Sóz soıyl

Fotoetıýd

Ázil - ospaq, syn - syqaq ..degen eken Qurylys fırmasynyń dırektory qala ákimimen sóılesip otyr: – Bizdiń fırmada bir artyq “Mersedes” bar. Biz sol “Merse­desti” sizge syılasaq pa dep edik. – O ne degenińiz?! Meniń ondaı qymbat syılyqty qabyldaýǵa qaqym da joq jáne arym da barmaıdy. – Onda bylaı jasaıyq. Biz sol “Mersedesti” sizge 100 dollarǵa sataıyq. – Onda jaraıdy, kelistim. Biraq men dál sondaı baǵaǵa sizden bir “Mersedes” emes, eki “Mersedes” satyp alsam deımin. * * * Shal men kempir radıo satyp alyp, ony tokqa qosady. Sálden soń tútin shyǵa bastaıdy. Shal: – Ne boldy, úndemeıdi ǵoı... Kempir: – Qazir temeki shegip alsyn, sosyn birdeńe aıtatyn shyǵar. * * * – Aýyldan apam kelip edi, keshe «Shalǵa» apardym, sondaı rıza bolyp qaıtty... – Ol myqtyń kim boldy sonda? – Kınorejısser Ermek Tur­synovtyń «Shaly» ǵoı... * * * Jalqaýdan: – Álemdegi eń jeńil mamandyq qaısy? – dep suraǵanda ol: – Jazda – muǵalim, qysta – agronom bolsań, shirkin! – dep jaýap bergen eken. Shymshymalar Rýlaspyz Shybyn bastyq jalap-juqtap jybyrlap, Dastarqanǵa ıe boldy jymyńdap. Shirkeı shirkin kózge ilinbeı keldi de, «Rýlaspyz» dep qoıady sybyrlap. Kók qaǵazdyń  kúshimen Sharýamdy bitirmedi qıqymdap, Syltaý aıtty árnemege qyńqyldap. Kók qaǵazdy «qystyryp» em kúlimdep... «Qulym» bolyp shyǵa keldi typyńdap. Aldaný Bir jumysqa kirý úshin «Kredıt» alyp, para berdim. Bir aıdan soń qysqaryp qap, Aýzym ańqıyp qala berdim. Bir ózinde tórt úı bar Bir ózinde tórt úı, jaldap otyr, Jermen kókti aqshamen jalǵap otyr. Jıen, bóle, naǵashy... atynda, Al ózi « úıim» joq dep zarlap otyr. Ázirbaıjan QONARBAEV. Mańǵystaý oblysy. Para Ataqty advokat Qajy Namyq shımaılaǵan qaǵazdary ushyp ketpesin dep keńseniń terezesin jaýyp, esigin bekitip syrtqa shyǵyp edi, ala sómkesin ıyǵyna ilgen, aq sáldeli, boıy alasa, tolyq adamnyń jaqyndap kele jatqanyn kórdi. – Sálemetsiń be, Álı Qoja, – dedi daýystap. – Qandaı sharýamen júrsiń? Jeksenbige áli eki kún bar emes pe? Solyǵyn áreń basyp jetken aýyl turǵyny jaýtańdaı qarap: – Ýaǵaleıkúmsalam, Namyq Efendı! Bilesiń be, basym bálege qaldy! Sot isine bola kele jatyrmyn, – dep, basyn shaıqap kúrsindi. – Olaı bolsa, sóıleseıik. – Sen bolmasań, kimge aıtarymdy, qaıda bararymdy da bilmeımin, – dep Álı Qoja shylbyryn syrtta turǵan terbelme oryndyqtyń shetine ilip qoıdy. Ala sómkesin qasyna qoıyp, sózin bastady. Qajy Namyqtyń aldyna qoıǵan mahorkasyn qaǵazyna salyp jatyp, áńgimesin sot isi jaıynan órbitti. Baqtalasy – aýyl ákimi Quısyzoǵly eken. Sol ákimniń jerine Álı Qoja úı salǵan eken. Endi ákim jermen qosa úıdiń qojaıyny ózi ekenin aıtyp, múlikti tartyp almaqshy bolypty. Alaıda úı kimdiki bolsa, jer de sonyki ǵoı... Advokat Qajy Namyq aq saqa­lyn taramdaı sıpap, kózil­diriginiń ústinen qarap: – Seniki taza zańsyzdyq, Álı Qoja! – dedi. – Jo-joq, zań meniń jaǵymda. Men úı salyp jatqanymda, ákim lám-mım demedi. Zańsyz bolsa, nege aıtpaıdy? – Eshteme demese de, báribir zańsyzdyq. – Men bul úıge de, jerge de quqyly ekenimdi anyq bilemin, Namyq Efendı. Sondyqtan bul taıtalastan baz kesher emespin. – Jeńilesiń! – Jeńilsem jeńilermin, biraq bul talas-tartystan bas tartpaımyn. Qajy Namyq jeńiletin iske esh ýaqytta kirispeıtin. Sondyqtan Álı Qojanyń usynysyn qabyl­­­daǵysy kelmedi. Alaıda “Bozuıyq” aýylynyń turǵyndary buǵan otyz jyl boıy kelip-ketip júretin. Taıtalasqa tússe de, úkimetke, ákimdik­ke qatysty kez kelgen másele boıynsha ózimen aqyldasyp, ońdy sheshim tabatyn ári qorǵaýshyǵa tabys taptyratyn. Al ataqty advokat aýyl jurtyn qanattyǵa qaqtyryp, tumsyqtyǵa shoqtyrǵan emes. Qysqy nápaqasyn sol aýyldaǵy adamdar jetkizip otyratyn. Aqyr-aıaǵy: – Jaraıdy, seniń isińe kirisip kóreıin. Eger jeńiler bolsam maǵan renishiń bolmasyn! – dep, Qajy Namyq kelisimin berdi. – Eshqandaı renish bolmaıdy, sonda da aıtshy, men neǵyp jeńilemin? – О́ıtkeni, sot seni quqyly dep tanymaıdy. – Tóreshige semiz qoshqar bersem she? – Ne deısiń?.. – Qoshqar deımin. Bersem, jeńemiz ǵoı. – Onda bittik deı ber! Isińmen qosa óziń ketesiń. – Nege? – Jańadan kelgen tóreshi seniń oılap júrgenińdeı emes... Álı Qoja advokattyń sózin uqpaı otyrdy. Jańa tóreshi jaıynda el aýyzynda júrgen aqıqat pen ańyzdy uzaǵynan tyńdady. Sóıtse, jańa tóreshi shynymen-aq paraqorlyqtyń, syı-syıapattyń qas-dushpany eken. Quqyǵy tanylǵan adamnyń ózi para berýge yńǵaılansa, sol sátten bastap isi sheshilmeı ketedi eken! Terlep-tepship otyrǵan Álı Qoja alaqan jaıyp: – Ýa, Alla! Osyn­daı ádil kisi­­­lerdi jer júzinde kóbeıte gór! – dep duǵa-tilek aıtty. Qajy Namyq: – Áýmın! – dep qaıyrdy. Áńgimeleri bir saǵatqa jalǵasty. О́kildik jóninde kelisimge kelip, qol alysty. Biraq qorǵaýshy á degennen kúder úzgen. Bul iske tek aýyldyń atyna bola kirispek nıette. О́ıtkeni, keltiretin naqty faktileri joqtyń qasy... Eki aptadan keıin dál sol ýaqytta Álı Qoja keńse esiginiń aldynda kórindi. Qajy Namyq ótinish jazyp otyrǵan. Kózildiriginiń ústinen qarap, ezý tartyp: – Aman-esensiń be! Al kóńil-kúı qalaı? Jeńiske jettik qoı, á?! – dedi. Shyntýaıtyna kelgende, Qajy Namyqtyń ózi mundaı zańsyz sheshimdi tóreshiniń qalaı qabyldap jibergenin túsinbedi... Sonda Álı Qoja: – Meniń bergen qoshqarymnyń arqasynda jettik! – dep jaýabyn berdi. – Ne deısiń?! Sen tóreshige qoı bergensiń be? – Iá. – О́ziń batyl da batyr ekensiń-aý... – Iá, biraq sen maǵan «Tóreshi – paraqorlyqtyń qas-dushpany, kim oǵan syı-syıapat jasasa otyrǵan jerinen tura almaıdy», – dep aıtqan emes pe ediń? – Ras, aıttym. – Kórdiń be, men de seniń sózińdi eskerdim. – Qalaı? – Qoshqardy berip jibergenimde, óz atymnan emes, basqa bireýdiń atynan jiberdim. – Sonda kimniń? Áı, aıtsańshy... – Álgi baqtalasym ákim Quısy­zoǵlynyń atynan jiberdim. – Mássaǵan... Sol sátte qarııa qorǵaýshy qo­lynan qalamyn jerge túsirip, oryndyǵyna arqa súıeıdi. Tolyq adamnyń badyraq kózine qadalady. Bazar alańyndaǵy aǵashtardyń sybdyry soqqan jelmen birge esik aldynda turǵan Álı Qojany shyr aınalyp, aýdandyq gazetterdi keńseniń esik-terezesine jabystyryp-ja­bystyryp jiberedi... 1919 jyl. О́már SEIFETTIN, túrik jazýshysy. Túrik tilinen tárjimalaǵan Málik OTARBAEV. Aqyl aıtaıyn ba *Daǵdarys kezindegi baıýdyń bir tásili – «Daǵdarys kezinde qalaı baıýǵa bolady» atty kitap shyǵaryp satý. *Bir ret kúlgen kúlki adam ómirin 5 mınýtqa uzartatyny belgili. Al bir tal temeki ǵumyr jasty 15 mınýtqa qysqartatyny dáleldenip otyr. Sondyqtan temeki tartqanda úsh ret kúlip alsańyz, ómirińiz sol qalpynda jyljyp otyrady. *Qyzmetten jumys ýaqyty bitpeı, úıge erte ketý – jaqsy yrym emes. Máselen, bizde bireý sóıtemin dep áıelimen ajyrasyp tyndy... *Araq iship alyp kórshiniń kelinshegine qyryndańyz. Kórshi ol úshin sizdi tumsyqtan qonjıtady. Ile-shala sizdi aýrýhanaǵa aparyp tumsyǵyńyzdy týralaıdy. Sóıtip, siz aıaqasty aýrýhanada bolyp, aıyǵa almaı júrgen tumaýyńyzdan aıyǵyp shyǵasyz. Suraýy bar suraq Kózin tapqan ár istiń Tájirıbesin ustan káristiń. Bir-birine bolysqan Birlikti úıren orystan. Sózi maıda ózbek О́zinikin júrer kózdep. О́sek sózge úımeler, Qazaqtan kim, ne úırener?! Tóte jol Qyrqysty ákim-qaralar, Tek birin-biri boqtamady. Bári janyn salǵanymen, Korrýpsııa toqtamady. Talansyn dep búrgege, Jemqorlardy ákep qamady. Toǵytsa da túrmege, Korrýpsııa toqtamady. Túsken doda, topqa talaı, Dókeıler de aralasty. Ol da ony toqtata almaı, Bárińdi qara basty. Tuıyqtalyp daǵdarǵanda, Kirisken kelip din boldy. Urlyq-qarlyq, korrýpsııa, Artyn qysyp, jym boldy. Qaıta qurý Keshegi kezeńde Qýandyq Kolıa boldy, Orynkúl Olıa boldy, Bóribaı Borıa boldy. Kolıa, Olıa, Borıalar Esimder kelgen qańǵyryp. Búginde lıa, lıa, lıa-lardy, Jatyrmyz Bóribaılandyryp. Tústegi rahat Tendir-mendir bylyqqa kelispedi, Kelispedi, «bularyń teris» dedi, Sebebi, ol – perishte edi. Perishte jerge túsken be, Bul Qudaıdyń isi me eken? Dep jatyp oıansam, Kórgenim túsim eken. Kóp otyrdym, Uıqyly-oıaý pishinde. Shúkir dedim, tym bolmasa Adaldyqty kórip qaldym túsimde. Orynbasar ÁLJIK. QYZYLORDA. Mergenbaı aıtqan eken... Qısyny bar suraq – Oý, Meke, siz nege ishpeısiz? – deıdi Salamat degen aýyldasy. – Sonda siz ǵana aqyldysyz da, basqalarymyzdyń barlyǵy aqymaq bolǵany ma? – Degende, suraq qoıýyńda bir qısyn bar. О́z áreketterińniń aqyldy adamnyń isi emestigin ańǵaratyn sııaqtysyń, – deıdi Mergenbaı. – Al meniń ishpeıtinime kelsek, aqymaq bolý shynynda da mindetti emes qoı. Kóp tájirıbe dáleldirek – Erkekterdi aıaýdyń keregi joq, – dedi sózýar áıel. – Buryn «áıeldi – bastan» dese, endi «erkekti – bastan» degen jón. Alǵashqy kúnnen solaı ustamasań, keıin – kesh. Meniń alǵashqy kúıeýim solaı boldy. Jaspyz – bilmedik. Bir keshigip keldi – jaraıdy dedim, eki keshigip keldi – jaraıdy dedim. Odan keıin keshigý onyń ádetine aınaldy. Ádetke aınalǵan nárseden qutylý qıyn. Ajyrasyp tyndyq. Kázirgi kúıeýimniń de perishte emesin ańǵardym. Keshikseń – kirmeısiń dedim. Bir-eki ret dalada túnegen soń, bildi. Endi keshikpeıdi. – Qansha kúıeý qýdyńyz? – dedi Mergenbaı aqyryn. – Nemene, meniń kúıeýlerimniń sany saǵan nege kerek boldy?! – dedi áıel jaqtyrmaı. – Tájirıbeni kóp adamǵa júr­­gizgen bolsańyz, sózińiz dáleldirek bolady da, – dedi Mekeń. Bosqa áýre bolma Júnistiń ájeptáýir oqıtyny bar. Mekeńe sonysy unaıdy. Biraq bolmaıtyn nárseni sóz qylatyny jaqpaıdy. Sonda shymshyp alady. – Bul ómir degen qyzyq qoı, – dep áńgime bastady birde Júnis. – Keshe gazetten oqydym: bireý túrmege túsipti. Eki jylda keremet kitap jazyp shyǵypty. Ury bolyp túsken, jazýshy bolyp shyqqan. Qyzyq. – Sirá, Júke, seniń buǵan qyzyqpaǵanyń jón, – deıdi Mergenbaı qurdasyna. – Túrmege túsý úshin qylmys jasaýyń kerek. Ol qolyńnan kelgenmen, kitap jazý qolyńnan kelmes. Ýaqytyń bosqa ketedi ǵoı. Týysqa týar kún – Osy, Meke, esekter qansha jyl ómir súredi eken? – dedi Jora qurdasy bir myljyńdaý áńgime bastap. – Nege suradyń, bir jeriń aýyra ma? – depti Mergenbaı. – Degende, kóp jasamasa kerek, baıqasaıshy... Kiriptar bolmaǵan jaqsy Arnasaıda bir jınalys bolyp, oǵan aýdan ákimi qatysady. – Aýyldaryńyzda aýdan ákimi shaqyrsa da kelmeıtin bir adam bar eken, – deıdi ol. – Sirá, eshkimnen qoryqpaıtyn bolsa kerek... – Siz meni aıtyp tursańyz kerek, – deıdi Mergenbaı. – Qorqatyndaı, meni jumystan qýa almaısyz. Men jumyssyzbyn. – Múmkin, men sizge jumys taýyp berermin. – Al meniń sizge kiriptar bolǵym kelmeıdi, – depti Mekeń. Árkimniń óz deńgeıi bar – Shynyńyzdy aıtyńyzshy, men aýdan ákimimin, menimen tanysqanyńyzǵa qýanyshtysyz ba? – dep sózge tartty ákim. – Joq, – dedi Mergenbaı. – Nege? – Meniń óz ortam, óz teńim bar, solarmen birge bolǵan, solarmen oı bólisken maǵan yńǵaılyraq. – Al men sizdi ózimmen birdeı sanasam she? – dep ákim astamshylyq bildiredi. – Al meniń tym tómendegim joq, – depti Mekeń de qyrsyǵyp. Mamadııar JAQYP. ALMATY. Sottaǵy «solaqaı» sóz Sotta: – Quttyqtaımyz, jábirlenýshi myrza! Siz bizdiń on myńynshy qylmyskerimizsiz. Osy oraıda bizde arnaıy aksııa ótýde. Ol boıynsha baratyn túrmeńizdi ózińiz tańdaısyz. Sonymen, qaıda barǵyńyz keledi? – Áıelder kolonııasyna! * * * – Aıyptalýshy, siz kórshińizdi kartoppen atqylap urǵanyńyzdy moıyndaısyz ba? – «Taspen urǵandy aspen ur» degen ǵoı, atam qazaq... * * * Sot zalynda: – Siz nege kórshińizdiń áıelin «júrgish» dep balaǵattadyńyz? Osy sózińizdi nemen dáleldeısiz? – Endi, birge ustalyp qaldyq qoı... * * * Sotta ajyrasý isi júrip jatady. Er men áıelge tán úsh balany bólisýde daý týady. Áıeli ekeýin alamyn dese, kúıeýi maǵan da ekeýi tán dep sottaǵylardyń basyn áńki-táńki etedi. Sotta tezirek kelisimge kelińder dep tyǵyryqqa tirelgende, áıel azamat: – Búıtip bólise almaıdy ekenbiz! Onda biz ajyrasýǵa kelesi jyly keleıik, balamyz da tórteý bolady... – dep, jónin tapqan eken. Múıisti júrgizetin Berik SADYR