Osy kúni shekara syrtynan em izdegen naýqas kóp. Ásirese qaterli isikke shaldyqqandar arasynda qaıyrymdylyq qorlaryn jaǵalap, shetel dárigerleriniń qolynan em alǵysy keletinder jeterlik. «Bizdegi Ortalyq Azııadaǵy teńdesi joq» emdeý ortalyqtary men qyrýar qarjyǵa satyp alynǵan sońǵy tehnıkalardyń qaýqary qaterli isikke shaldyqqandarǵa úmit syılaı almaǵany ma? Otandyq medısına salasyna tyńnan túren salyp, álemdik jańalyq ashyp jatqan mamandarymyz aldyna kelgen naýqastyń dertin dóp basa almaıtyny qalaı?
Medısınalyq qyzmet sapasyna shaǵym kóbeıdi
Qoǵamdyq saıasat ınstıtýtynyń zertteýi kórsetkendeı, otandyq medısınalyq qyzmetterdiń sapasyna shaǵym aıtarlyqtaı ósken. Keıingi 5 jyl ishinde Densaýlyq saqtaý mınıstrligine shaǵymdar sany 60,8%-ǵa artyp, 7,7 myńǵa jetken. Jýyrda ǵana jasalǵan zertteý nátıjesine súıensek, árbir tórtinshi turǵyn medısınalyq mekemelerge nemese qyzmetkerlerdiń ústinen aryzdanǵan eken. Onyń ishinde sapasyz kórsetilgen medısınalyq kómekke shaǵymdanýshylar – 32,5%, qabyldaýdy uzaq kútý – 22,2%, emdeýden negizsiz bas tartý – 16,3%, medısına qyzmetkerleri tarapynan dórekilik – 15,2% jáne qate dıagnoz qoıý 12,5%-dy qurap otyr. Al Stada Health Report 2024 halyqaralyq zertteýiniń derekterinde bizdiń el densaýlyq saqtaý júıesine narazylyq deńgeıi boıynsha 23 eldiń arasynda ekinshi orynda tur. Demek turǵyndardyń 67%-y – medısınalyq qyzmetke narazylyqtaryn bildiredi degen sóz. Bul bir jyl ishinde medısına mekemeleri men mamandaryna degen aryz-shaǵymnyń 10 paıyzǵa óskenin kórsetip beredi.
Sonyń ishinde ólim-jitim kórsetkishi ósip otyrǵan onkologııalyq naýqastar da otandyq medısınadan kúder úzip, sheteldik dárigerlerdiń kómegine jıi júgine bastady. «Bireýge mal, bireýge jan qaıǵy» degendeı, naýqastar dertine daýa izdeýdiń amalyn tappaı júrgende áldebireýler solardyń arqasynda qarajat tabýǵa kóshti. Máselen, blogerler shetelde em alýǵa jınalǵan qarajattan ózine paıyzdyq úlesin alyp, paıda kóre bastady. «Ańqaý elge – aramza molda» bolǵan endi bireýler naýqastardyń atyn jamylyp, alaıaqtyq jasap jatyr. Emine bola el kezgen naýqastardyń mundaı múshkil hali medısınalyq mekemedegi qyzmet sapasynyń tómendigi men dárigerlerdiń biliktiligine kelip tireletini de belgili. Qol jetkizbeıtin joldama, kelip bolmaıtyn kezek, bitpeıtin analız, maman jetispeýshiligi, qala berdi qajetti qurylǵylardyń jıi isten shyǵýy men barmaq basty, kóz qysty áreketter aldynan kese-kóldeneń shyǵatyny jıi aıtylady.
Eldegi qaterli isik kóp jaǵdaıda úshinshi nemese tórtinshi kezeńde anyqtalady. Bul onkologııanyń erte dıagnostıkasynyń deńgeıi óte tómen ekenin kórsetedi. Májilis depýtaty Ashat Aımaǵambetovtiń aıtýynsha, mammograftardyń 40 paıyzy, endoskoptardyń 47 paıyzy – eski, al sáýlemen emdeý tek qana 37 paıyzdy quraıdy. Bul oraıda Májilis depýtaty aýrýmen kúreste qarjy kózin únemdeý mınıstrliktiń qajetsiz qaýlylaryn qysqartýdan bastalý qajet ekenin aıtady.
«Eń aldymen ózderiniń hattamalaryn qaıta qaraýy kerek. О́ıtkeni bizde kerek emes qaptaǵan analız kóp. Portalǵa qoıar kezde analız tapsyrady, barǵanda – taǵy analız, jatqanda – taǵy analız. Onyń bári aqsha emes pe? Biz aqshany tıimsiz qarastyrylǵan baǵyttardan alýymyz kerek. Dári-dármektiń qymbat baǵasyn tómendetip, kerek emes zertteýlerdi azaıtyp, mınıstrliktiń ishindegi qajet emes shyǵyndardy da qysqartýymyz qajet. Sol arqyly jarty trıllıon teńgege deıin aqsha tabýǵa bolady», deıdi A.Aımaǵambetov.
Belgili hırýrg, transplantolog Jaqsylyq Dosqalıev naýqastardyń dıagnozyn dóp basýda dárigerlerdiń biliktiligi emes, qural-jabdyqtyń jetispeýshiligi sebep bolýy múmkin ekenin jetkizdi. Mysaly, keıbir aýrýlardyń dıagnostıkasyn anyqtaýǵa kúrdeli zertteý júrgizý qajet.
«Bizdiń elde isikke baılanysty birneshe maqsatty terapııa jasaýǵa bolady. Alaıda keıbir isikterge zertteý júrgizýge múmkindik joq. Sondyqtan naýqastar qural-jabdyǵy, onkologııa salasyndaǵy qyzmeti jaqsy damyǵan Túrkııaǵa barǵandy qup kóredi. Keıbir aýrý túrlerine kómek kórsete almaı qınalatyn sátter bolady. Sebebi buǵan qajetti Amerıkadan alynatyn dáriniń bir qutysy mıllıon dollar turady. Buǵan qosa bizdiń transplantologııa salasynda donor tapshylyǵy bar. Sol úshin naýqastar Úndistan, Belarýs, Túrkııaǵa barady», deıdi ol.
Al Májilis depýtaty Gúldara Nurymova onkologııalyq naýqastardyń arasynda dıagnostıkalyq zertteý men emdelýde aqyly qyzmetke júginýge májbúr bolyp otyrǵandar bar ekenin alǵa tartty.
«Naýqastardyń kóbi ýaqtyly ári tolyqqandy em ala almaıdy. Onsyz da qundy ýaqytty joǵaltady. Zańdy túrde tegin medısınalyq qyzmetterdi alýǵa tabaldyryq tozdyrady», deıdi depýtat.
Sonymen qatar búkil álemde ımmýndyq terapııanyń zamanaýı dári-dármekteri qoldanylady. Onyń artyqshylyǵy sonda – ýyty az, pasıentter ońaı tózedi, 8 jylǵa deıin ómir súrý, táýlik boıy aýrýhanada bolýdyń qajeti joq. Al bizde tirkelgen tek 3 dári-dármek ımmýnoterapııa emine qoldanylady. Depýtattyń sózinshe, osy sebepten de dertiniń emin otandyq medısınadan izdeýge júreksinetinder kóbeıip keledi.
Sáýlelik terapııa apparattarynyń 50%-y eskirgen
2022 jyly Densaýlyq saqtaý mınıstrligi onkologııalyq kómek kórsetýdi jaqsartýda úlken jumys júrgizildi. Eki jyl buryn onkologııalyq qyzmettiń 250-den astam mamany qaıta oqytýdan ótse, onyń 95-i Izraıl, Germanııa, Nıderlandta bilimin shyńdap kelgen. Al bıyl Astanada Orta Azııa men TMD-da teńdesi joq Ulttyq onkologııalyq ortalyq ashylmaq. Mundaǵy mamandardyń barlyǵy birneshe jyl shetelde bilimin jetildirip, ǵımarat ishi tolyqtaı sońǵy úlgidegi zamanaýı qural-jabdyqqa toltyrylǵany aıtylady. Demek memleket onkologııalyq aýrýlardyń aldyn alý men emdeý isinde qarajat bólýden kende qalyp jatqan joq. Alaıda jylyna onkologııalyq esepke qosylǵan naýqastyń jartysyndaı adam jaryq dúnıemen qosh aıtysady. Byltyr densaýlyq salasyna qatysty ótken Úkimet otyrysynda halyqtyń deni salamatty ómir saltyn ustanbaıdy, jyl saıynǵy tekseristen ótýdi qaperge almaıdy, ekologııanyń tıgizip jatqan zardaby kóp ekeni aıtyldy. Budan basqa, sol kezdegi vedomstvo basshysy Ajar Ǵınııat qolda bar sáýlelik terapııa apparattarynyń parki 50% eskirgenin jetkizgen. Mysaly, Atyraý oblysynda 1968 jyly shyqqan apparat qoldanylady. Batys Qazaqstan, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Aqmola, Ulytaý, Jetisý, Qyzylorda oblystarynda apparattar joq. О́ńirlerdi dıagnostıkalyq jáne zerthanalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etýdiń álsiz deńgeıi saqtalyp otyr. Aqmola, Qostanaı, Qyzylorda oblystarynyń jáne Astana qalasynyń onkologııalyq ortalyqtarynda KT jáne MRT apparattary joq. Tıisti apparatýranyń bolmaýyna baılanysty hırýrgııalyq emdeý (laparoskopııalyq, ıntervensııalyq) múmkindikteri shekteýli ekeni de sol jıynda málim bolǵan. Onkologııalyq ortalyqtar ǵımarattarynyń jartysy radıologııalyq jáne operasııalyq-reanımasııalyq jabdyqtardy ornatý úshin zamanaýı talaptarǵa sáıkes kelmeıdi. Onkologııalyq kómek kórsetýdiń barlyq deńgeılerinde kadr tapshylyǵy bar. Dıagnostıka men emdeýdiń jańa tehnologııalaryn engizýde mamandardy, onyń ishinde fızıkter, hımıkter men medısına salasyndaǵy ınjenerlerdi oqytý jáne daıarlaý qajet. Ǵylymı bazasy jetkiliksiz damyǵan, qazirgi zamanǵy tehnologııalar salasyndaǵy ǵylymı ázirlemeleri az otandyq medısına qyzmettiń álsiz deńgeıin, medısına qyzmetkerleriniń pasıentterge jáne olardyń týystaryna degen empatııasynyń tómendeýine alyp keledi. Medısına qyzmetkerleri dári-dármekterdi ádettegi qolmen ósiretinin atap ótilgeni de este. Shetelde 90-jyldardyń ózinde dárilik zattardy ortalyqtandyrylǵan ósirýge arnalǵan jabdyqtary bar arnaıy kabınetter paıdalanylǵan. О́kinishke qaraı, bizde qazir elordadaǵy onkologııalyq ortalyqta osyndaı bir ǵana avtomattandyrylǵan kabınet jumys isteıdi eken.
Hattamaǵa «baılanǵan» dárigerler
Qural-jabdyqty qoıshy, medısına salasyndaǵy hattamaǵa bola jaqynnan aıyrylyp, ajalynan buryn ketip jatqan naýqastar bar. Máselen, «Otandyq dárigerler dıagnozyn dóp basqansha, qyzymnyń taǵdyryn tájirıbe alańyna aınaldyryp jiberdi», deıdi Almaty qalasynyń turǵyny Aınur Qylyshbekova. Aıtýynsha, qyzyna onkologııaǵa kúdik týǵannan bastap dárigerler eki aı dıagnoz qoıa almaǵan.
«Dárigerler emdeý jáne dıagnostıkalyq hattamadan asyp eshteńe isteı almaıdy. Kúdiktenip otyrǵan dıagnozdyń bar-joǵyn anyqtaý úshin laboratorııa jetkiliksiz. «Basqa tekseris jasaıyq» dep ózimiz usynys aıtqan kezde dárigerler medısınalyq tekseris hattamasynan asyp eshteńe isteı almaıtynyn jetkizdi. Ýkraınanyń professoryn taýyp, otandyq dárigerlermen baılanystyryp konsılıým ótkizdik. Sheteldik professor surap otyrǵan taldaý nátıjesi bizdiń elde jasalmaıtyn bolyp shyqty. Hattamada qarastyrylmaǵan eken. Al Túrkııada dárigerlerdiń múmkindikteri shektelmegen. Olar qalaı emdese de ózderiniń biliktiligine súıenedi. Emdeý hattamasy barlyq álemde birdeı bolǵanymen, shetelde hattamany negiz etip alyp, naýqasty emdeýde jan-jaqty ádis-tásilderdi qarastyrady. Bizde tek hattama boıynsha dıagnoz jasap, em qabyldaýǵa tańyp qoıǵan. Sol úshin qajetti analızderdi jasaı almadyq», deıdi ol.
Dıagnoz qoıa almaǵandarymen qoımaı, «saralanǵan ádispen emdeımiz» degen dárigerler tórt dıagnoz qoıyp, tórteýine de bir ýaqytta preparat berip emdeı bastaǵan. Osylaısha, otandyq dárigerlerdiń tájirıbesine aınalyp, jansaqtaý bóliminen bir-aq shyqqan qyzyn Túrkııaǵa alyp ketipti. Ondaǵy dárigerler bizdegi qoıylǵan tórt dıagnozdyń da qate bolǵanyn aıtqan.
«Túrkııa dárigerleri «osyndaı dıagnoz bolýy múmkin, bul úshin analızderdi tapsyrý kerek» dedi. Analız jaýaby shyqqansha, ýaqyt óltirip almaý úshin ekinshi jaǵynan donor izdep bastaýǵa keńes qyldy. О́ıtkeni qaterli isikte bir mınýt ýaqyt qadirli. Al bizde kóp naýqas em qabyldamaq túgili, dıagnozyn anyqtata almaı, bitpeıtin analızderdi tapsyryp, ár tabaldyryqty tozdyryp, ýaqytyn joǵaltyp jatady. Bizdiń dárigerler bir naýqasqa hımııa terapııa jasamaq bolǵan. Biraq ol der kezinde bas tartyp, túrik dárigerleriniń aldyna kelgen. Sóıtse naýqastyń basqa jerindegi isikti otandyq mamandar kórmeı, terapııa qabyldamaq bolypty. Al eger ony almaı hımııa terapııa jasaǵan kezde naýqastyń isigi tez taraý qaýpi basym bolǵan. Taǵy bir áıel dárigerler qyzynyń asqazanyn kúıdirip jibergenin aıtyp, jylarman bolyp keldi», deıdi keıipkerimiz.
Sóıtse, mundaı terapııalarda otandyq mamandar naýqasqa qajetti dozany qoldan azaıtyp, kóbeıtip otyrady eken. Máselen, Túrkııada munyń barlyǵyn kompıýterlik baǵdarlama oryndaıdy. Buǵan qosa ondaǵy qaterli isikke qajetti preparattardyń deni Eýropadan ákelinedi. Bizdegi terapııaǵa qajetti preparattar ózimizden shyǵarylady. Al ár naýqasqa qajetti dozany medbıkelerdiń ózderi suıytady, qajet bolsa únemdeýge de týra keledi eken.
Almatylyq Ǵalymjan Izbasarovtyń bir jyl buryn aty jaman aýrý anyqtalǵan ákesi búgin ólim men ómirdiń arasynda arpalysyp jatyr. Ol da medısınalyq kómektiń kepilsiz ekenin kesh túsingenin aıtady.
«Byltyr osy ýaqytta ákemiz basy aýyryp júrgenin aıtyp, jergilikti emhanadaǵy terapevtterden MRT-ǵa joldama surady. Biraq olar MRT-ǵa joldama bitkenin aıtyp, onyń ornyna ÝDZ-ge jibergen. Sóıtip, «kıslorod jetispeýshiligi» degen dıagnoz qoıyp, em jazyp beredi. Eki aı boıy osy dıagnozben emdelgenine qaramastan basy aýyrǵany basylmaǵan soń, ekinshi ret MRT-ǵa joldama suraıdy. Qaladaǵy eki apparattyń bireýi isten shyqqan, ekinshisinde túsiretin maman eńbek demalysynda bolǵan. Itshilep júrip MRT-ǵa túsip aparǵanymyzda, taǵy sol dıagnozdy qoıyp, qaıtadan em jazyp bergen. О́stip eki ortada sandalyp júrgende baqandaı tórt aıdy tekke ótkizip, bas aýrýy qoımaǵan soń jekemenshik neırohırýrgtiń qabyldaýynda boldyq. Sóıtsek, MRT-da ákemizdiń basyndaǵy qaterli isik kórsetilip turǵan. Bastaǵy qaterli isik belgili bolǵannan keıin de biraz sandalýǵa týra keldi», deıdi ol.
О́ıtkeni osy aralyqta bitpeıtin taldaý nátıjeleri men joldama alýdyń qıyndyǵy, portal ashtyrý men aýrýhanaǵa jatqyzý, ota jasaıtyn neırohırýrgterdiń sheteldegi eńbek demalysynan kelýin kútip júrgende biraz ýaqytty óltirip alǵan. Keıin asqazannan da isik anyqtalyp, kúnnen-kúnge jaǵdaı qıyndaı túsken. Aınaldyrǵan bir aıdyń ishinde isik búkil denesine tarap úlgergen. Al tańdaý mekemesin tańdaýǵa quqyq beretin medısınalyq júıeni dárigerlerdiń ózderi retteıtini taǵy bar.
«Eki hımııa, bir ret sáýlelik terapııa qabyldadyq. Ár jatqan saıyn ártúrli kedergiden ótip, jan-jaqqa qońyraý soǵyp, aryz-shaǵym, ótinish-tilekpen jatqyzýǵa týra keletin. Sońǵy ret sáýlelik terapııa qabyldar aldynda da dál osyndaı qyrǵynmen emge jatqyzǵan edik. 12 kún alady degen sáýlelik terapııany 5 kúnde bitirip, shyǵaryp jiberdi. Tamaqty da ózi daıyndap, aýrýhanaǵa óz aıaǵymen baryp júrgen ákemiz terapııadan keıin úıge kelgeli beri tósekke tańylyp, as-sý ishýden qaldy», deıdi Ǵ.Izbasarov.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi bergen sońǵy derekke sensek, respýblıkada qazir qaterli isikpen 200 myńǵa jýyq naýqas esepte tur. Al osynyń aldynda ǵana vıse-mınıstr 222 myń naýqas emdelip jatqanyn, byltyrdyń ózinde 41 myńnan asa jańa derek tirkelgenin aıtqan. Olaı bolsa, jýyrdaǵy statıstıkanyń 22 myńǵa kemýi qaterli isikten kóz jumǵandar bıyl ádettegi 13 myńnan asyp jyǵylǵanyn kórsete me? Sondaı-aq mınıstrlik keıingi úsh jylda dáriger qateligi men medısına mekemesiniń ústinen jylyna 300-ge jýyq quqyq buzýshylyq tirkeletinin tilge tıek etipti. Sonyń ishinde tek 5%-y sotqa deıin jetip, 95%-y negizsiz dep keri qaıtarylǵan. Bul da múmkin. Sebebi bizdiń elde dárigerdiń isin qaraıtyn tergeýshi aýrýdyń erekshelikterin bile almaıdy. Álemdik tájirıbede dáriger qateligin aldymen táýelsiz medısınalyq keńes qaraıdy. Demek dáriger qateligi úshin ádiletti zańy bar, medısınalyq múmkinshiligi mol, kásibı kedergige tap bolmaıtyn jerde dertine daýa izdeýshilerdiń kóp bolýy dáleldeýdi qajet etpeıtini taǵy ras.