sonyń ishinde logıstıka salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń úlken áleýeti bar. Transkaspıı dáliziniń bolashaǵy zor. Qazaqstan – qazirdiń ózinde tranzıttik el. Sondyqtan nemis logıstıkalyq fırmalary úshin aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip salasyna úlken qyzyǵýshylyq bar. Sondaı-aq klımat pen ekologııaǵa qatysty perspektıvalardy kórip otyrmyn. Sebebi Qazaqstan óz ekonomıkany dekarbonızasııalaýǵa óte múddeli. Germanııa da bul strategııany qabyldady. Bul bıznes úshin de paıdaly bolady. Qazirgi jaǵdaıda shyǵaryndylardy azaıtý mańyzdy máselege aınaldy. Germanııada bul salada aıtarlyqtaı tájirıbe bar. Germanııa da óz resýrstaryn klımattyń ózgerýinen bolatyn zııannan qorǵaýǵa tyrysady. Mundaı másele Qazaqstanda ǵana emes, Ortalyq Azııada da ótkir taqyrypqa aınaldy. Sonymen birge Qazaqstanda jańartylatyn energııa kózderine kóp kóńil bólinip otyr. Al bul salada bizdiń tájirıbemiz bar. Mysaly, Saranda salynǵan kún stansasy – eleýli óndiristiń biri. Osy jańartylatyn energııa kózderi – ekijaqty qatynastardy damytýǵa baǵyttalǵan úlken áleýet. Budan basqa koronavırýstan keıin densaýlyq saqtaý salasynda atqaratyn ortaq sharýamyzdyń kóp ekenine kózimiz jetti. Sol sebepti nemis kompanııalary bul salada da yntymaqtastyqqa qol jetkizýge múddeli.
– Kólik týraly aıtyp qaldyńyz. Nemis kólikteriniń álemdik básekede des bermeı kele jatqanyn bilemiz. Onyń ústine byltyr mashına jasaý týraly kelisim bolatyny qýantyp qoıdy. Álemdik deńgeıdegi alpaýyt kólik kompanııalarynyń Qazaqstanda zaýyty ashylatyn kún jaqyn ba?
– Men de dál siz sekildi qatty qýanar edim jáne qos qolymdy kóterip qoldaýǵa barmyn. Biraq mundaı sheshimderdi iri kásiporyndardyń ózderi qabyldaıdy. Olar eń aldymen ózderiniń paıdasyna kóbirek kóńil bóledi. Naryqtyń jaǵdaıyn jan-jaqty zertteıdi. Máselen, zaýytty bilikti kadrlar men tıisti mamandarmen tolyqtyrý kerek. Ekinshiden, kompanııalar ekonomıkalyq klımatqa sáıkes jumys isteıdi. Sondyqtan olar óz ónimderin Ortalyq Azııa naryǵyna shyǵara alatyn múmkindikti molynan qarastyrmaı jatyp, shıki sheshim qabyldaı almaıdy. Degenmen Germanııanyń isker toptaryn osy jerde elektr kóligin damytý isi qyzyqtyrady. Biz de óz kezegimizde olar úshin bul jerde qandaı nársege belsendi nazar aýdarýǵa bolatynyn ýaqtyly habardar etýge tyrysyp jatyrmyz.
– Aımaqtardy damytý boıynsha ortaq jobalar bar ma?
– О́ńirlerdi damytý boıynsha birneshe joba jumys istep jatyr. Mysaly, Aqtaýda jasyl sýtegi óndirisiniń kún jáne jel energetıkasy negizinde qolǵa alynǵan jobany aıtar edim. Bul – aımaqtyń damýy úshin óte mańyzdy úles. Tarazda taǵy bir nemis kásiporny óndiris ashýǵa nıetti. Jalpy alǵanda, aımaqtardy damytý salasyndaǵy múmkindikterdi qarastyryp jatqan nemis kásiporyndary bar.
– Nemis halqyn tártipsúıgish halyq retinde tanımyz. Sizdiń ýáde berip, oryndaı almaı qalǵan, shaqyrǵan jerge keshigip kelgen sátińiz bola ma?
– Qyzyq suraq, bir jaǵynan ótkir suraq (kúldi). Ýádeni beıbereket berýge bolmaıdy. Ýáde bermes buryn adam aldymen ózin tereń tanýǵa tıis. Sózimdi oryndaı alatynyma ábden kózim jetse ǵana ýáde berýge tyrysamyn. Keıde aımaqtarǵa barǵanda áńgimelesýshilerim elshi retinde menen úlken úmit kútetinin bilemin. Alaıda aldymen adamı turǵydan, ekinshiden, elshi retinde jaýapkershilik artylatyndyqtan, ýáde berýde óte saq bolý kerek. Al ýáde bersem, oryndaýǵa tıispin. Keshigýge keletin bolsaq, kúmiljıtin kezim bolady. Klassıkalyq nemis uqyptylyǵy týraly jıi aıtylady. Biraq keıde kezdesýlerge únemi ýaqytynda kele almaımyn. Bul týraly áńgimelesýshilerimnen estımin. Ondaı kezde «Sizdiń nemiske tán uqyptylyǵyńyz qaıda?» dep surap jatady. «Germanııa qazir jahandanyp jatyr. Biz de ózgeriske umtylyp jatyrmyz. Árqashan uqyptylardyń qatarynda bolǵymyz kelmeıdi», dep ázildeıtinim bar.
Sizge taǵy bir qyzyq aıtaıyn. Ýaqytynda kelip, sońy kelgenshe sarǵaıyp kútken kezim de bolady. Bolıvııada úsh jyl jumys istedim jáne sol jerde bir kórmege ýaqtyly keldim. Sóıtsem, uıymdastyrýshylar eń sońǵy sýretterdi kórmege jańadan ilip jatyr eken. Keshigý qalypty bolyp qabyldanyp, Germanııaǵa oralǵanda, qaıtadan tártipsúıgishtikke beıimdelýge ýaqyt ketirýge týra keledi. О́ıtkeni men úshin ýaqytynda kelý mańyzdy. Bul – bizdiń nemis ultynyń qanyna sińgen qasıet.
– Eki jylda qansha óńirge jolyńyz tústi? Qandaı áser aldyńyz?
– Alǵashqy saparym kıeli Túrkistan jerinde ótti. Tarıhı kesenelerdiń rýhanı atmosferasy bolatynyn sezindim. Odan keıin arý qala – Almatyǵa aıaldadym. Qalanyń ásem tabıǵatyna súısinip qaıttym. Bul qalada kóptegen nemis kompanııasy jumys isteıtindikten, jıi jolym túsedi. Almaty sekildi landshaftysy bar ádemi qalaǵa qansha barsam da jalyqpaımyn. Pavlodar men Petropavlǵa da bardym. Áli de baratyn óńirlerdiń tizimi kóp.
– Elshilerdiń kóbi qyzmet etip jatqan eldiń tilin úırenýge qyzyǵýshylyq tanytyp jatady. Bizdiń elde de keıbir elshiniń qazaq tilin úırenýge degen nıetin baıqap jatamyz. Qazaq tilin úırenýge degen talpynysyńyz qalaı?
– Oqyp júrgen kezimde túrik tilin oqydym jáne úsh jyl boıy Túrkııada dıplomat bolyp jumys istedim. Túrkitildes halyqtardyń tili óte uqsas bolǵandyqtan, keıbir qazaq sózderin túsinemin. Eshqashan til úırenýden qashpaımyn. Sondyqtan qazaq tilin úırený – meniń kelesi bir jobam.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jadyra MÚSILIM,
«Egemen Qazaqstan»