Er-Rııadtaǵy dıplomattarǵa silteme jasaǵan álemniń jetekshi buqaralyq aqparat quraldary bıyl Mekkedegi qajylyq kezinde keminde myńnan asa qajy qaıtys bolǵanyn habarlady, dep jazady Egemen.kz.
Saýd Arabııasynyń bıligi qajylyq kezinde halyqtyń kóptigi men aptap ystyqqa qaramastan juqpaly aýrýlardyń oshaǵy paıda bolmaǵanyn aıtyp, qajylardyń densaýlyǵyn qorǵaý mıssııasy sátti ótkenin habarlady.
Resmı málimetke zer salsaq, qajylyqqa barlyǵy 1 mıllıon 830 myńǵa jýyq adam qatysty, onyń 1,6 mıllıonnan astamy - shetel azamattary.
BBC agenttigi qaza bolǵandar sanyn naqtylaı almady, alaıda qajylyqtan oralǵan adamdar bıylǵy qajylyq qandaı jaǵdaıda ótkenin baıandady.
Qajylyq kezinde adam ómirine qaýip tóndiretin alty negizgi faktor anyqtaldy:
1. Aptap ystyq:
Basty faktor - qajylyqqa tuspa-tus kelgen aptap ystyq. Mekkede kóleńkedegi aýa temperatýrasy Selsıı boıynsha 51 gradýstan asyp, túnde anda-sanda ǵana 40 gradýstan tómen túskeni baıqaldy.
Qajylar, ásirese qarttar men syrqat adamdar kóleńke taba almaı, keń dalada aptap ystyqqa shydaýǵa tyrysqan. Keıbir qajynyń tıisti ruqsat qujattarynsyz qajylyqqa zańsyz barýy olardyń medısınalyq kómekke qol jetkizýin aıtarlyqtaı shektedi.
Bılik sherý barysynda «salqyndatý stansııalaryn» uıymdastyryp, qajylarǵa sýdyń janynan ótpeýge keńes bergen. Alaıda kóptegen adam aptap ystyq saldarynan kóz jumdy.
Ǵalymdar klımattyń odan ári ózgerýi jaǵdaıdy nasharlatýy múmkin ekenin eskertse de, qajylyq kezinde aptap ystyqtan qaıtys bolý jańa qubylys emes ekeni aıtyldy. Zertteýlerge sáıkes, eger ortasha temperatýra 1,5°S kóterilse, qajylyq kezinde ystyqtan qaıtys bolý qaýpi 5 esege artýy múmkin.
2. Halyqtyń kóptigi men sanıtarlyq máseleler:
Bıyl qajylardyń basym bóligi turmys jaǵdaıynyń nasharlyǵyna jıi shaǵymdandy. Keıbireýler shatyrlarynda adam tolyp, salqyndatý júıesi men sanıtarlyq qondyrǵylardyń joqtyǵyna narazy bolǵan.
3. Kólik máselesi:
Keıbir málimetterge súıensek, aptap ystyqqa qaramastan, qajylar kún astynda uzaq júrýge májbúr bolǵan.
Qajylyqqa qatysýshylardyń biri jeti shaqyrym joldy kóleńkesiz, bir tamshy sýsyz júrip ótkenin aıtyp, buǵan joldaǵy kedergiler sebep bolǵanyn alǵa tartty. Taǵy biri qajynyń aıtýynsha, júzdegen adam yńǵaısyz ári jaǵdaıy nashar lagerlerde turýǵa májbúr bolǵan-dy.
«Men Qudaıdyń raqymymen ǵana aman qaldym. Tek qolshatyrdy paıdalanyp, únemi sý alyp júrdim», deıdi Nıgerııadan kelgen qajy Aısha Idrıs.
Keıbir aqparat kózderi qajylardyń paıdalanýyna berilgen kólikterdi synǵa aldy. Olardyń aıtýynsha, joldardyń jabylýyna baılanysty qajylar ótken jyldarmen salystyrǵanda edáýir uzaǵyraq júrýge májbúr bolǵan. Bul adamdardyń, ásirese medısınalyq kómekke muqtaj jandardyń densaýlyǵyna qaýip tóndiretin taǵy bir faktor.
4. Medısınalyq kómek:
Qajylar medısınalyq kómektiń sapasyna shaǵymdanǵan. Jedel járdem brıgadasyn uzaq kútý, medısına qyzmetkerleriniń salǵyrttyǵy týraly máseleler jıi qozǵaldy.
Ámına esimdi qajy óziniń klaýstrofobııaǵa shaldyqqan dosyna shaqyrǵan jedel járdemdi jarty saǵattaı kútkenin aıtty. Jedel járdem kelse de, dáriger naýqastyń jaǵdaıyn muqııat teksermegen.
Alaıda Saýd Arabııasynyń bıligi qajylar úshin jetkilikti medısınalyq resýrstar bólingenin alǵa tartty. Bılik qajylardyń densaýlyǵyn baqylaý úshin 190-ǵa jýyq aýrýhana men medısınalyq mekeme, myńdaǵan medısınalyq personal men júzdegen jedel járdem kóligi jumyldyrylǵanyn habarlady.
5. Resmı qujattardyń joqtyǵy:
Tıisti qujattardy rásimdemegen qajylar kómekke muqtaj bolsa da, bılikpen baılanys ornatýdan jaltarýy múmkin, bul kólik aǵynyn basqarýdy jáne medısınalyq kómek kórsetýdi qıyndatady.
Bul da qajylyq kezindegi ólim-jitim deńgeıiniń joǵarylaýyna sebep boldy.
Saýd Arabııasynyń dıplomaty málim etkendeı, Mysyr eliniń qaıtys bolǵan 630-dan astam azamaty tıisti qujattardy rásimdemegen.
Bılik zańsyz ımmıgranttardy jaýapkershilikke tartyp jatyr. Olardy anyqtaý úshin resmı qajylarǵa kıeli oryndarǵa kirýge arnalǵan ruqsat kartalary beriledi.
6. Syrqat nemese qart qajylar:
Kóptegen adam ómiriniń sońynda qajylyq paryzyn óteýge tyrysady. Tipti «qajylyq kezinde qaıtys bolamyn» degen úmit arqalaǵandar da barshylyq.
Máselen, Bangladeshtegi musylman qaýymy marqumǵa erekshe mártebe beretindikten, qajylyq kezindegi ólimdi úlken jetistik dep sanaıdy.
Qajy qajylyq kezinde qaıtys bolsa, bul týraly jaqyndaryna habarlanady, olar marqumnyń aty-jónin rastaıdy. Sodan keıin marqumnyń denesi jýylyp, Saýd Arabııasynyń úkimeti bólgen muzdatqyshtarǵa tasymaldanady.
Jerleý rásimi meshitte ótedi, biraq qabirlerdiń ózi qarapaıym, keıde birneshe máıit birge jerlenedi..
Qyrmyzy JUMAǴALIQYZY,
EUÝ stýdenti