Yntymaqtastyqtyń artýyna múddelimiz

– Eki eldiń yntymaqtastyǵyndaǵy qandaı basymdyqtardy aıryqsha atap óter edińiz?

– Úndistan men Qazaqstan ǵasyrlar boıy órkenıettik baılanysta boldy. Bizdiń el 1991 jyly Qazaqstannyń táýel­sizdigin moıyndaǵan alǵashqy mem­leketterdiń biri. Sodan beri qarym-qatynas kúsheıe tústi. 2009 jyly el­derimiz arasyndaǵy «Strategııalyq serik­testik týraly» deklarasııaǵa qol qoıyl­dy. Bul bizdiń elderimiz arasyn­da­ǵy yntymaqtastyqty joǵary deńgeıge kóterdi. Qazaqstan – Ortalyq Azııadaǵy eń iri jáne órkendeýshi memleket qana emes, bizdiń eldiń Ortalyq Azııadaǵy eń iri saýda seriktesi. Sizderdiń baı, mol tabıǵı resýrstaryńyz, sonyń ishin­de paıdaly qazbalar, damyp kele jat­qan ekonomıkasy jáne tehnologııaǵa beıim­delýi qos eldiń barlyq salada baılanys ornatýyna mol múmkindik beredi.

Sizderdegi munaı men gazdyń edáýir qoryn jáne bizdiń energııa suranysynyń artýyn eskersek, energetıka salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń áleýeti zor. Búginde Úndistan jańartylatyn energııa kózderi salasyndaǵy álemdik kóshbasshyǵa aınaldy. Fransııamen birlese otyryp, 100-den astam múshe elderdi qamtıtyn Halyqaralyq kún alıansyn qurdy. Sondaı-aq Qazaqstannyń 2060 jylǵa qaraı kómirtegiden bas tartýdy kózdeıtin bıik maqsaty bar. Eki el de jasyl energetıka salasynda ortaq múddege uıysa alady. Qazaqstan qazir tehnologııany beıimdeýde edáýir jetistikterge jetti, al Úndistannyń aqparattyq tehnologııalar men baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi ázirleýdegi sheber­ligi elderińizdiń ekonomıkasyn ár­taraptandyrý jáne sıfrlyq transformasııany engizý jónindegi basta­malaryn tolyqtyrady. Eki el de ın­no­vasııalyq jáne ekonomıkalyq ósýdi yntalandyrý úshin bir-biriniń artyqshylyqtaryn paıdalana otyryp, kıberqaýipsizdik, elektrondyq úkimet jáne «aqyldy qalalardy» damytý sııaqty tehnologııalyq bastamalardy júzege asyrýda yntymaqtasa alady. Qazir bizdiń qorǵanys ónerkásibimiz oq-dári, qarý-jaraq óndirýmen ǵana shektelmeıdi. Shetelge eksporttalady. Elderimizdiń áskerı daıyndyq pen bilim salasynda yntymaqtastyǵy jaqsy. Son­dyqtan bul salada da birlesip at­­qara­­­tyn jumys kóp. Mádenıet jáne bilim berýde eki eldiń ortaq jos­pa­ryn n­yǵaıtý tıimdi bola túspek. Bilim almasý baǵdarlamalary, mádenı fes­­tıvaldar jáne ýnıversıtetter ara­syn­daǵy akademııalyq seriktestikter mádenıetaralyq oqý tájirıbesin baıytyp, mádenı murany saqtaýǵa yqpal ete alady. Týrızmdi damytýǵa da úlken múmkindik bar. Onyń dáleli retinde byltyr Qazaqstanǵa kelgen Úndistan týrısteriniń sanyn aıtýǵa bolady. Bul sektor áýe qatynasyn, qonaqjaılylyq pen týrızmniń qosalqy sektorlardaǵy yntymaqtastyqty odan ári arttyra alatyny anyq. Bilim salasynda da aýyz toltyryp aıtar­­lyq jetistik kóp. Onyń mysaly, Úndis­tannan kelgen 8 000-nan astam stý­dent qazirdiń ózinde Qazaqstannyń túrli ýnıversıtetinde bilim alyp jatyr.

– Úndistannyń bizdiń elmen dıp­lomatııalyq jáne ekonomıkalyq qatynastardy nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan qandaı bastamalary bar?

– Eki el arasyndaǵy joǵary deńgeı­degi saparlarmen turaqty almasýdan basqa, biz barlyq saladaǵy qaty­nastardy nyǵaıtýdyń ınstıtýsıonal­dyq tetikterin ornattyq. 2019 jyly bizdiń el «Úndistan – Ortalyq Azııa» dıalogi, Úndistannyń Syrtqy ister mınıstri men Ortalyq Azııanyń 5 mem­leketi arasyndaǵy mınıstrler deń­geıindegi dıalog bastaldy. 2022 jyly Úndistan memleket jáne úkimet basshylary deńgeıinde Úndistan – Ortalyq Azııa sammıtin qolǵa aldy. Qazaqstan Úndistannyń Ortalyq Azııadaǵy eń iri saýda jáne ınvestısııalyq seriktesi bolǵanymen, byltyr ekijaqty saýda­nyń jalpy kólemi nebári 1 mıllıard dollardy qurady. Bul áleýettiń az ǵana bóligin quraıdy. Úndistan –álemde qarqyndy damyp kele jatqan besinshi iri memleket. Elde­ri­mizdiń farmasevtı­ka, paıdaly qazbalar, energetıka, ınfraqurylym, aqparattyq tehnologııalar jáne sıfr­lyq tehnologııalardy damytý salalarynda yntymaqtas etýge ortaq nársesi kóp. Sol úshin eki eldiń Úkimetaralyq komıssııasy, belgili bir sektorǵa arnalǵan birlesken jumys toptary jáne Úndistan – Ortalyq Azııa Iskerlik keńesi sııaqty qos memleket arasyndaǵy saýdany yntalandyrý jáne baılanystardy tereńdetý úshin birneshe ekijaqty ınstıtýsıonaldyq tetik quryldy.

Úndistan – Biryńǵaı tólemder ınterfeısi (UPI) arqyly sıfrlyq tólemder boıynsha álemdegi kóshbasshy. Byltyr qazanda biz dostyqtyń nyshany retinde Ortalyq Azııanyń barlyq eline Biryńǵaı tólem ınterfeısi tehnologııasyn usyndyq. Bul oraıda bizdiń el Ulttyq Stack, Sıfrlyq valıýta, RUPAY kartasy sekildi tájirıbe men tehnologııasyn bólisýge daıyn. Sonymen qatar metaldar men mıneral­dar salasynda yntymaqtastyq etýge úlken múmkindik bar. Úndistan paıdaly qazbalardy, ásirese Qazaqstandaǵy sırek kezdesetin jerlerdi barlaýǵa kómektesýdi, osyndaı mańyzdy salada yntymaqtastyqty usynyp otyr.

– Kóptegen úndi stýdenti bizdiń elde bilim alyp jatyr. Onyń ishinde me­dısına da bar. Bul statıstıka Ún­dis­tanda medısına mamandyǵyna su­ra­nystyń joǵary ekenin kórsete me?

– Úndistan – ejelden akademııalyq almasýdy damytqan el. Qazir stýdentte­rimiz ózderiniń akademııalyq jáne qyzmettik maqsattarynda ártúrli elge saıahat jasaı alady. Bul oraıda Qa­zaqstan da úndi stýdentteri úshin medı­sınalyq bilim alýda Eýrazııadaǵy bilim alatyn oryndardyń birine aı­naldy. Al jalpy mádenıet pen bilim berýdegi baılanystyń tarıhy tereńde jatyr. Qazir Úndistan Úki­meti de Qa­zaqstannyń stýdentterine elimiz­diń kórnekti ýnıversıtetterinde bakalavrdan bastap Phd-ǵa deıingi akade­mııalyq dáreje alý úshin stıpendııa usynady. Sondaı-aq elshilik qos eldiń kórnekti ýnıversıtetteri arasyndaǵy qurylymdyq yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtý maqsatynda О́zara túsinistik týraly memorandýmdardyń júzege asýyna yqpal etti. Keıingi bir jyl ishinde elshilik Úndistan men Qazaqstan mekemeleri arasynda 9 memorandýmǵa qol qoıdy. Máselen, bıyl maýsym-shilde aılarynda Mýmbaıda ótkiziletin Úndistan tehnologııalyq ınstıtýtynyń (IIT) jazǵy mektepterinde Qazaqstan ýnıversıtetiniń 35-ke jýyq stýdenti qabyldandy. Al jaqynda Á.Bó­keıhan ýnıversıtetiniń 5 mamany bizdiń tórt ýnıversıtetke ICCR akademııalyq baǵdarlamasy aıasynda oqýǵa bardy. Sol sekildi Úndistan delegasııasy da Qazaqstanǵa qarym-qatynas ornatý maqsatynda kelip turady.

– Eki el arasyndaǵy qarym-qaty­nas­ty damytýda Úndistan elshiligi qan­daı jobalar nemese baǵdarlamalardy qoldaýǵa daıyn?

– Bollıvýdtan basqa eki jaqta da bir-birin tolyqtyra túsetin keremet máde­nı dúnıe kóp. Bizdiń el «Álem – bir ot­basy» tujyrymdamasyna sene­di. Úkimettiń jetekshi baǵdarlamasy ITEC – osy fılosofııanyń bir bóligi. 160 seriktes el qatysatyn ITEC baǵ­darlamasy aıasynda Úndistan Qazaq­stanǵa jyl saıyn 100 oryn bóledi. Bul Qazaqstannyń ártúrli memlekettik mekemelerine jáne jeke sektordyń sarapshylary­na, bas­­shylaryna bilikti­ligi men tájirı­­be­lerin arttyrýǵa múm­kindik bere­di. Sebebi Qazaqstan 1992 jyl­dan beri Ún­distannyń ITEC serik­tesi. Sol ýa­qyt­tan beri Qazaqstannan 1 400-den astam maman, onyń ishinde 1 100-ge jýyq memlekettik qyzmetker, 300-den astam áskerı qyzmetshi ózderiniń áleýeti men biliktiligin arttyrdy.

Eki el arasyndaǵy mádenı almasýdy kúsheıtý maqsatynda Úndistan men Qazaqstan eki jyl buryn Mádenı almasý baǵdarlamasyn jańartty. Elshiliktiń S.Vıvekananda atyndaǵy Mádenı ortalyǵy qazir Qazaqstan azamattary úshin úndi bıi, mýzykasy jáne ıoga sabaqtaryn júrgizedi. Qos eldiń ataýly festıvaldary men merekeleri kezinde úndi mádenıetiniń konsertterin uıymdastyrady. Osy eldiń mekemeleri men uıymdary uıym­dastyratyn is-sharalarǵa belsendi qatysamyz. Ortalyq Úndistanda qazaq mádenıetin nasıhattaýǵa da yqpal etedi. Mysaly, byltyr sizderdiń bes oryn­daýshylyq óner ujymy túrli mádenı fes­tıvaldarǵa qatysý úshin bizdiń elde boldy.

– Qazaqstan 2022 jyldan bastap Úndistan azamattary úshin 14 kúndik vı­zasyz tártipti iske qosty. Dál osyn­daı múmkindik bizdiń azamattar úshin jasala ma? Mysaly, elshiliktiń Qazaq­stan azamattaryna beretin vıza quny qymbat ekeni jıi aıtylady.

– Iá, Qazaqstannyń bizdiń azamattar úshin bergen 14 kúndik vızasyz tártibi el, jer kórý úshin úlken múmkindik berdi. Úndistanǵa kelýshiler sany 2022 jylǵy 28 000-nan 2023 jyly 78 000-ǵa deıin aıtarlyqtaı ósti. Qazir Úndistan qazaq dostaryna elektrondy vıza júıesin usynady. Oǵan sáıkes vızany birneshe kún ishinde úıde otyryp 10 dollardan tómen baǵamen alýǵa bolady.

– Sarapshylar TransAýǵan mar­shrýty Úndistanmen saýda baılany­syn edáýir kúsheıtip, eki el arasyn­daǵy taýar aınalymyn arttyrady dep sanaıdy. Ne aıtar edińiz?

– Ortalyq Azııa teńizge shyǵa almaıtyndyqtan, Úndistan men Ortalyq Azııany baılanystyratyn kólik dálizin damytý óte mańyzdy. Úndistan osyndaı baılanysty qamtamasyz etý úshin Halyqaralyq Soltústik – Ońtústik kó­lik dálizin qurý týraly jumystar júr­gizip jatyr. Baılanys – damý men ór­kendeýdiń sınonımi. Irannyń Cha­ba­har porty arqyly ótetin marshrýt­ty Úndistan Aýǵanstanmen, odan ári Ortalyq Azııamen baılanysty qamtamasyz etý maqsatynda jasaǵan. Úndistan bul portty qıyn kezeńderde Aýǵanstanǵa gýmanıtarlyq kómek kórsetý kezinde paıdalanǵan. Bul port teńizge shyǵý joldaryn qamtamasyz etedi jáne teńiz­ge shyǵa almaıtyn Ortalyq Azııa elderine halyqaralyq naryqqa, sonyń ishinde Úndi muhıty aımaǵyna ońaı qol jetkizýge jol ashady.

– Byltyr áýe qatynasynyń artýy­nyń arqasynda Úndistannan kel­gen týrıst sany rekordtyq kór­setkish­ke jetti. Úndi halqy Qazaqstan­nyń qandaı ólkesine kóbirek qyzyǵýshy­lyq tanytady? Al bizdiń azamattarǵa Úndistannyń qaı óńirine barýǵa keńes berer edińiz?

– Basty sebeptiń biri – eki eldiń vıza berý tártibiniń jeńildeýi der edim. Qa­zir bizde Goaǵa turaqty charterlik reıs­ter­den basqa, Almaty – Delı baǵytynda ushatyn «Air Astana» jáne «Indigo» avıakompanııalary bar. Sol sııaqty Qazaqstannan Úndistannyń ártúrli týrıstik oryndaryna týrızmniń ósýi baıqalady. Olar úshin Qazaqstannyń eń tartymdy ári tańǵajaıyp tabıǵı sulýlyǵymen, jandy mádenı oryndarymen tanymal Almaty qalasy aldyńǵy orynda. Almaty oblysy boıynsha týrlar, sonyń ishinde Sharyn shatqaly, Kólsaı jáne Qaıyńdy kólderi bar. Keıingi jyldary Túrkistan sopylyq týrızm úshin de tanymal bola bastady.

Al Úndistanǵa barsańyzdar, min­detti túrde Agradaǵy álemniń jeti kere­metiniń biri – Táj Mahalǵa baryńyz der edim. Táj Mahal – mahabbat pen sáýlet su­lýlyǵynyń rámizi. Ekinshisi – Djaıpýr, Radjasthan. Bul jer «Qyz­ǵylt qala» degen atpen tanymal. Djaıpýr keremet saraılar, tarıhı bekinister, dástúrli qolóner men toqyma buıymdaryn usynatyn bazarlarymen belgili. Bir sózben aıtqanda, Delı – Agra – Djaıpýr sheteldik týrıster úshin altyn úshburyshty quraıdy. Úshinshisi – Kerala shyǵanaǵy. Munda dástúrli kettývallams úı qaıyqtaryna otyryp, áıgili aıýrveda kýrorttarynda tabıǵattyń tamasha sulýlyǵyn sezinýge bolady. Tórtinshisi – Haıdarabad. Bul aımaq Golkonda, Char Mınar sııaqty tarıhı eskertkishterimen, kosmopolıt­tik mádenıetimen tańǵaldyra alady. Besinshi – Arab teńiziniń jaǵalaýynda ornalasqan Goa shtaty tamasha demalys orny. Bular tek negizgi baǵyttar ǵana. Úndistannyń týrızmi týrısterdiń barlyq talǵamyna saı teńiz, qarly taý, shóldi dala men zamanaýı qalalardy tamashalaýdy usynýǵa árqashan daıyn.

– Elderińizde 30-ǵa jýyq negizgi til,­ al ha­lyq 17 negizgi tilde sóılese­di eken. ­Osyn­­sha tilde sóılesetin ún­di­­­lik­­terdiń ortaq til tabysýynyń syry nede?

– Úndistan órkenıetiniń bes myń jyldyq tarıhy bar. Biz – halyqtyń má­denıetteri, din­deri men tilderiniń úl­ken birigýi bar plıýralıstik qoǵambyz. Rasynda bizdiń el ár­túrliliktegi birliktiń kórnekti my­saly. Konstıtýsııamyzda 22 til engizil­gen jáne Úndistanda 1 650-den astam dıalekt bar. Bul – halyq arasynda bir­lik pen kelisimdi nyǵaıtýdyń kilti. Úndistanda birneshe júz jyl boıy parsy tili sotta qoldanylǵan, sodan keıin brı­tandyq bılik kezinde aǵylshyn tili bilim júıesine engizildi. Basqarý bıliginde osy tilderdiń qoldanylýyna qa­ramastan, qazir hındı tili Úndistanda keńi­nen qoldanylady jáne jekelegen shtattar jergilikti bılik organdarynda óz tilderin saqtap qaldy.

– Úndistan arhıvinde qazaq tarıhyna qatysty muralar kóp jınaqtal­ǵandyǵy aıtylady. Qazaq pen úndi halyqtaryn baılanystyratyn ortaq tarıh týraly aıta ketseńiz.

– Qos halyqtyń kóne jáne tarıhı qarym-qatynasy 2000 jyldan astam ýaqytqa sozylǵan. Elder arasynda taýarlar únemi jáne turaqty almasyp otyrǵan. Eń mańyzdysy, oı jáne mádenı almasýlar júrgizgen. Býddızmniń Úndistannan Orta Azııaǵa jáne sopylyqtyń Orta Azııadan Úndistanǵa jetýi – buǵan aıqyn mysal. Qazaqtar men úndilerdi baılanystyratyn ortaq tarıhty ǵasyrlar boıy júrgizilgen ártúrli tarıhı-mádenı ózara baılanystardan baıqaýǵa bolady. Osy ortaq tarıhtyń keıbir negizgi aspektilerine toqtalsaq, ejelgi saýda joldarymyz bar. Ejelgi Jibek joly jáne basqa da saýda joldary aımaqtar arasyndaǵy mádenı almasý men saýdany jeńildetip, taýarlarmen, oı jáne tehnologııalarmen almasýǵa ákeldi.Úndi jáne qazaq mádenıetinde de, dinı ilim men sáýletimizde de uqsastyq joq emes. Osy ýaqytqa deıin tarıhshy ǵalymdar úndi jáne qazaq halqy arasyndaǵy ǵasyrlar boıy qalyptasqan tarıhı baılanys­ty taýyp jatyr. Bul jumystyń ári qaraı da jemisti júzege asqanyn biz de qalaımyz.

– Qazir Úndistanda moǵol bıleý­shilerimen baılanysty qansha tarıhı kesene saqtalǵan?

– Úndistan baı mádenı mura jáne re­sýrstardyń bolýyna baılanys­ty, ǵasyrlar boıy birneshe basqyn­shy­lyq­ty basynan keshken. Bıleý­shi­ler basyp alý kezeńderinde áli kúnge deıin saq­tal­ǵan birneshe keremet eskert­kish tur­ǵyzdy. Mysaly, Táj Mahal, Kýtb mınar, elimizdiń ártúrli aımaǵyndaǵy saraılar ózi­niń erekshe sáýletimen týrıs­terdi qyzyq­tyrady. Sondaı-aq Ún­distan – álemdegi barlyq dinniń ota­ny. Úndistan kontınentterge taraǵan býd­dızm jáne jaınızm sııaqty dinderdi týdyryp qana qoımaı, óz elinen qashqan zoroastrlyqtardyń da otany boldy. Biz 200 mıllıonnan astam musylman, 60 mıllıon hrıstıan basqa din ókilderi bar kópdindi elmiz.

– Al qazaq halqyna tán qandaı qundylyqty baıqadyńyz?

– Qazaqtar da óte tatý, qonaqjaı halyq. Bul beıbitshilikti súıetin adam­dardyń ashyq qoǵamy. Sondaı-aq qa­zaq jastarynyń tehnologııaǵa beıim, jańa tehnologııany paıdalanýǵa degen qulshynysyn baıqadym. Qazir Qa­zaqstan óziniń baı mıneraldy kózderi, adam resýrstarynyń úlken qorynyń arqasynda Ortalyq Azııada ǵana emes, búkil aımaqta saýda ortalyǵyna aınala alady. Álemdik tájirıbesi mol, óz elinde de qyzmet etip júrgen birneshe Qazaqstannyń joǵary laýazymdy adamy­men tanystym. Mundaı qun­dylyqqa baı qasıet Qazaqstannyń ósýi­ne, damýyna, órkendeýine ári aı­maqta beıbitshilik ornatýǵa yqpal ete alatynyn kórsetedi.– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken – Jadyra MÚSILIM,«Egemen Qazaqstan»