Qazaq Eli jáne Elbasy

Kez keldi asqaqtatar Qazaq atyn, Kóterip bıikterge azamatyn. Tý etip birligińdi, Qazaq Eli, Báıgeniń aldy bolsyn qazanatyń.   Bir bolar, Qazaq Eli, zaman keldi, Jebeıtin namysyńdy samal keldi. О́ıtkeni talaı zulmat kúnderden de, Joǵalmaı ata-dástúr aman keldi.   Jaǵaǵa jarmaspastan qysylǵanda, Júrgizgin yntymaqpen isińdi alǵa. Qaldyrǵan babalardyń ulaǵaty – Kúpirlik jaraspaǵan musylmanǵa.   Bul kúnde bolmasynshy janyńda muń. Eshqashan eshkimge de jalynbaǵyn, Tórinde óz jerińniń Qazaq Eli, Kósilip sáıgúlikteı aryndaǵyn.   Oraldy ana tiliń teńdigińmen, Jaltaqtap jasqanamyz endi kimnen? Ultyńdy óziń kóter, Qazaq Eli, Jurtqa da úlgi bolyp keńdigińmen.   Jasaǵyn tirligińdi myń arnada, Eńseńdi tik ustaǵyn, burańdama! Tektilik jarasady samǵaǵanda, Sán berip bıiktegi qyranǵa da! Osy óleń joldary Qazaqstan Res­pýblı­kasynyń Prezıdenti, Elbasy N.Á.Nazar­baev­tyń byltyrǵy jyl basynda jarııa etilgen, Qazaqstan halqyna arnalǵan «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty tarıhı Joldaýynan keıin jazylǵan edi. Joldaýda qazaq halqy úshin óte mańyzdy eki ıdeıa ortaǵa tastaldy. Onyń birinshisi – «Máńgilik El», ekinshisi – «Qazaq Eli». Eki uǵym da barlyq qazaqstandyqtar úshin ortaq, túsinikti, ulttyq ıdeologııanyń negizi bolatyn ıdeıalar ekeni daýsyz. Qazaqstandy meken etken barlyq ult ókil­deri arasynda da qoldaý tapqan qos ıdeıa – qustyń qos qanatyndaı, rýhtyń qos pyraǵyn­daı qabyldandy, eldiń eńsesi taǵy da bir bıikke kóterildi, ata-babamyzdyń taǵy bir armany oryndalǵandaı bárimizdi maqtanysh sezimge bóledi. Qıyn da qaterli kezderde bar aýyrt­pa­shylyqty óz jaýapkershiligine alatyn Elbasy «Nurly Jol – bolashaqqa bas­tar jol» atty joldaýynda «Máńgilik El» bolýdyń mańyzdylyǵyn taǵy da aıtyp, Qazaq eliniń bolashaǵy jolyndaǵy Qazaqstannyń jańa ekonomıkalyq saıasatyn jarııalady. Basqa bir de bir elde eshkimniń oıyna kelmegen bastamalar jasady. Dál osyndaı qadamdarǵa tek qana aıaǵynda nyq turǵan, bolashaǵyna senimmen qaraı alatyn, áleýeti myqty memleket qana bara alatyndyǵyn aıtty. Shyndyǵyna kelgende, bizge jaltaqtaýǵa eshqandaı da negiz joq. Oǵan birneshe sebepter bar. Birinshiden. Qazaqstannyń etek-jeńi qymtaýly. Prezıdentimiz N.Á.Nazar­baevtyń kúndiz-túngi eńbeginiń, joǵary dıplomatııalyq qasıetiniń, bıik adamgershiligi men azamat­tyǵynyń, kórshi elderdiń kóshbasshylarymen til tabysa bilýiniń, óziniń suńǵyla saıasat­kerliginiń arqasynda memleketimizdiń shekaralary barlyq memlekettermen tolyq, halyqaralyq sharttar negizinde bekitilgen. Búgingi tańda bir de bir kórshi memlekettiń Qazaqstanǵa jer jóninde, shekara jóninde qoıatyn qandaı da bir talaby, ne kelispeýshiligi joq. Bul – Qazaq eli tarıhynda bolmaǵan nárse. Bundaı jaǵdaı burynǵy Keńes Odaǵynan bólinip shyqqan, egemendik alǵan basqa memleketterdiń birinde de joq. Al, Ýkraına shekarasynda sheshilmegen nárse shashetekten. Shekarasy zańdastyrylmaǵan, demarkasııa men delımıtasııadan ótpegen qaı memlekettiń bolsa da táýelsizdigine qaýip kóp. Terrıtorııaǵa kóz tigýdiń de basty sebebi sol. Ekinshiden. Qazaqstannyń syrtqy saıasaty durys jolǵa qoıylǵan. Basqalardy aıt­paǵanda, bizdiń memleket kórshi elderdiń bar­lyǵymen derlik máńgilik dostastyq jó­nin­­degi shart jasasqan sanaýly memleket. Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Birikken Ult­tar Uıymyna, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna (EQYU), Shan­haı yntymaqtastyq uıymyna, Ujymdyq qaýip­sizdik shart uıymyna, Túrki Keńesine, qala berse Islam memleketteri uıymyna múshe bolýy­­nyń ózi de kóp nárseni ańǵartady. Bir sóz­­ben aıtqanda munyń bárin biz «Táýelsiz­­dik­ti saq­tandyrý» sharalary dep aıtýymyz­ǵa bolady. 2015 jyldyń qańtarynan jumys isteı bastaǵan Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq ­týraly da ózimizdiń aramyzda áńgime kóp. Bireý­ler buny burynǵy Keńester dáýirine oralý dese, bireýler – Reseı quramyna kirý áreke­ti­ne balaıdy. Bunyń barlyǵy – múldem kereǵar pikirler. Táýelsiz Qazaqstan endi eshkimniń qolty­ǵyna kirmeıdi, kirýi de múmkin emes. Biraq kópvektorly syrtqy saıasatty júrgizý – bizdiń memleket úshin ómir talaby. Sebebi, bizge tarıh pen tabıǵat alpaýyt memleketterdi kórshi etip bergen. Olardyń memleket retinde tarıhy da tereń, kólemi de úlken. Soltústiktegi kórshimizdiń úzdiksiz ómir súrip kele jatqan memleket retinde myń jyldyq, al shyǵystaǵy kórshimizdiń bes myń jyldyq tarıhy bar. Búginde Qytaı – halyq sany jaǵynan birinshi, ekonomıkalyq qýaty jaǵynan ekinshi, ıadrolyq qarý-jaraǵy jaǵynan úshinshi álemdik derjava bolsa, Reseı – jer kólemi jaǵynan birinshi, ıadrolyq qarý-jaraǵy jaǵynan ekinshi, ekonomıkalyq qýaty jaǵynan segizinshi derjava. Qazaqstan Reseımen 7512 km, al Qytaımen 1782 km uzyndyqtaǵy shekaramen shektesedi. Qazaqstannyń ońtústiginde áli de saıa­saty turaqtalmaǵan, soǵys dúmpýi basylmaǵan Aýǵan­stan, ar jaǵynda dúnıejúzilik qaqtyǵys­tardyń ortasynda otyrǵan Islam álemi jatyr. Osynyń barlyǵyn jınaǵanda Qazaqstan Prezıdentiniń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq arqyly ekonomıkany damytý, syrtqy jáne ishki saıasatty turaqty ustap turý bastamasy birden-bir kóregendik saıasat ekendigine kóz jetkizýge bolady. Biraz sarapshylar N.Á.Nazarbaevtyń Eýrazııalyq odaq týraly ıdeıasy 20 jyldan soń iske asty dep aıtyp júr. Durysy – osy odaqtyń qajettiligin bizdiń Elbasymyz osydan 20 jyl buryn boljaǵan, al qoǵam, sonyń ishinde áriptes elder oǵan endi ǵana daıyn boldy. Úshinshiden. Qazaqstanda irgesi bekem, keregesi keń, shańyraǵy bıik memlekettik júıe qalyptasqan. Sol shańyraqtyń astynda úsh tarmaqty bılik jemisti jumys jasap keledi. Qaıta-qaıta qaıtalanǵan dúnıejúzilik daǵdarys kezeńinde prezıdenttik basqarý júıesi utymdy sharalardy ýaqytynda qabyl­daýǵa múmkindik berýde. Qazirgi daǵdarysty erte boljaǵan Elbasynyń tapsyrmasymen, jedel túrde bılik pen jaýapkershilik salmaǵy jergilikti atqarýshy organdarǵa berilip, 17 mınıstrlik, 9 agenttik jáne 54 komıtettiń ornyna 12 mınıstrlik pen 30 komıtetten turatyn yqsham Qazaq­stan Úkimeti jasaqtaldy jáne ol az ýaqyt ishinde áleýmettik-ekono­mıka­lyq saıasattyń alǵashqy kezektegi sharala­rynyń jol kartasyn ázirlep úlgerdi. Mańyzdysy – keń peıildi, er jú­rek­ti, paıymy tereń, rýhy bıik, dana Halqymyz bar. Halqymyzdy basqa­ryp otyrǵan, dúnıejúzi moıyndaǵan, alystaǵyny boljaı biletin, elin súıgen, eli súıgen Prezıdentimiz bar. Ádette, Elbasy týraly jaqsy pikir aıtsań, jaǵympazdyq dep túsinetinder de joq emes. Biraq, týǵan halqy úshin bar kúshin sarp ete júrip, kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan qalyp, boıyndaǵy Táńir bergen bar qasıetiniń, joǵary parasattylyǵy men azamattyǵynyń, eliniń aldynda bardy – bar, joqty – joq dep aıtatyn shynshyldyǵynyń arqasynda Nursultan Nazarbaev Táýelsiz Qazaqstandy osy dárejege jetkizdi. Búgingi kúnimiz ben keshegimizdi salystyrýǵa bola ma? Qalalardy aıtpaǵanda, joly men mektebi jóndelmegen, esh bolmaǵanda bir nysan jańa­dan salynbaǵan Qazaqstanda aýyl qaldy ma? Demokratııany basty qaǵıda etip, túrli-tústi tóńkeris jasap, prezı­dentterin de, parlamentin de, úkimetin de qaıta-qaıta saılap jatqan elderdiń qaısysy ońyp jatyr? Bılik úshin saıası qaqtyǵysy ondaǵan jyldarǵa sozylyp, qalasy maıdanǵa aınalyp, dalasy aımandaı bolǵan Ýkraınanyń búgingi jaǵdaıyn bárimiz de kórip otyrmyz. Erteńiniń de ne bolary belgisiz eldiń eńsesi kóterilgenshe qanshama ýaqyt kerek, jazyqsyz qyrylǵan turǵyndardyń orny máńgilik tolmaıtyny da belgili. Sońǵy kezderi Qazaq memlekettigi týraly da túrli pikirler aıtylyp júr. Buryn-sońdy qazaqta memleket bolmady degen pikirge biz de qosylmaımyz. Qazaqtyń saıyn dalasy eshqashan da ıesiz jatqan emes. Keshegi otarshyldyq psıhologııasy sanamyzǵa sińdirmek bolǵandaı «kóshpendi taıpa, buratana halyq, teksiz el» emespiz. San ǵasyrlar boıy dáýirlegen memleketterimiz bolǵan. Kerek bolsa, Qazaq handyǵy sol memlekettiktiń bir formasy. Sondyqtan da aldaǵy bolatyn aıtýly oqıǵany, keıbir tarıhshylar aıtyp júrgendeı «Qazaq memlekettiginiń 550 jyldyǵy» emes, Elbasy aıtqandaı «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy» dep atap ótken jón. Sebebi, zerttelmegen nárse kóp, qazaq tarıhynyń ashylmaǵan betteri az emes, qazaq memlekettiginiń tamyry odan da tereńde jatýy múmkin. Tipti, sonaý XIII ǵasyr tarıhshylarynyń derekterinde Altyn Orda handary «Qypshaq patshalary» dep ataldy. Altaı taýlarynan Dýnaıǵa deıin ulan-ǵaıyr aımaqty qamtyǵan Altyn Orda atty alyp memlekettiń shyǵys bóligi «Kók Orda» dep atalyp, ol ataqty qalamger Muhtar Maǵa­ý­ınniń «Qazaq tarıhynyń álippesi» atty eńbeginde aıtylǵandaı, «negizinen qazirgi Qazaq­stan Respýblıkasynyń terrıtorııasyn qamtyǵan». Halqynyń basym kópshiligi de qazaqtar bolǵan. Al «qazaq» degen termın sonaý 1200 jyldary Egıpette jazylǵan «Arab-qypshaq» sózdikterinde de qoldanylǵan degen derekter bar. Saıyp kelgende Qazaq eli tarıhynda zertteletin nárseler kóp. Ony tarıhshylardyń enshisine qaldyraıyq. Biraq, halqymyzdyń tarıhyn, babalarymyzdyń erligin bıiktete otyryp, qazirgi táýelsiz memleketimizdiń de tarıhı ornyn tómendetpeýimiz kerek. Qazaq memlekettiliginiń bolǵanyn joqqa shyǵarmaı, dál qazirgideı, memlekettiliktiń barlyq prın­sıpteri saqtalǵan, shekarasy túgeldenip, zańdas­tyrylǵan, dúnıe júzi sanasqan, abyroıy asqaq táýelsiz memleket buryn-sońdy quryl­maǵanyn da moıyndaýymyz kerek. Sonyń basynda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıden­ti N.Á.Nazarbaevtyń turǵanyn, sol memleket­tiń keregesi berik, shańyraǵy bıik bolýy Elbasynyń aıanbaı etken eńbeginiń jemisi ekenin nege aıtpasqa? Jaqynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesi­niń bastyǵy Mahmut Qasymbekovtiń «Prezıdent­tiń jumys kestesi: 2014 jyldyń negizgi qorytyndylary» atty aýqymdy sarapta­malyq materıaly jaryq kórdi. Onda Elbasy­nyń bir jyl ishinde atqarǵan aýyr da aýqymdy, jaýapkershiligi óte joǵary jumys­tary tereń baıandalǵan. Ony oqyǵan oqyrman­nyń memleketimizde bolyp jatqan tarıhı qubylys­tardyń ortasynda otyrǵandaı bolatyny anyq. Tek bir jyldyń ózinde Elbasy 700-ge jýyq hattamalyq is-sharalarǵa qatysypty, bul kúnine kem degende 2 sharaǵa qatysý degen sóz, onyń 150-i halyqaralyq sıpattaǵy is-sharalar eken. Memleket basshysynyń halyqaralyq yntymaqtastyq aıasynda 17 sammıtke qatysýy, ekijaqty qarym-qatynastar baǵyty boıynsha 8 memleketke jasaǵan sapary qanshama kúshti, densaýlyqty, ýaqytty talap etetinin aıtpaı-aq túsinýge bolady. Bul resmı sharýalardyń bir parasy ǵana. Elbasynyń tikeleı bastamasymen iske asyrylyp jatqan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy da óz jemisin bere bastady. Jaqynda ındýs­trııalandyrý kúni aıasynda ótken jalpyulttyq telekópirde N.Á.Nazar­baev: «...Tutastaı alǵanda, ındýs­trııa­landyrýdyń birinshi besjyldyǵy jahan­dyq ekonomıkanyń almaǵaıyp jaǵda­ıynda daǵdarysqa qarsy den qoıý­dyń teńdessiz tájirıbesin berdi», dedi. Elbasynyń keltirgen málimette­rine qara­­ǵanda 5 jylda buǵan deıin Qazaqstanda óndi­ril­megen, múlde jańa 400 ónim túri ıgerildi, bar­lyǵy 770-ten astam jańa kásiporyn iske qosyl­ǵan, eńbekaqysy laıyqty, múlde jańa deń­geıdegi 75 myń turaqty jumys orny ashyl­ǵan, ınfraqurylym bazasy keńeıtilip, 4 myń shaqyrymnan astam avtojoldar, 1700 shaqyrym temirjol jelisi salynyp, jańǵyrtylǵan. Eń mańyzdysy – biz ómirge, óndiriske qajetti nárselerdiń basym kópshiligin ózimizde shyǵarýǵa qol jetkizippiz. Ishki naryǵymyz qurylys materıaldarymen 80 paıyzǵa, aýyl sharýashylyǵy ónimderimen de 80 paıyzǵa qamtamasyz etilgen. Energııa tasymaldaý men otyn resýrstary jeterlik. Osynyń bárin saraptaı kele, Elbasy: «Eshteńeden qorqýdyń qajeti joq. О́zimiz-aq ómir súre alamyz. Bul – bizdiń táýelsizdigimizdiń basty qaǵıdasy», dedi. Árıne, Qazaq eliniń búginine laıyqty taldaý jasap, baǵa bergen, bolashaǵyn aıqyndap, baǵdar usynǵan basty qujat Elbasynyń 2014 jylǵy 11 qarashada jarııalaǵan «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty halyqqa arnalǵan Joldaýy. Memleketimizdiń basshysy N.Á.Na­zar­baev ár jyly Qazaqstan halqy­na dástúrli Joldaýyn arnaıdy. El­basynyń ár Joldaýy­nyń bir-biri­ne uqsamaıtynyn, ár kezde sol kezeńge laıyqty máselelerdi qamtıtyn, laıyqty sheshimder qabyldanatynyn jaqsy bilemiz. Biraq, barlyq Joldaýlardyń túpki maqsaty bireý ǵana – ol halyqtyń múddesi, turǵyndardyń turmys-tirshiligin jaqsartý, jastardyń bolashaǵy, jerimiz ben elimizdiń tutastyǵy, el birligi, Táýelsizdigimizdiń baıandylyǵy. Prezıdentimizdiń Joldaýlaryn Qazaqstan halqy jyl saıyn kútedi, jaqsy túsinedi, túpki maqsatyn tolyq uǵynady. Oǵan eshqandaı da kúmán joq. Bıylǵy Joldaýdyń orny erekshe. Eń negizgi ereksheligi – onyń qarapaıym tilmen, halyqtyń júregine jetetindeı etip jasalýynda. «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» degen taqyryptyń ózi onyń bar mazmunyn ashyp tur. Búgin álem jańa syndarmen jáne qaterler­men betpe-bet kelip otyrǵan shaqta, álemdik naryqta baǵa quldyrap, tutastaı jahandyq ekonomıkanyń ósimi baıaýlaǵan kezde Qazaqstan osy tolqynǵa qarsy turarlyq óz baǵytyn aıqyndady. Yrǵalyp-jyrǵalýǵa ýaqyt joq ekendigin eskerip, keıbir pozısııalardy jedel qaıta qarap, aldaǵy josparlarǵa túzetýler engize otyryp, Elbasy óziniń Joldaýy arqyly Qazaqstannyń «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasatyn jarııalady. Jahandyq daǵdarysqa qarsy sharalardy iske asyrýda Qazaqstan taǵy da alǵa shyqty. Ekonomıkany turaqtandyrý úshin, halyqty áleýmettik qorǵaý sharalaryna Ulttyq qordan qarjy bóldi. Bul qarjylar elimizdiń ekonomıkasyna jedel ósim, jumyspen qamtýda asa úlken tıimdilik beretin salalarǵa jumsala bastady. Bastalǵan jobalardy aıaqtaý jáne asa ótkir máselelerdi sheshý úshin Ulttyq qordan birinshi kezekte 500 mlrd. teńge, aldaǵy úsh jylda jyl saıyn 1 mlrd. dollardan bólip turý tapsyryldy. Bul eldegi shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý, bank sektoryn saýyqtyrý úshin jańa ınfraqurylymdar salý maqsatynda jasalǵan úlken qadam edi. Dúnıe júzinde óziniń ulttyq qory joq memleketter az emes, tipti Eýropa elderiniń ishinde de qor jasaqtaǵan elder sanaýly. Sonaý 2000 jyly Elbasy shıkizat resýrstarynyń eksportynan túsetin qarjylardy bir qorǵa qordalandyrý týraly sheshim qabyldaǵanda túrli pikirlerdiń aıtylǵany jasyryn emes, tipti ol qarjyny ár turǵynǵa bólip berý týraly kereǵar oı aıtqandar da boldy. Al, búgin biz Memleket basshysynyń sol qadamynyń ýaqtyly jáne tek el múddesi úshin jasalǵanyna taǵy da kóz jetkizip otyrmyz. 2007-2009 jyldardaǵy daǵdarys kezinde de Elbasy bastaǵan Qazaqstan tyǵyryqtan shyǵatyn utymdy jol tapqan sanaýly memleketterdiń biri boldy. Dúmpýi estilip qalǵan aldaǵy daǵdarysqa qarsy qabyldanǵan elimizdiń jańa ekonomıkalyq saıasaty da álem elderine úlgi bola bastady. Jeti baǵyttan turatyn Elbasy Jolda­ýyn­da kóliktik-logıstıkalyq, ındýs­trııa­lyq, energetıkalyq, sý jáne jylýmen qamtamasyz etý, turǵyn úı, áleýmettik ınfraqurylymdardy damytý kózdelip otyr. Tarıhı tájirıbede jol shyn máninde ómirdiń ózegi, baqýatty tirliktiń qaınar kózi bolǵanyn Prezıdentimiz aıtyp ótti. «Barlyq aımaqtar temirjolmen, tasjolmen,­ áýe jolymen ózara tyǵyz baılanysýy kerek. Astana da toǵyz joldyń toraby, elordanyń jasampazdyq rýhyn taratatyn ómir – tamyrǵa aınalýy tıis. Aımaqtardyń ózara baılanysyn jaqsartý eldiń ishki áleýetin arttyrady. Oblystardyń bir-birimen saýda-sattyǵyn, ekonomıkalyq baılanystaryn nyǵaıtady. El ishinen tyń naryqtar ashady. Osylaısha, alysty jaqyn etý – Joldaýdyń eń basty túıini», dedi Elbasy. Memleket basshysynyń osy Jol­daýy – barlyq baǵyttar boıynsha naqty, ekshelgen is-áreket jospary, ony iske asyrý ekonomıkalyq turaqtylyqty saqtaýǵa jáne ekonomıkanyń jandanýy úshin negiz jasaýǵa, sondaı-aq Qazaq­­­­­stannyń álemniń oza damyǵan 30 eliniń qataryna enýine qýatty plasdarm qurýǵa múmkindik beredi. Alda turǵan maqsat – jalpyǵa ortaq maqsat, al oǵan jetý jolynda bárimizdiń aldy­myzda asa jaýapty mindetter tur. Eń bastysy – yntymaq, birlik, tatý­lyq, etnos­aralyq yntymaq pen kelisim. Bunyń barlyǵy turaqtylyqtyń kepili, al turaqtylyq – damýdyń kepili. Onyń jaýap­kershiligi eń birinshi qazaq halqy­nyń moınynda jatyr. Memleket qurý­shy ult retinde de, Qazaq eliniń ıesi re­tinde de yntymaq pen birliktiń uıyt­qysy bolý, eń birinshi, bizdiń paryzymyz. Elbasy sońǵy eki Joldaýynda da Máńgilik El ıdeıasyn jalpyult­tyq ıdeıamyzdyń basty baǵdary etip belgiledi. Máńgilik El – bul bizdiń keshegimiz, Máńgilik El – bizdiń bolashaǵymyz. Belgili ǵalym, sanaýly antro­po­logtardyń biri, akademık Orazaq Smaǵulovtyń «Qazaq halqynyń antropologııalyq tarıhy» (2011 jyl, Almaty) atty kitabynda turǵylyqty halqymyzdyń etnostyq tarıhı derek­teri ádemi keltirilgen. Sonyń ishinde arheo­logııalyq, antropologııalyq zert­teýlerdiń negizinde dáleldengen tórt nárseni basa aıtýǵa bolady. Olar: Qazirgi Qazaqstan jerinde tabyl­ǵan, osydan 40 ǵasyr buryn, ıaǵnı eneolıt dáýirinde ómir súrgen adamdar men búgingi turǵylyqty halyqtyń súıek qurylystarynyń birdeı bolyp shyǵýy, ıaǵnı antropologııalyq tıptik sáıkestigi. Oǵan qosa dermatoglıfıkalyq zertteý nátıjeleri boıynsha anyqtalǵan búgingi qazaqtar men kóne zaman turǵyndarynyń fızıkalyq erekshelikteri arasynda tikeleı genetıkalyq baılanystardyń barlyǵy. Bul – bizdiń halqymyzdyń myńdaǵan jyldar boıy óz jerinde, óz elinde úzilmeı, atadan balaǵa urpaqtary jalǵasyp, ómir súrip kele jatqan ǵajaıyp halyq ekendiginiń belgisi. Qazaqstannyń Ortalyq, Soltús­tik, Shyǵys, Batys, Jetisý, Ońtústik aımaqtaryn­da tabylǵan paleantro­pologııalyq materıal­dardyń quramy men qurylysy jaǵynan birdeı bolyp shyǵýy. Zertteýler sol kezdegi turǵyndar men qazirgi turǵyndardyń etno-mádenı dástúriniń de, tipti qoltańba sıpattamalarynyń da óte uqsastyǵyn dáleldep tur. Olaı bolsa Qazaqstannyń keń-baıtaq jerinde ómir súrgen, búgin de ómir súrip jatqan halyq – bir halyq, ony bólýge de, bólshekteýge de bolmaıdy. Bir eldi úshke, ári qaraı rýǵa, ataǵa bólip, jilikshe bólshekteý – bizdi kóre almaǵan ımperııanyń arandatýshylyǵy ǵana. Qazirgi turǵylyqty halyqtyń boıynda 40 ǵasyr buryn ómir súrgen adamdardyń genetıkalyq negiziniń ­30%-y saqtalǵan. 4 myń jyl túgili 100 jylda jer betinen joıylyp ketken halyqtar bar. «Elý jylda el jańa» degen babadan qalǵan sóz de tegin aıtylmaǵan. Al joǵaryda aıtylǵan derekter qazaq ultynyń óz fızıologııalyq erekshelikterimen, salt-dástúrimen, ádet-ǵurpymen tutastaı alǵanda qanshalyqty tekti halyq ekendigin kórsetse kerek. Osyndaı keń dalany mekendegen, osynshama terrıtorııada tura­tyn halyqtyń óńirlik eshqandaı aıyrma­shylyǵy joq bir tilde túsinisýi. Eldiń bir shetindegi turǵyndary ekinshi bir shetindegilerdiń tilin túsinbeıtin elder kóp. Bul da kóp nárseni ańǵartsa kerek. Árıne, tarıhshy, arheolog ne antropolog bolmaǵan soń bizdiń taldaýymyzda kemshilikter bar shyǵar, kópshiliktiń kelispeıtin jerleri de bolýy múmkin. Biraq, aıtylatyn bir nárse – Qazaqstan tarıhyn, Qazaq Eli tarıhyn tarıhshylarymyz tek tarıhı, arheologııalyq, antropologııalyq, t.b. faktilerge súıene otyryp jazsa eken deımiz. Tarıhı oqıǵalardy óz jerine, tarıhı tulǵalardy ózine qaraı tartpaı, sanamyzdy sarsańǵa salmaı Qazaq Eliniń tarıhy qaıta jasalsa, Elbasy aıtqan Máńgilik Eldiń tarıhy shyǵar edi. Biz keshegimizdi túgendep, qazirgimizdi ekshep qana bolashaǵymyzdy myǵymdaı alamyz. Táýelsiz Qazaqstan Respýblı­ka­synyń tarıhyn da, tasqa qashap jazǵandaı, ǵylymı negizde zerttep, qaǵazǵa, taspaǵa túsirip, jastardyń sanasyna sińdirý de óte mańyzdy. 23 jyl ýaqyt ólshemimen eseptegende az da shyǵar, biraq, osy az ýaqyt ishinde ǵasyrǵa turarlyq qanshama tarıhı oqıǵalarǵa kýá boldyq, qıyndyqtar da az bolǵan joq. Qazirgi jastardyń birazy osy zaman aspannan salbyrap túse salǵandaı sezinedi, eresekterdiń arasynda da osylaı máńgi ómir súrip kele jatqandaı sezimde júrgender bar. Elbasymyz «Máńgilik El» men «Qazaq Eli» ıdeıa­laryn ortaǵa beker tastaǵan joq. Qazirgimizdiń qadirine jetý de mańyzdy sharýa. Biz ata-babalarymyz ańsaǵan, biraq, aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen jete almaǵan táýelsiz elde, eshkimge jaltaqtamaı, beıbit aspan astynda, urpaǵymyz úshin ómir súrip kele jatyrmyz. Sol urpaǵymyz bolashaqta da jaqsy ómir súrsin desek, memleketimizdi dál osy qalpynda, táýelsiz, shekarasy túgel, áleýeti myqty el retinde saqtap qalý jolynda aıanbaı eńbek etýimiz kerek. Bul – qazirgi urpaq pen keler urpaqqa júktelgen tarıhı mindet. Al keler urpaqtyń qalaı bolýy ózimizge tikeleı baılanysty. Táýelsiz Qazaqstandy Máńgilik El retinde máńgi saqtap qalý úlken kúshti, teńdessiz bilim men biliktilikti, myzǵymas birlikti, qajyrly eńbekti talap etedi. Qazaqstanda ómir súrip jatqan barlyq ult ókilderi arasyndaǵy tatýlyqqa uıytqy bolý da, olardyń salty men dástúrin, tili men dinin saqtaı otyryp týǵan elimizdiń damýyna atsalysýyna sebepker bolý da qazaq halqynyń uly paryzy. «Biz jalpyulttyq ıdeıamyz – Máń­gi­lik Eldi basty baǵdar etip, táýel­sizdigimizdiń damý zańǵaryn Nurly Jolǵa aınaldyrdyq. Qajyrly eńbekti qajet etetin, keleshegi kemel Nurly Jolda birligimizdi bekemdep, aıanbaı ter tógýimiz kerek. Máńgilik El – eldiń biriktirýshi kúshi, eshqashan taýsylmas qýat kózi», – dep atap kórsetti Elbasy. Konfýsııdiń: «О́z patshasyna senimdi serik bola alatyn halqy bar memleket qana eshqashan qulamaıdy...» – degen sózi bar eken. Olaı bolsa búkil Qazaqstan halqy bolyp, ultymyzǵa, násilimizge qaramaı, bir týdyń astyna, Elbasynyń qasyna jınalyp Máńgilik El bolýdyń jolynda tabystarǵa jete bereıik degimiz keledi. Álı BEKTAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty.