Keshe Parlament Májilisiniń depýtattary kún tártibinde úsh zań jobasyn qarady. Palata spıkeri Erlan Qoshanovtyń tóraǵalyǵymen ótken jalpy otyrysta «Poshta týraly» zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańnyń jobasyna qorytyndy ázirleý talqylanyp, «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine taýar bırjalary máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy. Sondaı-aq «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men О́zbekstan Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy ekologııa jáne qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» qujat qaraldy.
Kelisimde kózdelgen baǵyttar
О́zbekstan Úkimetimen aradaǵy ekologııa salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim 1997 jylǵy jasalǵan kelisimdi ózektendirýge, ekologııa jáne qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy yntymaqtastyqty keńeıtýge arnalǵan. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaevtyń aıtýynsha, jańa kelisimniń burynǵy kelisimnen aıyrmashylyǵy – munda birqatar jańa baǵyt kózdelgen. Birinshiden, qaýipti qaldyqtardy transshekaralyq tasymaldaý jáne olardy joıý máselelerine memlekettik baqylaý júrgizý qarastyrylǵan. Qazaqstan aýmaǵynda qaýipti qaldyqtardy transshekaralyq tasymaldaý qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy ýákiletti organnyń qorytyndysy negizinde júzege asyrylady. Aıta keteıik, bul qujat qaýipti qaldyqtardy Qazaqstan aýmaǵy arqyly transshekaralyq tasymaldaýǵa qorytyndy shyǵarý qaǵıdalaryna, qaldyqtardy bizdiń eldiń aýmaǵyna ákelý men áketý, sondaı-aq qaldyqtardy onyń aýmaǵy boıynsha tranzıtteý tártibine sáıkes beriledi. Eger memleket Eýrazııalyq Ekonomıkalyq Odaqqa múshe bolmasa, qaýipti qaldyqtardy keleshekte qalpyna keltirý maqsatynda ákelý men áketý lısenzııa negizinde júzege asyrylady.
Sonymen qatar Ekologııa kodeksine sáıkes qaýipti qaldyqtardy kómý maqsatynda Qazaqstan aýmaǵyna ákelýge tyıym salynady. Mysaly, byltyr elimizge Qazaqstanǵa «Kazsınk» JShS О́zbekstannan 48 mln kg qorǵasyn kegi, 2 mln kg qorǵasyn-vısmýt qojy ákelgen. Barlyǵy quramynda 50 000 tonna qorǵasyny bar qaldyqtar. Quramynda qorǵasyny bar qaldyqtardy qaıta óńdeý nátıjesinde tazartylǵan qorǵasyn, katodty mys, taýarly myrysh, tazartylǵan altyn jáne kúmis túrindegi daıyn ónim shyǵady.
Ekinshiden, О́zbekstanmen yntymaqtastyqtyń kelesi baǵyty – ekojúıeni degradasııadan qorǵaý jáne klımattyń ózgerýine beıimdelý máselelerine arnalǵan. Qazir ekologııa salasy boıynsha yntymaqtastyqtyń qoldanystaǵy mehanızmi – Qazaqstan men О́zbekstannyń transshekaralyq Syrdarııa ózeni basseıniniń sý sapasyn jáne qorshaǵan ortasyn qorǵaý jónindegi birlesken jumys toby. Osy jumys tobynyń aıasynda Syrdarııa ózeniniń ekologııalyq jaı-kúıiniń monıtorıngi, jerústi sýlary sapasy kórsetkishteriniń tizbesin bekitý, memlekettik ekologııalyq baqylaý ótkizý jáne taǵy basqa máseleler talqylanbaq. Iаǵnı ózbek tarapymen klımattyq máselelerde yntymaqtastyq – parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtý men sińirý, klımattyń ózgerýine beıimdelý máselesinde eń úzdik tájirıbemen almasý qolǵa alynady.
Úshinshiden, yntymaqtastyqtyń taǵy bir jańa baǵyty – ózbek tarapymen birlesip, Aral basseınindegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý boıynsha birlesken is-sharalar ótkizý.
«Bul Aral teńiziniń ekologııalyq apatynyń saldaryn jeńildetý jáne qurǵaǵan teńiz tabanynan ushqan tuzdy shańdy sekseýil egý arqyly toqtatýda qazaq-ózbek taraptarynyń áreketterin úılestirýge yqpal etedi. Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanynyń jalpy alańy shamamen 6 mln ga, onyń ishinde elimizge qarasty qurǵaǵan tabany 2,8 mln ga quraıdy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2025 jylǵa deıin Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanynda jalpy kólemi 1,1 mln gektardy quraıtyn alańda sekseýil kóshetterin otyrǵyzý jumystaryn júrgizý jóninde tapsyrma berdi. Qazir 753 myń ga alańdaǵy topyraqty zertteý jumystary júrgizildi. 2021 jyldan 2024 jylǵa deıin Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanyndaǵy 413 myń ga alańda orman melıorasııalyq jumystar atqaryldy. Al ózbek ormanshylary 2018 jyldan beri 5 jyl ishinde Aral teńiziniń 1,7 mln ga qurǵaǵan tabanyn kógaldandyrǵan», deıdi elimizdiń bas ekologi.
Tórtinshisi – jer aýdarǵan janýarlardy qorǵaý jónindegi is-sharalardy úılestirý jumystaryna kóńil bólinedi. Bul is-sharalar eki el shekarasymen shektes aýmaqtaǵy kıik, qaraquıryq, arqar jáne basqa da janýarlardyń jer aýdarýy máselelerinde jedel ózara árekettesýge septigin tıgizedi. Mysaly, Qazaqstan men О́zbekstan Úkimetteri arasyndaǵy kıikterdi qorǵaý, ósimin molaıtý jáne sanyn ornyqty damytý jónindegi kelisim aıasynda eki memlekettiń de aýmaǵynda Ústirt kıikteriniń popýlıasııasynyń sanyn kóbeıtý jumystary júrgizilip jatyr. Sebebi popýlıasııanyń negizgi bóligi qystaýǵa О́zbekstanǵa aýady.
Sondaı-aq yntymaqtastyqtyń jańa baǵyttarynyń biri – birlesken bilim berý baǵdarlamalaryn, ǵylymı-zertteý jumystaryn iske qosý, kadrlar daıarlaý men qorshaǵan orta salasyndaǵy birlesken qyzmettiń nátıjelerin tanytý men qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy yntymaqtastyqta Qazaqstan-О́zbekstan birlesken komıssııasyn qurý.
Taýar bırjalarynyń ashyqtyǵy
Májilistiń Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıteti bırja saýdasy máselelerine qatysty ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasyn jan-jaqty qarap shyqqan. Palata depýtattary bastamashylyq jasaǵan bul qujat zańnamalyq bazany jetildirýge, bırjalyq saýdanyń ashyqtyǵy men tıimdiligin arttyrýǵa, sondaı-aq elimizde naryqtaǵy básekelestikti damytý úshin qolaıly jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalyp otyr. Zań jobasyna salsaq, taýar bırjasyn retteýdiń negizgi maqsattary men qaǵıdattaryn aıqyndaý qarastyrylady. Taýar bırjalarynda qyzmetti retteý, bırjalyq saýdada josyqsyz qatysýshylardyń tizilimin engizý men taýar bırjasy músheleriniń jumys isteý tártibin jetildirý kózdeledi.
Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy Nurtaı Sabılıanovtyń aıtýynsha, qujatqa baılanysty jumys tobyna 95 túzetý kelip túsken, olar jumys tobynyń tórt otyrysynda, múddeli mınıstrlikter men vedomstvolar, qoǵamdyq birlestikter men saraptama uıymdary ókilderiniń qatysýymen komıtettiń keńeıtilgen otyrysynda qaralǵan.
Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń hatshysy Ekaterına Smyshlıaevanyń aıtýynsha, eger taýar bırjalary ashyq jáne erejeler boıynsha jumys istese, ekonomıkada mańyzdy ról atqarady.
«Memleket basshysy 2023 jylǵy Joldaýynda bırjalyq taýarlarǵa ashyq baǵa belgileýdi qalyptastyrýdy jáne naryqtan «qalta» bırjalaryn shyǵarýdy tapsyrdy. Al bul zań jobasy osy tapsyrmany oryndaý úshin ázirlendi jáne birqatar naqty máseleni sheshedi», dedi ol.
Sondaı-aq komıtet hatshysy zań jobasynda taýar bırjalaryn shaǵyn kásipkerlik, onyń ishinde mıkrokásipkerlik sýbektileri retinde alyp tastaý usynylǵanyn alǵa tartty. Buǵan qosa standartty aýksıondy jáne standarttalmaǵan taýarlardy bırjalyq saýdadan shyǵarý, standarttalmaǵan taýarlarmen saýdany elektrondyq saýda alańdaryna aýystyrý, taýar bırjalary jumysynyń qarjylyq turaqtylyǵy men ashyqtyǵyna qoıylatyn talaptardy arttyrý, taýar bırjalaryna qatysty memlekettik baqylaýdy keńeıtý de kózdeledi. Sonymen qatar bırjalyq saýda-sattyqqa josyqsyz qatysýshylardyń tizilimin engizý, brokerler men klırıngtik ortalyqtardy lısenzııalaý jáne olardy qarjy monıtorıngi sýbektileri sanatyna qosý, bırjalyq bottardyń qatysýymen jasalatyn sharttardy eleýsiz dep taný jáne áleýmettik taýarlarmen saýda jasaıtyn taýar bırjalaryna joǵary talaptardy engizý qarastyrylǵan.
Jol sapasy syn kótermeıdi
El ómirinde qajetti mańyzdy qujattardy qaraǵan soń depýtattar qabyldanǵan zańdardyń halyq kádesine jaramaı jatqanyn aıtyp, tıisti organdarǵa saýal joldady.
Depýtat Qazybek Álishevtiń aıtýynsha, Aqtóbe oblysyndaǵy Qarabutaq avtojolynyń qazirgi jaǵdaıy turalap tur.
«Qarabutaq joly – óńir úshin strategııalyq mańyzdy kólik arterııasy. Bul jol arqyly Hromtaý, Áıteke bı, Yrǵyz aýdandaryna, sondaı-aq Qostanaı oblysyna qatynaıdy. Sonymen qatar Reseıge aparatyn baǵyt retinde de mańyzdy ról atqarady. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, 2021 jyldyń sońynan bastap jalpy uzyndyǵy 262 km bolatyn respýblıkalyq mańyzy bar M-32 avtojolynyń «Aktóbe-Qarabutaq-Ulǵaısyn» ýchaskesin qaıta jańǵyrtý jobasynda jobalyq-smetalyq qujattamany ázirleý jumystary qaı deńgeıde? Sebebi bul jumystar joldy I tehnıkalyq sanatqa aýystyryp, 4 jolaqty qozǵalysqa laıyqtap qaıta qurýdy qarastyrady. Alaıda keıingi jyldary bul joldyń jaǵdaıy kúrt nasharlap, jergilikti turǵyndar men tasymaldaýshylar úshin kóptegen qıyndyq týǵyzyp jatyr», deıdi ol.
Otyrysta depýtat Ulasbek Sádibekov jol ústinde qaza bolǵandardyń statıstıkasyn alǵa tartty. Onyń aıtýynsha, jyl basynan beri el aýmaǵynda 1 300-ge jýyq adam jol apatynan kóz jumyp, 16 myń adam zardap shekken. Bul oraıda Prezıdent jol-kólik ınfraqurylymyn jaqsartý jáne ıntellektýaldyq júıeni engizý arqyly jol qaýipsizdigin qamtamasyz etý kerektigin jetkizgenin alǵa tartqan depýtat: «Rasynda búginde kópshilik turǵyndar aqyly avtobanǵa kóńili tolmaıdy. Túrkistan oblysynyń turǵyndarymen kezdesýimde «Batys Eýropa – Batys Qytaı» aqyly jolyndaǵy jaǵdaılar júrgizýshiler men jergilikti turǵyndardy qatty alańdatyp otyrǵanyna kýá boldym. Sebebi jol apaty kóbeıip, sonyń saldarynan qaıtys bolýshylardyń qatary artqan. Túrkistan oblysy polısııa departamentiniń málimetinshe, bıyl 8 aıda avtobanda 64 ret jol-kólik oqıǵasy oryn alyp, saldarynan 89 adam dene jaraqatyn alǵan. 21 adam kóz jumǵan. Basty sebebi aqyly joldyń talapqa saı kelmeýi bolsa, ekinshiden, júrgizýshilerdiń jaýapkershilikti sezinbeýi», deıdi.
Sonymen qatar jıynda depýtat Danabek Isabekov elimizdegi jedel medısınalyq kómek kórsetý erejesin qaıta qaraýdyń mańyzdylyǵyna toqtalsa, Nartaı Aralbaıuly Qorǵanys mınıstrine joldaǵan saýalynda áskerdegi sarbazdardyń qaýipsizdigi máselesin kóterdi. Al depýtat Nurgúl Taý О́nerkásip jáne qurylys mınıstrine baǵyttalǵan saýalynda eldegi myńdaǵan salymshylardyń turǵyn úı qurylysy zańsyzdyǵynan tartyp otyrǵan azabyn alǵa tartty.