Elimizdegi turǵynjaı qurylysynyń qarqyny aıtarlyqtaı. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń aqparyna qaraǵanda, byltyr keıingi on jyldyń ishindegi rekordyq kórsetkishke qol jetkizilip, jalpy kólemi 17,5 mln sharshy metr turǵyn úıler paıdalanýǵa berilgen. Soǵan qaramastan, baspana kezeginde turǵan azamattar sany áli de kóp.
Qazirgi tańda 4,5 mln otandasymyz, onyń ishinde 1,3 mln jas adam páterge muqtaj. Qurylys kompanııalary ýáde etken turǵynjaıǵa ýaqtyly qol jetkize almaı, janaıqaıy shyǵyp júrgen úleskerler de bar. Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy «Ádiletti Qazaqstan: Bárimiz jáne árqaısymyz úshin. Qazir jáne árdaıym» saılaýaldy baǵdarlamasynda aldaǵy 7 jyldyń ishinde 111 mln sharshy metr, ıaǵnı ár jyl saıyn orta eseppen 15,7 mln sharshy metrden astam turǵynjaı salý, úlestik qatysýy bar problemaly úılerdiń qurylysyn aıaqtaý, 40 myńǵa jýyq apatty jáne tozǵan turǵyn úı ıesin jańa úımen qamtamasyz etý, ıpotekalyq nesıelendirýdi jalǵastyrý mindetterin alǵa qoıǵany belgili.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Úkimet byltyr «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine turǵyn úı saıasatyn reformalaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ázirlep, Májilistiń qaraýyna engizgen edi. Májilis depýtattary ony uzaq talqylap qabyldady. Qazir bul zańnamalyq qujatty Senat depýtattary qarap jatyr.
Atalǵan zań jobasynda kózdelgen eleýli reforma – «Otbasy bank» tolyqqandy damý ınstıtýtyna aınaldyrylyp, oǵan muqtaj azamattardy esepke qoıý, turǵynjaıdy bólý fýnksııalary beriletindigi. Bul ispen osyǵan deıin jergilikti atqarýshy organdar aınalysyp keldi. Endi olardyń mindeti – turǵyn úıler salý, satyp alý ǵana bolmaqshy.
Sondaı-aq zań jobasynda azamattardy áleýmettik qorǵaýdyń qosymsha sharalary da qarastyrylǵan. Naqty aıtsaq, áskerı qyzmet atqarý, quqyqtyq tártipti qorǵaý kezinde, sondaı-aq adam ómirin qutqarý kezinde qaza tapqan adamdardyń otbasylaryn bir jyldan keshiktirmeı turǵynjaımen qamtamasyz etý týraly jańa norma engizilip otyr. Taǵy bir mańyzdy jańashyldyq – azamattarǵa buryn satyp alý quqyǵysyz jalǵa alǵan turǵynjaılaryn jekeshelendirý quqyǵy beriletindigi. Qazir mundaı páterlerde halyqtyń áleýmettik osal toptaryna jatqyzylǵan 51 myń adam turyp jatyr. Tıisti zań normasy qabyldansa, olar jalǵa alǵan baspanasyn qaldyq qunymen satyp alatyn bolady. Budan bólek, apatty dep tanylǵan jalǵyz baspanasynyń ornyna berilgen turǵynjaıdy da jekeshelendirý quqyǵy berilmekshi. Ony 1,6 myńnan astam azamat paıdalana alady.
Turǵyn úı saıasatyn reformalaý atalǵan zań jobasyn qabyldaýmen aıaqtalmaıtyn syńaıly. Sebebi, bul salada túpkilikti sheshimin tappaǵan túıindi máseleler áli de jeterlik. Buǵan jýyrda Májilis depýtaty Nurgúl Taýdyń О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Qanat Sharlapaevqa joldaǵan depýtattyq saýaly aıǵaq.
«2023 jyly Qazaqstandaǵy úlestik qurylystyń kóleńkeli naryǵynyń úlesi shamamen 70 paıyzdaı boldy. Myńdaǵan salymshy qashan bitetini belgisiz qurylystyń azabyn tartyp júr. Buǵan bir mysal – Almaty oblysyndaǵy eki jyldan beri jańa páterlerine kire almaı júrgen 200 otbasynyń daý-damaıy. Osy máseleniń sheshimin tabý úshin qurylys salasyna «Eskroý-shot» uǵymyn engizýdi usynamyz. Negizi, ol elimizdiń zańnamasyna jat uǵym emes. Alaıda bul tetik tek «Tólemder jáne tólem júıeleri týraly» zań aıasynda ǵana qoldanylyp keledi. Eger ony turǵynjaı qurylysy salasyna qoldanatyn bolsaq, salymshylardyń qarajaty qurylys kompanııasy nysandy paıdalanýǵa bergenge deıin arnaıy eskroý-shotta saqtalatyn bolady. Qurylys kompanııasy shartty mindettemesin oryndamaǵan jaǵdaıda salymshy aqshasyn qaıtaryp ala alady», dedi depýtat.
О́nerkásip jáne qurylys mınıstriniń mindetin atqarýshy Iran Sharhan oǵan bergen resmı jaýabynda «Eskroý-shot» tetigin engizý múddeli memlekettik organdardyń egjeı-tegjeıli pysyqtaýyn talap etetindikten, mınıstrlik Ulttyq Bankke, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine, Qarjy mınıstrligine óz ustanymdaryn berý týraly hat joldaǵanyn habarlapty. Sonymen qatar I.Sharhan: «Eskroý-shotty paıdalaný turǵyn úı qurylysy naryǵyna tikeleı áser etedi, keıin bastapqy naryqta jyljymaıtyn múlik baǵasynyń ósý táýekelderi paıda bolýy múmkin. Bul úlestik qurylystyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn aıtarlyqtaı tómendetedi, satyp alý qabiletine teris áser etedi», degen ustanymyn da bildiripti.
Sala basshylyǵynyń turǵynjaı qurylysynyń qarqynyn tómendetip almaýdy oılaıtynyn túsinýge bolady. Alaıda eskroý-shotty qoldaný myńdaǵan úleskerdiń múddesin qorǵaıtyndyǵyn, nátıjesinde qoǵamdaǵy bir narazylyq oshaǵy joıylatyndyǵyn da eskergen jón.
N.Taý kótergen kelesi másele – otandastarymyz áýeli turǵynjaı satyp alýǵa bir nesıe alsa, odan keıin sol baspanasyn árleýge taǵy da qaryzdanatyndyǵy. Máseleni sheshý maqsatynda depýtat kóppáterli turǵyn úılerdi tolyqtaı daıyn etkennen keıin ǵana paıdalanýǵa berýdi usyndy. Mundaı tájirıbe Aýstrııa, Germanııa, Fransııa sııaqty elderde qoldanylady. Osy usynysqa oraı О́nerkásip jáne qurylys mınıstriniń mindetin atqarýshy bıyl Otbasy banki iske qosqan «Otaý» jáne «Naýryz» ıpotekalyq baǵdarlamalary boıynsha beriletin nesıeniń nysanaly maqsaty – bir banktik qaryz sharty aıasynda bastapqy turǵynjaıdy satyp alý jáne jóndeý ekendigin málimdepti. Olardy iske asyrýǵa memleket qazynasynan bólingen qarajattyń jalpy somasy – 450 mlrd teńge. Árıne, atalǵan baǵdarlamalardyń baspanaǵa muqtaj jandarǵa qanshalyqty tıimdi ekenin ýaqyt kórsetedi.
Májilis depýtaty qazirgi kezde elimizde 2 mıllıonnan astam azamat páter jaldap turyp jatqanyn, olardyń birazy stýdentter ekenin aıta kelip, sharyqtap bara jatqan jaldaý baǵasyn memlekettik retteýdi de usynǵan. Bul úshin páterlerdi jalǵa berýdiń shekti baǵasyn belgileý, jalǵa berýshilerdiń biryńǵaı tizilimin qurý, jalǵa alý jáne berý shartynyń tıptik jobasyn bekitý qajet. Bul usynysqa baılanysty I.Sharhan qazir halyqtyń áleýmettik jaǵynan osal toptaryna turǵynjaıdy jalǵa alý aqysynyń 50 paıyzy mólsherinde sýbsıdııa tóleý baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatqanyn, al jeke turǵynjaıdy jalǵa berý naryǵyn retteý mınıstrliktiń quzyretine jatpaıtynyn aıtypty. Shyntýaıtynda, osy máseleniń túıinin zań shyǵarý bastamasy quqyǵyna ıe Májilis depýtattarynyń ózderi tarqata alady.
Taǵy bir ózekti másele – keıbir qurylys kompanııalary «Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» zańdy aınalyp ótý úshin turǵynjaıdy satyp alýdyń aldyn ala sharttaryn jasasatyndyǵy. Budan qazir 6800-ge jýyq úlesker zardap shegip júr. Depýtat N.Taý atalǵan shartty jasasýǵa tyıym salýdy usynǵan-dy. Oǵan den qoıǵan О́nerkásip jáne qurylys mınıstriniń mindetin atqarýshy qazirgi ýaqytta Májiliste qaralyp jatqan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine qurylys salasyn jetildirý jáne turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy aıasynda turǵynjaıdy aldyn ala satyp alý, ıaǵnı brondaý (rezervteý) sharttaryn jasasýǵa tyıym salý kózdelip otyrǵandyǵyn jetkizdi.
Sonymen, turǵynjaı qurylysy salasynda qordalanyp qalǵan kókeıkesti máselelerdiń sheshimderin tabý Májilis depýtattarynyń ustanymyna da baılanysty. Parlamenttiń yqpaly qanshalyqty ekeni de sodan baıqalady.