Qarqaraly óńirinen soǵysqa attanǵan adamdar sany – 2148. Mert bolǵandary – 724, habar-osharsyz ketkender – 719. Al elge aman-esen oralǵandary– 645. Qazir ortamyzda júrgenderi nebári 10-aq adam.
О́kinishke qaraı elge aman-esen oralǵan sol 645 adamnyń kóbisin qazirgi urpaq kóp bile bermeıdi. Oǵan araǵa kóp jyldar salǵan ýaqyt kerýeniniń saldary bolýy múmkin. Osyndaı jaıǵa boı aldyrmas úshin óz basym jaqsy biletin atalarymyz týraly, ol adamdardyń jaratylysyndaǵy erekshe minez-qulyqtary týraly qysqasha bolsa da atap ótýdi mindet sanadym. Keshegi jaýynger, qazir ortamyzda joq jerles aǵa urpaq aldyndaǵy bir paryzymyzdy osymen ótesek deımin.
Soǵys ardageri Qashaýbaev Musaıyn aqsaqalmen kórshi turdyq. Qazir Qarqaraly qalasynda týǵandarynan eshkim qalǵan joq, qaıtys bolǵanyna da attaı 40 jyl boldy. Aıtqan áńgimesinen esimde qalǵany ol kisi tankiniń zeńbirek kózdeýshisi bolǵany. Maıdan dalasynda bizdiń T-34 áskerdiń aldyńǵy shebindegi aýyr shaıqastar ortasynda bolatyny belgili. Jerles jaýynger atamyzdyń tanki áldeneshe ret janyp, ózi ólim aýzynan aman qalyp otyrǵan. Birneshe áskerı orden, medaldary bolatyn. Musaıyn aqsaqaldyń úıi peshpen bólingen kishkene tas úı edi. Únemi soldat mahorkasyn tartyp, kitap oqyp otyratyn. Zeınetkerlikke jasy kelse de zeınetaqy alýdan óz erkimen bas tartty. Ol kezde qarııanyń bul minezine eshqaısymyz mán bermegen edik. Keremet aýqatty da bolǵan joq. Endi oılap otyrsaq ol shyn mánindegi eljandylyq kórinisi, Otandy sheksiz súıý, týǵan jerdiń topyraǵynyń qadir-qasıetin qadirleý eken. Uly dalaǵa aman-esen jetip, jýsan ıisi ańqyǵan aýasyn kókirek kere jutý, sosyn dámderi taýsylǵan kezde ata-baba qorymyna baryp máńgi oryn tebý sekildi armandaryna jaratýshynyń jetkizgenine shúkirshilik etkeni ǵoı.
Osyndaı qasıet Qarqaraly jeriniń taǵy eki adamynyń boıynan kórinis beredi. О́z basym jaqsy tanıtyn qadirli atalarymyzdyń taǵy biri Kákibaev Maqsut bolatyn. Aýdandaǵy Toqtar Áýbákirov aýylynyń týmasy-tyn. 1912 jyly ómirge kelip, 2007 jyly 95 jasynda qaıtys boldy. Bul kisi Uly Otan soǵysy kezindegi sheshýshi aıqastardyń biri Kýrsk ıinindegi ot-jalynǵa oranǵan maıdan dalasynda aýyr jaralanyp 9 aı gospıtalda jatqan. Bir qolynyń múgedektigine qaramastan elge kelgen soń ter tógip, kúndiz-túni jumys istedi. Sol kezdegi aýyldastarynyń jáne inisi Halıt aǵanyń aıtýynsha, Maqań qandaı isti bastasa sony tyńǵylyqty atqaryp bitkenshe tynym tappaıtyn. Nátıjesinde ol kisi basqarǵan brıgada egin egý, shóp shabý, ony qoralarǵa tasý kezeńderinde únemi aldyńǵy qatardan oryn alatyn. Balasy Shámshııanyń aıtýy boıynsha úlken tynymsyz eńbek adamy bolyp, sol óńirdegi eń bedeldi adamnyń biri bolǵan. Maqań aqsaqal keıinnen óz aldyna bir otar qoı alyp eńbeginiń óte nátıjeli bolýy sebepti «Qurmet belgisi», «Oktıabr revolıýsııasy» ordenderimen marapattalǵan. Erekshe toqtap, aıtaıyn degenim, aqsaqaldyń turǵan úıi aýyldyń eki bólmeli shatyrlanbaǵan qarapaıym mekenjaıy edi. Sonda 6 balasymen turdy. Bir kúni aýylǵa komıssııa músheleri keldi. Áńgimeniń mazmuny: UOS ardageri Kákibaev Maqsutqa aýdan ortalyǵynan jańadan salynǵan bir úı bólingen. Muny estigen Maqań bulqan-talqan ashýlanyp: «Men eshkimnen úı suraǵan emespin jáne suramaımyn», – dep aıtady. Netken tazalyq, qarapaıymdylyq!
Bıylǵy 10 naýryzda maıdanger Tileýberli Shıtenov degen atamyz 95 jasynda qaıtys boldy. Bul kisini 1997 jyly qalalyq ardagerler keńesiniń múshesi bolǵan kezden bastap bildim. Tileýberdi aǵa 1941 jyly maıdanǵa attanady. 1 Prıbaltıka maıdanyna jiberiledi. Onda avtomatshy bolady. Jastaıynan jigerli, shapshań qımylǵa beıim aǵamyz neshe túrli erliktiń úlgisi bola biledi. Mysaly, ol maıdan dalasynda nemistiń muzdaı qarýlanǵan 149 soldaty men ofıserin tutqynǵa alady. Osy erlikteri úshin 3 adam: batalon komandıri Sokolov, serjant Beloýs jáne qatardaǵy jaýynger Shıtenov Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylady. Belgisiz sebeptermen aldyńǵy ekeýine bul ataq berilip, jerlesimiz Tileýberdige buıyrmapty. Erekshe erlikteri úshin «Qyzyl juldyz», «Qyzyl tý» ordenderin alǵan. 1949 jyly maıdanger aǵa ásker qatarynan bosap, elge oralady. Kóptegen zamandastary sekildi ol kisi de soǵystan keıin júdep, qaýsap qalǵan eldegi sharýany retke keltirýge jan aıamaı ter tógip eńbek jasady. Sonyń aıǵaǵy beıbit kezeńde bul kisiniń «Eńbek Qyzyl Tý», «Qurmet belgisi» ordenderin alýy.
Men kórgen, men bilgen úsh maıdanger mine, osyndaı jandar edi. Olar elge úlgi adamdar bolatyn. Sonysymen de jerlesteriniń esinde qaldy. Urpaqtary olardy umytpaıdy.
Amankeldi BABAIBEKOV,
Qarqaraly qalalyq
ardagerler keńesiniń tóraǵasy.
Qaraǵandy oblysy.