Aıqyn mindet, naqty sheshim

Jańa Joldaýynda aldaǵy ju­mystyń naqty baǵyttaryna toqtalǵan Prezıdent eń aldymen Úkimet pen Ulttyq bankke aqsha-nesıe saıasaty men fıs­kaldy saıasattyń arasyndaǵy úı­lesimsizdikti joıýdy tapsyr­ǵan­­dyǵynyń mańyzy zor. О́ıt­keni keıingi kezde naqty sektorǵa nesıe oıdaǵydaı berilmeı jat­­qany, shaǵyn jáne orta bız­nesti jetkilikti qarjy­lan­dyrý máselesi de sheshimin tappa­ǵan­dyǵy jóninde synı eskertpe jıi aıtylyp júrgenimen, oǵan ekinshi deńgeıdegi bank­ter­diń qulaq asqany shamaly. Munyń ózi elimizdegi isker­lik ortanyń belsendiligin art­ty­rý­ǵa kedergi bolyp keldi. Osy oraıda Memleket basshysy: «Halyqaralyq sarapshylar qa­zaq bankterin resýrsqa baı el­der ishindegi eń kóp paıda tabatyn bank­ter sanatyna qosady. Sondyqtan osy saladaǵy salyq mólsheri ádil bel­gilenýge tıis. Bankterdiń aksıo­nerleri dıvıdentine sáıkes salyq tóleýi kerek. Bankterge memleket kórsetken kómek turǵy­synan qarasaq, bul – óte oryn­dy ustanym», deı kelip, bankter týraly jańa zań qabyldaýdy usynǵany – naqty da pármendi shara. Shyntýaıtynda, 1995 jyly qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bankter jáne bank qyzmeti týraly» zań attóbe­lindeı azǵantaı toptyń múddesin qorǵap, kommersııalyq bankterdiń halyq pen memleketti súlikteı sorýyna jol ashyp bergen bolatyn. Endi olardyń ıeleri «sýdyń da suraýy bolatynyn» túsinetin kez jetti.

Prezıdent qazir respýblıka­lyq bıýdjettiń kiris bóligi oryndalmaı jatqandyǵyn ashyq aıtyp, qazyna qarajatyn strate­gııalyq mańyzy joq, asa shuǵyl emes sharýalarǵa ońdy-soldy shashýdy doǵarýdy tapsyrdy. Sonyń ishinde ákimderdiń shaǵyn jáne orta bıznesten túsetin salyqtan jınalǵan qarjyny paıdasyz iske shashyp, tıimsiz jumsaı bastaǵandyǵyn synady. Osy oraıda jańa Úkimet alǵashqy batyl qadamyn ysyrapshyldyqtan arylýdan bastap, respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterdiń barlyǵyna tekserý júrgizýdiń nátıjesinde 300 mlrd teńgeden astam qarajatty ońtaılandyrýǵa usynǵandyǵyn aıtqan jón. Osynshama qarjy memlekettik organdardyń ártúrli forýmdar ótkizýge, áleýmettik zertteýler júrgizýge, issaparlarǵa shyǵýǵa arnalǵan ákimshilik shyǵys­taryn qysqartý, ákimshilik ǵı­ma­rattar salý jáne olardy jón­­deý jumystary sııaqty asa mańyzdy emes jobalar men is-sharalardy qaıta qaraý esebinen únemdelgen. Degenmen bul rette áli de oılanarlyq máseleler bary anyq. Mysaly, bıýdjet esebinen mereıtoı ótkizýdi tártipke keltirgen jón. Buǵan zańdy negiz bolatyn qujat ta bar. Ol – Úkimettiń «Mereıtoılar men ataýly kúnderdi merekeleý týraly» 1999 jylǵy 28 qyrkúıektegi №1465 qaýlysy. Osy qujatta oblys­tardyń, qalalardyń, uıym­dardyń jáne jekelegen tul­ǵa­lardyń mereıtoılary júz jyldyǵynda, odan keıin ár­bir jıyrma bes jylda atalyp óti­ledi dep kórsetilgen. Biraq bul tár­tiptiń saqtalýyn eshkim qadaǵalap otyrǵan joq. Sebebi, kásiporyndar men uıymdardyń 5-10 jyldyǵynan bastap 90-95 jyldyǵyna deıin dýmandata atap ótilip jatady. Belgili tulǵa­lardyń 60, 70, 80, 90 jasqa tolýy­na oraı madaq aıtýdan basqa, eshqandaı ǵylymı jańalyǵy joq «ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar» ótkizý de «sánge» aınaldy.

Joldaýda memlekettik or­gan­dardyń aldyna elimizdegi ın­vestısııalyq ahýaldy jáne bıznes júrgizýge qajetti jaǵ­daıdy jaqsartý jolynda úz­di­ksiz jumys isteý mindeti qo­ıyl­dy. Bul rette Memleket bas­shysynyń tapsyrmasyna sáıkes 2021 jyly Úkimet janynan qurylǵan Investısııa shtaby metaldy tereń óńdeý, munaı-gaz-kómir hımııasy, týrızm, energetıka jáne mashına jasaý sııaqty salalardaǵy jobalardy júzege asyrý qarqynyn arttyrýǵa jol ashqany, Bas prokýratýra iri ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa qoldaý kórsete bastaǵany atap ótildi. Alaıda kásipkerlerden ózderin memlekettik organdar shekten tys qadaǵalap, baqylaıtyny týraly shaǵymdar áli de túsip jatqandyqtan, Prezıdent Úki­metke Bas prokýratýramen birlesip, ınvestısııalyq ahýal­ǵa áserin tıgizetin jaǵymsyz úrdisterdi joıýdy tapsyrdy, sondaı-aq bıznestiń jáne ınvestorlardyń zańdy qyzmetine kedergi jasaýdy asa aýyr quqyq buzýshylyq dep sanaýdy usyndy. Shynynda da, «Dánikkennen qunyqqan jaman» degendeı, keı sheneýnik aldyna qaltasy qalyń kásipker sharýasyn aıtyp kele qalsa, alaqany qyshyp, tamaǵy isinip ketetin jaman ádetin qoıa almaı júrgeni anyq. Sondaı jemqorlardyń bıýrokratııalyq kedergilerine tap bolyp, taýy shaǵylǵan kásipkerler óz quqyn qorǵaý úshin prokýratýra organdaryna shaǵynýǵa májbúr bolǵan mysaldar áli de az emes.

Joldaýdaǵy «kapıtaldy zań­das­tyrý» úshin kásipkerlerdiń mindetti túrde Qazaqstan ekonomıkasyna qarjy salý qajettigi týraly talapty normatıvtik tur­ǵydan bekitý týraly usynys – izgi de, utymdy shara. «Olar osy eldiń azamaty retinde mektep, aýrýhana, stadıon, mýzeı jáne basqa da áleýmettik-mádenı nysandar salýǵa qomaqty qarjy bólýge mindetti. Mundaı kásipkerlerdiń esimi jomart jandardyń «altyn tizimine» jazylady. Al odan bas tartqan nemese sózbuıdaǵa salǵan kásipkerlerge qatysty áńgime basqasha bolady», dep eskertti Prezıdent.

Joldaýdaǵy agroónerkásip keshenin tikeleı sýbsıdııalaý tásilinen arzan nesıe berý tási­line birtindep kóshý týraly usynys ta sharýalardyń kóp­shiliginiń kókeıindegi oıdy dóp basqany daý­syz. О́ıtkeni olardyń bári birdeı memlekettik bıýdjetten bólingen sýbsıdııaǵa qol jetkize almaı júr. Bul shara aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy kózboıaýshylyq pen sybaılas jemqorlyqty joıýǵa da yqpalyn tıgizetini kúmánsiz. Memleket basshysy: «Arnaıy komıssııa 2 mıllıon iri qara jáne 3 mıllıonnan astam ýaq mal sanda bar, sanatta joq ekenin anyqtady. Egin sharýashylyǵy salasynda da osyndaı jaıttar bar ekeni belgili boldy. Shyn máninde, munyń bári – memleketten sýbsıdııa alý úshin jasalǵan kózboıaýshylyq. Ondaı qylmystyq áreketterge tosqaýyl qoıý qajet. Al mundaı ispen aınalysqan adamdardy jaýapkershilikke tartý kerek», dep aýyl sharýashylyǵynda beleń alǵan bylyq-shylyqty áshkereleı aıtty. Mundaı kóz­boıaýshylyq elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine qater tóndire­tini de sózsiz.

Joldaýda Úkimet elimizdiń ónerkásip áleýetin tolyq paıdalaný úshin tereń óńdeý tásilin meńgerýge basymdyq berilgen 17 iri jobanyń tizimin jasaǵany aıtyldy. Osy oraıda Memleket basshysy turǵyndardy jáne ekonomıkany gazben qamtamasyz etý – Úkimettiń basty mindetiniń biri ekendigin atap aıtyp, Jańa­ózendegi, Qashaǵandaǵy jáne Qara­shyǵanaqtaǵy gaz óńdeý kásip­oryndarynyń qurylysyn tez­detýdi tapsyrdy. Bul sharaǵa, ásirese «kógildir otynnyń» kelýin ondaǵan jyldar boıy saryla kútip otyrǵan soltústik jáne shyǵys óńirlerdiń turǵyndary úlken úmit artyp otyr.

Prezıdent el ekonomı­ka­sy­nyń energııaǵa kúnnen-kúnge artyp kele jatqan surany­syn atom energetıkasy qamta­masyz ete alatyndyǵy jaıly oıyn ashyq aıtqanymen, osy mańyzdy máseleniń naqty sheshi­min qabyldaýdy halyqtyń ózine tapsyryp, 6 qazanda jalpy­ult­tyq referendým ótkizý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Mem­leket basshysynyń bul sheshimi – onyń ózi usynǵan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrym­da­ma­syna sáıkes jasalǵan qadam.

Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes bıyl elimizde buryn-sońdy bolmaǵan aýqymda – 12 myń shaqyrymǵa jýyq avtomobıl joly salynyp jáne jóndelip jatyr. Bul rette jalpy uzyndyǵy 2,5 myń sha­qyrym oblysaralyq jáne aýdanaralyq joldardy orta deńgeıde jóndeýge arnalǵan baǵ­darlamanyń da mańyzy zor. Osyǵan oraı Memleket basshysy atalǵan baǵdarlamany ke­ńeıtip, oǵan keminde 10 myń shaqyrym joldy qamtýdy tapsyrdy. Bul – ásirese qysy-jazy jol mashaqatyn kórip, qınalyp júrgen shalǵaı aýyldardyń turǵyn­dary úshin úlken jaqsy­lyq bolmaq.

Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń Atyraýda ótken úshinshi otyrysynda sóılegen sózinde ozyq ári tabysty elge aınalýdyń basty kilti retinde «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» qaǵıdatyn usynǵany málim. Soǵan sáıkes Prezıdent kelesi jyldy Jumysshy maman­dyq­tary jyly dep jarııalady. Elimiz keńes zamanyndaǵy jos­parly ekonomıkadan naryq­tyq qatynastarǵa kóshken jyldarda adal eńbek etip júrgen qarapaıym adamdardyń qadiri túsip, jumysshy mamandyqtaryn qalaǵan jastar qatary seldirep ketkeni jasyryn emes. Memleket basshysynyń eńbek adamdaryn qurmetteýge baǵyttalǵan bastamasy sol kemshilikti túzetýdi kózdegeni ári elimizdi – áleýmettik memleket, al onyń eń qymbat qazynasy – adam dep jarııalaǵan Ata zańymyzben úndesip turǵany kámil.

Taǵy bir mańyzdy jaıt – Prezıdent Joldaýynda qoǵamda zań men tártip ıdeologııasyn tereń ornyqtyrý mindeti qoıyldy. Shyntýaıtynda, bul ulttyq ıdeologııamyzdyń negizgi arqaýyna aınalýǵa tıis. Sebebi zań ústemdik quryp, temirdeı tártip ornyǵatyn elde ekono­mıkalyq ósim de, qoǵamdyq optı­mızm de bolatyny daýsyz. Halqymyzdyń ańyzǵa aınal­ǵan dańqty uly Baýyrjan Momysh­uly «Tártipke baǵynǵan el qul bolmaıdy» degen sózdi bekerden-beker aıtpasa kerek.