Peıil túzelse, is ońǵa basady

Búgingi ómir shyndyǵyna zer salyp, zerdelep kórsek, Memleket basshysynyń paıymymen kelise­tinimiz kámil. Máselen, 2021 jylǵa deıin Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń basshylary men sarapshylar elimizdiń qaı salasyn bolsyn jappaı jaılap, jegi qurttaı ishten jep jatqan jemqorlyqtyń týyndaýynyń basty sebebi memlekettik qyzmet­shilerdiń jalaqysynyń tómendigi dep kelgen bolatyn.

Osyǵan oraı sol jylǵy shilde aıynan bastap barlyq memleket­tik organnyń qyzmetkerleriniń jalaqysy aıtarlyqtaı ósirildi. Buǵan «B» korpýsynyń ákimshilik memlekettik qyzmetshileriniń bos laýazymdaryna jarııalanyp jat­qan konkýrstar týraly ha­bar­landyrýlarǵa qarap kóz jetki­zýge bolady. Mysaly, sheshim qabyl­daıtyn laýazym ıeleri – aýdan­dyq bólim basshysy­nyń ortasha aılyq jalaqysy 380391 teńge, aýdan ákiminiń orynbasaryniki – 512004 teńge, oblystyq basqarma bas­shysyniki – 688752 teńge. Jurt­qa kórsetip otyrǵan qyzmetiń úshin para dámetpeı-aq, adal ómir súrýińe jetetin qarajat emes pe bul?! Al aýdan ákimderi, oblys­tardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń ákimderi, mınıstr­ler jáne olardyń orynbasarla­ry sııaqty saıası memlekettik qyz­met­shilerdiń, sondaı-aq «A» kor­pý­synyń ákimshilik memlekettik qyzmet­shileriniń jalaqylary tip­ti joǵary. Osylaısha, Memleket bas­shysynyń tapsyrmasymen ha­lyqqa adal qyzmet etýge ant ber­­gen sheneýnikterdiń alańsyz jumys isteýine qajet múm­kin­dik týǵy­zyldy. Demek barlyq deńgeıdegi memlekettik organnyń memle­ket­tik qyzmetshileriniń tarapy­nan tıisti qaıtarym bolyp, kórseti­letin memlekettik qyzmet­terdiń sapa­sy barynsha artyp, jemqor­lyq­tyń tamyryna balta shaby­lýǵa tıis edi. О́kinishke qaraı, mem­leket­tik qyzmet salasynda mun­daı tú­begeıli ózgeris bolǵan joq. «Dánik­kennen qunyqqan jaman» demek­shi, memlekettik basqarý organ­­daryndaǵy arandary ashylǵan jem­­qor­lar áli de aıyldaryn jııar emes.

Bas prokýratýranyń Quqyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimetine súıensek, byltyr elimizde 1461 jemqorlyq qylmys tirkelgen. Bul burnaǵy jylǵymen salystyrǵanda 4,5 paıyz az bolǵanymen, elorda men 4 óńirde osy qoǵamdyq indet odan ári údeı túsken. Astana qalasynda 2022 jyly 152 jemqorlyq quqyq buzýshylyq áshkerelengen bolsa, byltyr onyń sany 196-ǵa jetken. Osy jónindegi kórsetkish Qostanaı oblysynda 78-den 97-ge deıin, Pavlodar oblysynda 43-ten 47-ge deıin, Ulytaý oblysynda 14-ten 41-ge deıin, Abaı oblysynda 8-den 31-ge deıin ulǵaıǵan. Buǵan qosa áskerı qyzmetshiler jasaǵan jemqorlyq qylmys sany burnaǵy jylǵy 18-den byltyr 54-ke deıin, ıaǵnı úsh ese kóbeıip ketken.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń málimetine qaraǵanda, ásirese ózgelerge úlgi-ónege kórsetedi degen zııaly qaýym ókilderi – muǵalimder, dárigerler jáne áleýmettik qyzmetshiler eńbek etetin áleýmettik salada jemqorlyq beleń alǵan. О́tken jyly osy salada 311 jemqorlyq qylmys áshkerelengen. Sonyń 155-i – bilim berýge, 64-i – densaýlyq saqtaýǵa, 29-y – áleýmettik qor­ǵaý­ǵa, 56-sy medısınalyq-áleý­­mettik saraptama qyzmetine tıe­sili. Nátıjesinde, 95 adam sot­talǵan, onyń 52-si – bilim berý, 20-sy – densaýlyq saqtaý, 9-y – áleýmettik qorǵaý, 11-i – medı­sınalyq-áleýmettik saraptama qyzmetkerleri.

Qazir Parlamenttiń qa­raýyn­da Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy is-qımyl agenttigi ázirle­gen jem­qorlyqqa qarsy is-qı­myl má­seleleri jónindegi zań joba­lary bar. Usynylǵan jańashyl­dyqtardyń ishinde jemqorlardyń jarııa tizilimin engizý týraly norma da mańyz­dy. Osyǵan baılanys­ty «Der­bes derekter jáne olar­dy qorǵaý týraly» zańǵa tıisti to­lyqtyrý engizilmekshi. Bul nor­ma qabyldanǵan jaǵdaıda jemqor­lyq qylmys jasap sot­talǵan adamdardyń barlyǵynyń aty-jónin jurtshylyq, onyń ishinde sol jemqorlardyń balalary men nemere-shóbereleri de kez kelgen ýaqytta bile alatyn bolady. Mu­n­yń ózi qoǵamda sybaılas jemqorlyqqa tózbeýshilik ahýalyn qalyptastyrýǵa septigin tıgizetini anyq.

Degenmen memlekettik organ­dardyń birinshi basshylarynyń sybaılas jemqorlyqpen kúres úshin jaýapkershiligin áli de kúsheıte túsý qajet. Aıtalyq, qazir qoldanystaǵy zańnama boıynsha eger óńirlik ákimdiktiń basqarmasynyń basshysy jemqorlyq quqyq buzýshylyqqa jol bergen bolsa, onda ákimniń je­tek­shilik jasaıtyn orynbasary otstavkaǵa ketýge ótinish berýge tıis. Shyndyǵynda, óńirlik ákim­diktiń basqarmalarynyń bas­shy­laryn ákimder kóp rette óz orynbasarlarynyń pikirlerin sura­maı-aq, ózderi tańdap taǵaıyn­daıdy. Sol sebepti óńirlik ákimdik­terdiń basqarmalarynyń basshylary jemqorlyq qylmys jasap sot­talǵan jaǵdaıda olar úshin ákim­derdiń orynbasarlary emes, ákimderdiń ózderi tike­leı jaýap bergeni ádil emes pe? Mun­daı tásil ortalyq jáne jergi­lik­ti memlekettik organdarda qol­danylatyn bolsa, sheshim qabyldaý deńgeıindegi jaýapty laýazymdarǵa iskerligimen qatar, ary taza mamandar kóbirek keler edi.

Qoǵamymyzda zańnyń ústem­digin qamtamasyz etý mindeti júktelgen sýdıalar da bylyq-shylyqtan to­lyq arylyp, ha­lyq senimine ıe bolyp otyr deý qıyn. Budan alty jyldaı buryn aýdandyq sot tóraǵa­lary qoldaryna tıetin aı­lyq jalaqylary 230 myń teńge ǵana ekenin aıtyp, «Sýdıalar para almaı qaıtsin?..» degendeı syńaı tanytatyn. Rasynda da, sýdıalardyń jalaqylarynyń laıyqty bolmaýy olardyń kóbin para alýǵa ıtermelegen bolar. Osy jaǵdaı eskerilip, 2019 jyldan bastap aýdandyq sýdıalardyń jalaqysy 655 myń teńgege deıin kóbeıtildi. Bul soma Femıda qyzmetshileriniń ádildikten taımaýyna jetkilikti ekeni daýsyz. Árıne, qanaǵat bolsa. Alaıda «Aýrý qalsa da, ádet qalmaıdy» degendeı, sýdıalardyń bári birdeı burynǵy «ádetterinen» bas tarta qoımapty. Sol jyly jalaqylary eselep kóbeıtil­genine qýanyp, týra jolǵa túsýdiń ornyna, jeń ushynan jalǵasqan jem­qorlyǵyn jalǵastyrǵan 11 sýdıa­nyń ústinen qylmystyq is qozǵalǵan.

Bas prokýratýranyń Quqyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimetine qaraǵanda, byltyr 3 sýdıa quqyq buzýshylyq jasa­ǵan. Al bıylǵy qańtar aıynda Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń jáne sot ákimshiliginiń ózin­dik qaýipsizdik bóliminiń qyzmet­ker­leri birlesip, Atyraý oblysynyń Mahambet aýdandyq sotynyń sýdıasyn alaıaqtyq áreket jasap, basyna is túsken bireýden 2,5 mln teńge alyp jatqan kezinde qolǵa túsirgen. Maýsym aıynda Antıkordyń qyzmetkerleri Mańǵystaý oblysyndaǵy Aqtaý qalalyq qylmystyq ister jónindegi sot tóraǵasynyń sottalýshy adamǵa bostandyǵynan aıyrmaıtyn jeńil jaza taǵaıyndaý úshin senimdi adamy arqyly 18 mln teńge alǵanǵyn áshkerelegen. Osyndaı mysaldarǵa qaraǵanda, sýdıalardyń jalaqysynyń arttyrylýy olardyń arasyndaǵy paraqorlardyń sanyn azaıta qoımaǵan sııaqty.

Memleket basshysy Qazaqstan sýdıalarynyń VIII sezinde: «Sýdıalardyń bedeli minsiz, al kandıdattardy irikteý úderisi aıqyn jáne ashyq bolýǵa tıis. Damyǵan elderdiń basym bóliginde sýdıalarǵa qoıylatyn talaptardyń joǵary bolatyny sonshalyq, ótken ómirindegi bolmashy bir teris áreketi laýazymǵa taǵaıyndalmaýyna sebep bolýy múmkin. Mundaı tájirıbeni Qazaqstanda da qoldanǵan jón dep sanaımyn», degen edi. Shyntýaıtynda, sybaılas jemqorlyqty túbegeıli jeńgen Shveısarııadaǵy sııaqty, bizdiń elde de sýdıalardy da saılaýǵa kóshetin kez jetken bolar.

Jalpy, Memleket basshysy aıtqandaı, bári de adam­nyń pıǵylyna baılanysty. Ot­basyn­da «Uıat bolady», «Bireýdiń ala jibin attama», «Malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy» degen sózderdi bala kezinen qulaǵyna quıyp óspegen adamnan oń pıǵyl kútý qıyn. Mysaly, osy jyldyń basynda Almaty qalasynda bolǵan jer silkinisi kezinde keıbir taksı júrgizýshileri záresi ushqan jandardan ádette 2 myń teńgege aparatyn jerge 30-40 myń teńge suraǵanyn estip, jaǵamyzdy ustaǵanbyz. О́ıtkeni mundaı áreket «Qolyńda barda qonyshyńnan bas» degen aram pıǵyldyń aıǵaǵy emes pe? Adamgershilik turǵysynan ondaı taksı júrgizýshileriniń jemqor sheneýnik pen sýdıadan aıyrmashylyǵy qaısy?

«Adam ne tapsa da, peıilinen tabady», deıdi qazekem. Peıi­limizdi túzetsek, elimizdi órken­detip, ádiletti memleket quraty­nymyz kúmánsiz.