Dúrbeleńniń aıaqtalar túri joq

О́tken aptada Eýropa men AQSh-ta, Reseıde álemdik ekonomıkalyq daǵdarys aıasynda birqatar oqıǵalar bolyp ótti. Olardyń barysy álemniń alyp elderinde daǵdarys bultynyń kóp seıile qoımaǵandyǵyn kórsetip berdi. Ásirese, Eýropada jaǵdaı osylaı bolyp otyr. Grekııa eýroaımaqtan shyǵa ma, shyqpaı ma degen máseleniń basy ashyq qalyp keledi. Sonymen qatar, álemniń keıbir iri kompanııalary jańa tabystarǵa qol artyp jatsa, endi bir kompanııalar óz qyzmetkerleriniń sanyn qysqarta túsýde. Munaı baǵasynyń qaı baǵytqa qaraı qubylatyndyǵy da belgisiz bolyp otyr. SIRIZA jeńisi: Grekııany ne kútedi? Grekııadaǵy parlamenttik saı­l­aýda Aleksıs Sıpras basta­ǵan SIRIZA partııasynyń jeńiske jetkendigi belgili. Bul jeńis solshyl radıkal kúsh­terdi biraz jelpindirip tas­tady. О́ıtkeni, saılaý nátıjesi olar kútkendegiden de birshama ońdy bolyp shyqty. SIRIZA óz esebine qaraǵanda, kóbirek daýys­qa ıe boldy. Degenmen, solshyl radıkaldar Grekııa parlamentinde báribir basym kópshilikke ıe bola alǵan joq. Sondyqtan olar, «Táýel­siz grekter» ońshyl radıkal partııasymen birlesip, koalısııa qurý jóninde uıǵarym jasaǵan edi. Arada júrgizilgen kelissózder eki jaq úshin de tıimdi bolyp shyqqan sekildi, SIRIZA jetek­shisi Aleksıs Sıpraspen kez­des­ken «Táýelsiz grekter» par­tııasynyń kósemi Panos Kam­menos kezdesý aıaqtalysymen tarap­tardyń qaǵıdattyq kelisimge qol jetkizgendigi týraly má­lim­deme jasady. Bul rette atal­ǵan eki partııanyń da eldiń saıa­sat alańynda qarama-qarsy jaq­tarda turǵanymen, olardyń basyn qosýǵa taraptardyń qatań ekonomıkalyq saıasatty onshama jaqtyra qoımaıtyndyǵymen túsindirýge bolatyn sekildi. Sońǵy jyldary «Táýelsiz grekter» partııasy eldegi jasy­ryn kóshi-qon jónindegi radı­kaldy ustanymymen kózge tús­ken bolatyn. Partııa ókilderi óz­deri­niń osy baǵyttaǵy qatań kózqarastarymen jurtshylyq nazaryn aýdaryp júr. Soǵan sońǵy bir mysal retinde Grekııa prezıdent saılaýynyń úshinshi týrynan qulap qalý aldynda «Táýelsiz grekter» depýtaty Pavlos Haıkalıs belgili bir del­dal ózine kelip, eger ol bılik basyndaǵy koalısııanyń kandı­daty úshin daýys beretin bolsa, oǵan para berýge ázir ekendikterin aıtqandyǵyn málimdegen bolatyn. Sol kezde Haıkalıstiń ózi atalǵan deldalmen iri isti júrgizetindigi týraly shý shyqqan edi. Ońshyl popýlıster saılaý­shy­lar sezimimen oınaýda SIRIZA-ǵa qaraǵanda da, batyl oıy­n­darǵa bara bildi. Saılaý al­dyn­daǵy sońǵy mıtıngide Kammenos halyqaralyq qaryz berýshilerdiń el ekonomıkasyna bılik júrgizip alǵandyǵy, eldegi kúsheıip kele jatqan kedeıshilik jumyssyz grekterdi shetelderge ketýge májbúr etkendigi týraly qatań málimdeme jasap, «Biz bılikke jetsek, sizderdiń balalaryńyzdy keri qaıtarýǵa jumys isteıtin bolamyz», dep ýáde bergen edi. Endi «Táýelsiz grekter» osy ýádesin oryndaýǵa kúsh salady degendeı boljamdar jasalýda. Al endi SIRIZA-ǵa keletin bolsaq, onyń ókilderi osy ýaqytqa deıin belgilengen nesıe baǵdarlamasyn qaıta qaras­tyratyndyqtary týraly ýáde bergen bolatyn. Qazirgi kúni Gre­kııanyń buqaralyq aqparat quraldarynda SIRIZA úkimet qurylǵannan keıin óziniń osy ýádesinde turyp, halyqaralyq kredıtorlarmen jasalynǵan kelisimderdiń kúshin joıa ala ma nemese olarmen kelisimge kelýdi oılastyra ma degen baǵytta áńgimeler qozǵaýda. О́ıtkeni, sońǵy aptada partııanyń kóptegen saıasatkerleri ózderiniń burynǵy qatań pikirleri men usynystaryn birshama jumsarta túsken sekildi. Degenmen, SIRIZA solshyl qanatynyń kósemi Panagıotıs Lafazanıstiń málimdegenindeı, bútindeı alǵanda partııa qatań únemdeý saıasatynan bas tartý jónindegi baǵytyn saqtaıtyn bolady. «SIRIZA óziniń saılaý aldyndaǵy baǵdarlamasyn ustanady. Eýropalyq odaqtyń kelesi sammıtinde prezıdentter men úkimet basshylary qatań únemdeý saıasatynyń sońǵy sáti soqqanyn aıqyn estıtin bo­lady», dep málimdedi ol Gre­kııa radıosyna bergen suh­batynda. «Eger halyqaralyq kredı­tor­larmen aradaǵy burynǵy keli­simderdi buzǵan jaǵdaıda, Grekııa ekonomıkasy qalaı qar­jylandyrylmaq?» – bul suraq­qa jaýap bergen Iаnnıs Balafas atalǵan máseleniń endi­gi kezekte basqa kontekste qaras­tyrylatyndyǵyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, áýelde áńgime Halyqaralyq valıýta qory, Eýrokomıssııa jáne eýropalyq orta­lyq bank ókilderimen keli­simge kelý jaıynda emes, Grekııanyń memlekettik qaryzyn óteýdi jeńildetý máselesi jaıynda bolady. Saılaýda SIRIZA-nyń je­ńis­ke jetýi qoǵamdyq kóńil-kúıde oryn alǵan ózgeristerdi aıqyn dáleldeıtindeı. Muny sosıolog Takıs Teodorıkakos SIRIZA-nyń kútpegen bul jeńisi grekterdiń eldegi saıası kadrlardy jańartýdy qalaıtyndyqtaryn bildiredi degen oıyn jetkizdi. «Grekııadaǵy saıası partııalar bul faktini árdaıym nazarlarynda ustaǵany oryndy bolar. Sıpras atqarýshy bılik jumysynda óz tájirıbesiniń joqtyǵyna qaramastan, elimizdiń tarıhynda eń jas premer-mınıstr bolyp tabylmaq. Osy jaǵdaıdyń ózi halyqtyń ózgeristerdi kútip otyrǵandyǵyn bildiredi», dep málimdedi ol. Búkilgrektik sosıalıstik qoz­ǵa­lystyń jetekshisi Evangelos Venızelos saılaýshylar kóńil-kúıin alǵashqylardyń biri retinde uqqan sekildi. Saılaý túninde ol jýyq arada partııa sezin ótkizip, onyń basshylyǵyn ja­ńa­­dan saılaıtyndyqtaryn má­lim­dedi. Venızelos 2012 jyl­­ǵy parlamenttik saılaý­dan keıin-aq otyz-qyryq jas­taǵy saıasatkerlerge tapsy­ra­tyn­dyqtaryna ýáde bergen bola­tyn. Al Grekııanyń burynǵy premer-mınıstri Antonıs Sama­ras ázirge jasynyń kelip qal­ǵandyǵyna qaramastan, óziniń saıası qyzmetten bas tarta qoımaıtyndyǵyn jetkizdi. Taǵy bir bank tólemge qabiletsiz Buqaralyq aqparat quraldarynyń málimdegenindeı, «Imeksbank» ústimizdegi jyldyń 26 sáýirine deıingi kezeńine ýaqytsha ákimshilik engizetindigin málimdegen. «Ulttyq bank basqarmasynyń 26 qańtardaǵy «Imeksbank» ashyq aksıonerlik qoǵamyn tólemge qabiletsizder sanatyna jatqyzý týraly» qaýlysynyń negizinde eldegi azamattardyń salymdaryna kepildik berý qorynyń atqarýshy dıreksııasy 27 qańtardan bastap ýaqytsha ákimshilik engizý jóninde sheshim qabyldady», dep habarlanǵan málimdemede. Ýaqytsha ákimshilik úsh aı merzimge, ıaǵnı 27 qańtar men 26 sáýir aralyǵyndaǵy kezeńde engizilmek. Osy ýaqyt aralyǵynda ýaqytsha ákimshilik «Imeksbank» salymshylarynyń qarjylaryn banktik salym (depozıt) jóninde jasalynǵan shartqa sáıkes qaıtaratyn bolady. Munyń aldynda azamattardyń salymdaryna kepildik berý qory Ulttyq bankke Porto-Franko, Aksıoma jáne Demark sekildi tólemge qabiletsiz bankterdi joıý jóninde usynys jasaǵan bolatyn. Sóıtip, aınalasy úsh-tórt aıdyń ishinde Ýkraınanyń tórt birdeı banki tólemge qabiletsiz retinde tanylyp otyr. Munyń ózi eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń birshama ýshyǵa túskendigin bildiretin bolsa kerek. Munaı baǵasy óse me, quldyraı ma? Sarapshylardyń baǵalaýynsha, munaı baǵasy 2014 jyldyń maýsym aıynan beri 60 paıyzǵa arzandaǵan. Osyǵan baılanysty Goldman Sachs ınvestısııalyq bankiniń prezıdenti Gerı Kona ol baǵa odan ári quldyrap, 30 dollarǵa deıin jetýi múmkin dep málimdegen. «Munaı baǵasy áli de uzaq ýaqyttar boıy tómendeı berýi múmkin», dep málimdedi ol CNBC telearnasyna bergen suhbatynda. Alaıda, sarapshylardyń bar­lyǵy birdeı ınvestısııalyq bank basshysynyń boljamymen kelise qoımaıtyn sekildi. Tipti, buǵan kereǵar pikirler de joq emes. О́ıtkeni, osynyń aldynda ǵana Munaı eksporttaýshy elder uıymynyń (OPEK) bas hatshysy Abdalla ál-Badrı qazirgi kúnderi munaı baǵasy óziniń quldyraý shegine deıin jetti degen pikirin bildirip, munan keıingi kezeńderde ol endi óse beretindigin, tipti 200 dollarǵa deıin sharyqtap ketýi de ǵajap emes ekendigin málimdegen bolatyn. «Qazir munaı barreliniń baǵasy 45-55 dollar aralyǵynda qalyptasýda. Meniń oıymsha, baǵanyń quldyraýy óziniń tómengi deńgeıine deıin jetti. Endi az ýaqyt ótpeı-aq biz onyń qaıta sekiretinine kýá bolýymyz da múmkin», degen edi ol. Munaı eksporttaýshy elder bas hatshysy­nyń aıtýynsha, qazirgi jaǵdaıdaǵy salany ınves­tısııalaýdyń azaıýy aldaǵy ýaqytta qýat kózderine degen zárýlikke alyp keletin bolady. Osy zárýlik baıqala salysymen-aq, baǵa qaıtadan kúrt kóterile bastaıdy. «Máselen, biz qazir baǵanyń quldy­raýyna baılanysty munaı óndirý kólemin azaıta túsetin bolamyz. Sol kezde munaı qoımalary qaıtadan bosap qalady. Ádette, munaı óndirýshiler munaı baǵasynyń quldyraǵan kezinde oǵan ınvestısııa sala qoımaıdy. Eger ınvestısııa salynbasa, munaı jetkizilimi de tómendeıdi. Sóıtip, rynokta munaı tapshy­lyǵy bastalady. Endi biraz ýaqyt ótkende biz osy jaǵdaıdyń kýási bolamyz. Sol kezde baǵa sharyqtaýy qaıta bastalady. Mundaı jaǵdaı osydan biraz jyl buryn ǵana bolǵan». 2008 jyldy áli eshkim umyta qoımaǵan shyǵar. Meniń oıymsha, endi munaı baǵasy kóterilse, ol burynǵy deńgeıden de asyp túsetin bolady», dep málimdedi Abdalla ál-Badrı. Abdalla ál-Badrıdiń bul boljamyn AQSh-tyń statıs­tıkalyq málimetteri de qýattaı túsetindeı. Baker Hughes munaı servısi kompanııasynyń baǵa­laýynsha, ótken aptada AQSh-taǵy burǵylaý qurylǵylarynyń sany barynsha qysqaryp, osydan eki jyl burynǵy tómengi shekke deıin jetken. Mundaǵy burǵylaý qurylǵylary sanynyń qysqara túsýi osymen jeti apta boıy baıqalýda. Al endi buqaralyq aqparat quraldarynda buǵan deıin de san márte kóterilip júrgen Munaı eksporttaýshy elder uıymynyń saıasatynda baǵaǵa qatysty ózgerister bola ma, joq pa degen suraqqa keletin bolsaq, uıym basshysy bul máselege qatysty áli de biraz ýaqyttyń qajet bolatyndyǵyn aıtqan. «Bul másele áli de biraz ýaqytty qajet etedi. Áli de tórt-bes aı kúte turýǵa týra keledi. Bálkim ústimizdegi jyldyń birinshi jartysynda sondaı bir ózgerister bola qoımas. Rynok aldaǵy ýaqytta ózin qalaı sezinedi? Qaı baǵytqa qaraı qubylýy múmkin? Mine, osy jaǵdaıdyń jaýabyn anyqtaýǵa týra keledi», dep atap kórsetti uıymnyń bas hatshysy. Daıyndaǵan Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».