Krıptovalıýta zamanaýı qarjy áleminiń ajyramas bóligine aınaldy, onyń tanymaldyǵy kún saıyn artyp keledi. Degenmen, krıptovalıýtalarǵa degen qyzyǵýshylyqtyń artýy jańa bastaýshy jáne tájirıbesiz ınvestorlardy aldaýǵa tyrysatyn alaıaqtardy da tartady, dep jazady Egemen.kz.
«QR sıfrlyq aktıvter týraly» Zańyna sáıkes «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń («AHQO») aýmaǵyn qospaǵanda, el aýmaǵynda krıptovalıýtalardy (qamtamasyz etilmegen sıfrlyq aktıvterdi) shyǵarýǵa jáne olardyń aınalymyna, sondaı-aq qamtamasyz etilmegen sıfrlyq aktıvter boıynsha sıfrlyq aktıvter bırjalarynyń qyzmetine tyıym salynady.
AHQO – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti aıqyndaıtyn dál belgilengen shekarasy bar, qarjy salasyndaǵy erekshe quqyqtyq rejım qoldanylatyn Astana qalasynyń shegindegi aýmaq. Sondaı-aq AHQO janynan qurylǵan Qarjylyq qyzmetter kórsetýdi retteý jónindegi komıtet («AFSA»), kommersııalyq jáne azamattyq daýlardy qarastyratyn táýelsiz Sot pen Halyqaralyq arbıtraj ortalyq jumys isteıdi.
Krıptoalaıaqtardyń toryna kirip ketpeý úshin birneshe negizgi erejeni saqtaý kerek
1. Investısııa salǵyńyz keletin sıfrlyk aktıv týraly taldaý jasańyz.
Eń aldymen, krıptovalıýtalar negizderin túsinińiz. Blokcheın tehnologııasynyń qalaı jumys isteıtinin jáne krıptovalıýtalardyń qandaı túrleri bar ekenin túsiný sizdiń múddelerińizdi jaqsyraq qorǵaýǵa kómektesedi. Krıptovalıýtalar týraly neǵurlym kóp bilseńiz, sizdi aldaý soǵurlym qıyn bolady. Jańa krıptovalıýta jobalaryna (ICO) ınvestısııalaý qaýipti bolýy múmkin ekenin este saqtańyz. Investısııa jasamas buryn jobany jáne onyń komandasyn muqııat taldańyz.
2. Aqparat derekkózderin tekserińiz.
Krıptovalıýta áleminde qandaı da bir qarjylyq sheshim qabyldamas buryn, siz paıdalanyp jatqan aqparattyń senimdi jáne rastalǵanyna kóz jetkizińiz. Alaıaqtar san túrli ádisterdi qoldanady. Mysaly, deepfake tehnologııasyn (sýretti beınege aýystyrý ádisi) paıdalana otyryp, shabýyldaýshylar ataqty adamdardyń atynan alaıaqtyq jobalar jasaıdy. Osylaısha, ótken jyldyń mamyr aıynda alaıaqtar Ilon Masktyń atynan BitVex krıptovalıýta platformasyn qurdy. Platformany jarnamalaý úshin alaıaqtar YouTube jelisin paıdalanǵan.
3, Senimdi krıptobırjalar men ámııandardy tańdańyz.
Eger siz krıptovalıýta satyp alýdy jáne saqtaýdy josparlasańyz, senimdi krıptobırjalar men ámııandardy tańdaýyńyz qajet. Krıptobırjaǵa aqsha salmas buryn, zertteý júrgizip, onyń bedelin tekserińiz. Mysaly, alaıaqtar keıbir telegram kanaldar arqyly adamdardy jalǵan almastyrǵyshtarǵa tartady. Onda alaıaqtar adamdarǵa krıptovalıýtardy joǵary baǵamen satýǵa ýáde beredi. Biraq satý barysynda alaıaqtar krıptovalıýtany urlaıtyny belgili boldy. Bul jaǵdaıda jalǵan almastyrǵyshtar .live, .kripta .shop alý-aqsha domenderinde ornalasqan. Sondyqtan tek lısenzııasy bar krıptobırjalary arqyly saýda jasaý usynylady. AHQO-da lısenzııasy bar krıptobırjalardyń tizimi AFSA veb-saıtynda qoljetimdi: https://publicreg.myafsa.com/.
4. Fıshıngten saq bolyńyz.
Kıberalaıaqtar sizdiń jeke aqparatyńyzdy nemese qarajatyńyzdy alýǵa árekettený úshin jalǵan elektrondyq hattar jiberýi nemese jalǵan veb-saıttar jasaýy múmkin. Siltemelerdi ashqanda nemese jelide jeke aqparatty engizgende abaı bolyńyz.
Mysaly, keıbir habarlamalar jaqynda sizdiń eseptik jazbańyzǵa qandaı da bir mekenjaıdan jáne braýzerden kirýge árekettengenin kórsetetin qaýipsizdik eskertýi bolýy múmkin nemese bul krıptovalıýta álemindegi belgili oqıǵalarǵa arnalǵan saýalnamaǵa qatysýǵa shaqyrý bolýy múmkin. Osy saýalnamaǵa qatysqan úshin alaıaqtar jomart syıaqy berýge ýáde etýi múmkin.
Habarlamada syıaqy alýdyń egjeı-tegjeıli sharttary (berilgen platformadaǵy tranzaksııalardyń belgili bir sany), shamadan tys joǵary emes, biraq óte tartymdy soma kórsetilýi múmkin. Munyń bári habarlamany shyndyqqa janasatyndaı kórsetý úshin jasalady.
5. «Tez baıyp ketý» týraly ýádelerge senbeńiz.
Eger bireý sizge krıptovalıýtalyq ınvestısııadan tez jáne ońaı paıda tabýǵa ýáde berse, saq bolyńyz.
Resmı derekterge sáıkes, krıptovalıýtalarǵa salynǵan ınvestısııalar týraly jarııalanymdardyń 40%-dan astamy jalǵan bolyp shyqty. Paıdalanýshylardy óz resýrstaryna tartý úshin alaıaqtar «Qarjylyq tabysqa aparatyn jol», «Qarjylyq erkindik», «Intellektýaldyq ınvestısııalar», «Krıptobaılyq» jáne «Tabys kepildigi» sııaqty arandatýshy taqyryptardy paıdalanady. Veb-saıttar men áleýmettik jelilerdegi mazmunnyń negizgi túrlerine krıptovalıýtadan aqsha tabý, krıptovalıýta aktıvterine ınvestısııalaý usynystary, ınvestorlar toptary men arnalarynyń jarnamasy, ártúrli platformalardyń jasyryn jarnamasy, sondaı-aq krıpto-ámııandardy jarnamalaý, jeńildikter boıynsha oqytý kýrstary kiredi.
6. Jeke kiltterińizdi bólispeńiz.
Jeke kiltke qol jetkizgen kez-kelgen adam sizdiń krıptovalıýtańyzben tranzaksııalar jasaı alady jáne ony urlaı alady. Mysaly, alaıaqtar tegin krıptovalıýtalardy (Bitcoin, Ethereum, Litecoin, Tron, Ripple) alýdy usynatyn hattar jiberedi. Tegin krıpto jáne «jarnama» veb-saıtyna silteme alǵysy keletinder úshin qarapaıym úsh núktelik nusqaýlyq bolady jáne silteme arqyly ótýdi suraıdy. Degenmen eń kúdiktisi, jiberýshiniń elektrondyq poshta mekenjaıyndaǵy domen eshbir krıptoǵa qatysty emes. Fıshıng saıty ámııandy tańdaýdy jáne «syılyǵyńyzdy» alý úshin qupııa sózdi engizýdi suraıdy. Kezdeısoq derekterdi engizseńiz de, saıt sátti tranzaksııa týraly habarlaıdy, biraq is júzinde alaıaqtar paıdalanýshynyń naqty qupııa derekterin alýǵa jáne ony krıptovalıýtalarynan aıyrýǵa tyrysady. Mundaı alaıaqtyq shemalardan saq bolyńyz.
7. Ár eseptik jazbada qupııa sóz qoldanyńyz.
Qupııa sózderdi jasaý kezinde adamdar mádenı tájirıbelerden, ómir salty úrdisterinen nemese sport, sán bolsyn, sońǵy oqıǵalardan shabyt alady. Mysaly, kásipqoı sport komandalarynyń ataýlary, adamdardyń attary, týǵan kúnderi, turatyn mekenjaılary nemese olardyń basqa da nusqalary. Sońǵy jyldary kıberqaýipsizdik jaıy jıi aıtylyp júrgenimen, keıbir álsiz parolder áli qoldanylyp keledi. Mysaly, zertteýler boıynsha myna parolder óte kóp qoldanylady: guest, 123456, password, 12345, a1b2c3, 123456789, qwerty, baseball, football, unknown, soccer, jordan23, iloveyou.
Sizder úshin qarapaıym keńester:
barlyq qosymshalarda bir qupııa sózdi paıdalanbańyz; kúrdeli avtomatty túrde jasalǵan qupııa sózderdi paıdalanyńyz; qupııa sózderdi únemi jańartyp otyryńyz, ásirese qupııa tirkelgiler úshin; qoǵamdyq Wi-Fi-dy, ásirese qarjylyq tranzaksııalar úshin paıdalanbańyz.8. Alaıaqtyq týraly jyldam habarlańyz.
Eger siz krıptoalaıaqtyqtyń qurbany bolǵanyn túsinseńiz nemese basqa da kúdikti áreketti baıqasańyz, bul týraly quqyq qorǵaý jáne retteýshi organdarǵa habarlańyz. Mysaly, eger siz bireý AFSA bergen lısenzııanyń bar ekendigi týraly málimdep jatqanyn, biraq is júzinde AHQO lısenzııalanbaǵan kompanııa ekenin anyqtasańyz, onda siz bul týraly onlaın jáne poshta arqyly habarlaı alasyz (https://afsa.aifc.kz/kz/submit-your-complaint). AHQO-da lısenzııasy bar krıptobırjalardyń tizimin myna silteme arqyly teksere alasyz: https://publicreg.myafsa.com/.
9. Krıptovalıýtaǵa ınvestısııa salǵanda abaı bolyńyz.
Krıptovalıýtaǵa ınvestısııa salý paıdaly bolýy múmkin, biraq onyń táýekelderi de kóp. Alaıaqtar jalǵan krıptovalıýtany belsendi túrde paıdalanady, jábirlenýshilerdi jiberilgen somany eki ese kóbeıtý múmkindigi týraly jarnamalarmen tartady. Olar mundaı alaıaqtyq usynystardy áleýmettik jeliler men forýmdarǵa jarııalaıdy. Mysaly, 2020 jyly alaıaqtar YouTube jelisine jarııalaǵan aldamshy beıneleriniń birinde Apple kompanııasynyń negizin qalaýshy Stıv Voznıaktyń atyn qoldanyp, paıdalanýshylardy san soqtyrǵan.
Bul erejeler krıptovalıýtalyq qorlaryńyzdyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge kómektesedi. Qarjylyq áreketterińizde sergek jáne sanaly bolyńyz, sonda siz krıptovalıýtalardyń artyqshylyqtaryn qaýipsiz jáne senimdi túrde paıdalana alasyz.
Almas SERIKULY,
AHQO qarjylyq qyzmetterdi retteý komıteti
Zań konsýltasııalary bóliminiń aǵa zańgeri