Keńes zamanynda «Qazaqstandaǵy qoı sanyn 50 mln-ǵa jetkizeıik!» degen uran tastalǵandyqtan, Shopan ata túliginiń qadiri artyp, ozat shopandar joǵary memlekettik marapattarǵa ıe bolyp, ataq-dańqy dúrildep turdy. «Qoı sharýashylyǵy – ekinshi tyń» atanyp, mektep túlekteri synyptastarymen birge shopandardyń komsomol-jastar brıgadalaryn quryp, qoı baǵýmen aınalysty. Alaıda jalpaq dúnıege jar salyp jarııalaǵan mejege jetken joq.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine qaraǵanda, 1990 jyly elimizdegi qoı men eshki sany 35,6 mln-ǵa ǵana jetken. Qazaqstan osy kórsetkish boıynsha tek Reseıden keıin qalyp, ekinshi oryndy enshilegen. О́kinishke qaraı, odaq kúırep, elimiz josparly ekonomıkadan bas tartyp, naryqtyq qatynasqa kóshe bastaǵan kezde qoı sharýashylyǵy salasy kúrt quldyrap, atakásibimizge jete mán berilmedi. 2000 jyly usaq mal sany 10 mln basqa deıin azaıǵany – sonyń aıǵaǵy. Keńsharlar jappaı jabylyp, aýyl adamdary turaqty jalaqydan qaǵylǵan, zeınetkerler zeınetaqysyn aılap ala almaǵan qıyn ýaqytta qoradaǵy tórt túlik birden-bir kúnkóris kózine aınalyp, ásirese qoı basy úlken shyǵynǵa ushyrady.
О́tpeli kezeńdegi ekonomıkalyq daǵdarys jańa ǵasyr basynda eńserilgen soń ǵana qoı sharýashylyǵy salasyn qaıta damytý qolǵa alyndy. Bıyl 1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha respýblıkamyzdaǵy qoı men eshki sany 23,7 mln bolypty. Biraq usaq túlik basy byltyrǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 762,7 myńǵa azaıyp ketipti.
Memleket basshysy agroónerkásip kesheninde naqty serpilis jasap, elimizdi Eýrazııa qurlyǵyndaǵy basty agrarlyq ortalyqtyń birine aınaldyrýdy strategııalyq maqsat retinde alǵa qoıyp otyrǵan qazirgi ýaqytta Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qoı sharýashylyǵy salasyn damytýǵa jete mán berse, quba-qup. Sebebi kóptegen elde qoı sharýashylyǵy agrarlyq salanyń basym baǵyty sanalady. Álemdik statıstıkada qoı etin óndirý jáne tutyný boıynsha alǵashqy bestikke Qytaı, Aýstralııa, Jańa Zelandııa, Túrkııa, Aljır kirgen. Eń iri eksporttaýshy el – Aýstralııa (jylyna 503,6 myń tonna) bolsa, eń iri ımporttaýshy el – bizben kórshiles Qytaı (357,8 myń tonna).
Qoı etin óndirýshilerdiń álemdik reıtınginde Qazaqstan 1,2% úlespen (155,4 myń tonna) 16-oryndy mise tutyp otyr. Otandyq qoı eti negizinen О́zbekstanǵa (8,1 myń tonna nemese barlyq ónimniń 78,6%-y), Birikken Arab Ámirlikterine (1,9 myń tonna nemese 18,9%), Kýveıtke (216 tonna nemese 2,1%) eksporttalady. Qoı sharýashylyǵymen negizinen ońtústik óńirler (58,9%) aınalysady. Qoı etin eksporttaýshy óńirlerdiń úshtigine Túrkistan (79,2%), Jambyl (8,8%) jáne Almaty (4,5%) oblystary kirip otyr.
Bizdiń el úshin qoı etin eksporttaýdyń keleshektegi naryǵy – Qytaı (350 myń tonna), Parsy shyǵanaǵy elderi (100 myń tonna). Sondaı-aq Sýdan, Iran, О́zbekstan, Aljır, Túrkııa, Oman, Tájikstan, Iemen, Ázerbaıjan – áleýeti artyp kele jatqan negizgi tutynýshy memleketter.
Mamandardyń aıtýynsha, elimizde bos jatqan jaıylymdyq jerlerdi utymdy paıdalaný qoı basyn eki ese arttyrýǵa múmkindik beredi. Bul rette qoı ósirýdiń burynǵy ádisterin qoldanýdyń tıimdiligi az ekeni eskerilip, zamanaýı aýstralııalyq ádisin qoldaný usynylyp otyr. Atalǵan ádis jaıylymdardy tıimdirek paıdalanýǵa, tehnologııalyq ınnovasııalardy engizýge, qoı tuqymyn asyldandyrýǵa, veterınarlyq kútimdi jaqsartýǵa múmkindik beretin jańashyldyqtardy qamtıdy. Búginde qoı sharýashylyǵy salasynda qalyptasqan jaǵdaıǵa Májilistegi «Aýyl» partııasy fraksııasynyń depýtattary alańdaýshylyqpen nazar aýdaryp, dabyl qaǵyp jatyr. Máselen, bıyl 2 mamyrda Premer-mınıstrdiń orynbasary Serik Jumanǵarınniń atyna Jıgýlı Daırabaev depýtattyq saýal joldady.
Búginde qoı basynyń sany 19,7 mln-ǵa jetti. Eger bul maldyń sapasyn saralasaq, onda asyl tuqymdy saýlyq qoı basy tek 1,5 mln-dy quraıdy. Sonda jyl saıyn qoı sharýashylyǵyna bólinetin 9 baǵytqa arnalǵan 23,6 mlrd teńgeniń nətıjesi qaıda deıdi depýtat.
«Seleksııalyq-asyl tuqymdyq jumystarǵa jyl saıyn 15,7 mlrd teńge sýbsıdııa retinde qaralǵan. Otandyq asyl tuqymdy qoılardy satyp alý úshin 7,2 mlrd teńge bólingen. Osy memlekettik qoldaýdy jyl saıyn sharýashylyǵyn jolǵa qoıǵan fermerler ǵana alady. Olardyń atqarǵan jumystarynyń səıkestigi men nətıjesin tekseretin ınspektorlar men ǵylym qaıda? Ekinshiden, qoı sharýashylyǵynyń ózekti məselelerin tereń bilmese de, keńes berýge qulshynyp turatyn keıbir popýlıst sarapshylardyń sheteldik tuqymdy qoshqarlardy qoldaný arqyly ettiń de, júnniń de, teriniń de məselesin tez arada sheshemiz degeni qatty alańdatady. Mysaly, jaqynda bir fermer qoıdyń jańa tuqymyna patent alypty. Jańa tuqym shyǵarý úshin qoıylatyn arnaıy talaptar bar, tıisti seleksııalyq, ǵylymı izdenister jasalýǵa tıis. Bul aprobasııa jumystary kem degende bir-eki jyl kóleminde júrgiziledi. Al jańa mal tuqymyn shyǵarý – ǵylymı jumys. Biraq is júzinde ǵylymı ınstıtýttar bul jumysqa tartylmaıdy. Bizde osy tərtipti kim qadaǵalaıdy?» deıdi depýtat.
Aıtýynsha, býdandastyrý arqyly ónimdilikti arttyrý máselesi mınıstrlik nazarynan shet qalmaýǵa tıis. Sonymen qatar ol qoıdy asyl tuqymdy dep tanıtyn 15 respýblıkalyq palatanyń jumysyna baılanysty kózqarasty saralap, durys jolǵa qoımasaq, ǵylym da, óndiris te, maldyń genetıkasy da damymaıdy jəne memlekettik qoldaý «tistegenniń aýzynda, ustaǵannyń qolynda» ketedi degendi aıtady. Depýtattyń sózinshe, qoı sharýashylyǵyn damytý úshin myna basym baǵyttarǵa aıryqsha kóńil bólinýge tıis:
Jún men terini óńdeý kəsiporyndaryn ashýǵa baǵyttalǵan bastamalardy shuǵyl qarjylandyrý; Jergilikti asyl tuqymdy qoılardy sapalandyrý maqsatynda keminde 1000 bastan turatyn otandyq reprodýktor qurý; Osy baǵyttaǵy ǵylym men bıznestiń əleýetin biriktirý, mamandar daıarlaýdy júıeli júzege asyrý úshin Q.Medeýbekov atyndaǵy Qoı sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty bazasynda oqý-ədistemelik ortalyq qurý.Vıse-premer Serik Jumanǵarınniń jaýabyna súıensek, qazirgi ýaqytta bul másele memlekettik organdarmen kelisilgen ustanymdy ázirleý baǵytynda egjeı-tegjeı qarastyrylyp jatyr jáne qosymsha zerdeleý qajettiligi týyndap tur. Bul depýtattar jıi synap júretin «syrǵytpa jaýapqa» uqsamaıdy. Soǵan qaraǵanda, Úkimet pen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qoı sharýashylyǵyn órkendetý máselesine shyndap bet burǵan sııaqty. Árıne, ony aldaǵy ýaqyt kórsetedi.