Elimizdegi joǵary bilim berý sapasy kóńil kónshiterlikteı emes. Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2019 jylǵy «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» Joldaýynda óz túlekterin jumyspen qamtý jaǵynan joǵary oqý oryndarynyń jartysy ǵana 60 paıyzdyq deńgeıge qol jetkizgenin synaı kelip, Úkimetke olardyń sanyn qysqartýdy, ásirese dıplom satýmen aınalysqan ýnıversıtetterdi jabýdy tapsyrǵan edi.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine qaraǵanda, arada ótken bes jyl ishinde joǵary oqý oryndarynyń sany 125-ten 112-ge deıin azaıtylǵan. Alaıda ártúrli salada jalǵan dıplommen qyzmet istep júrgen «mamandar» máselesi áli de ózektiligin joıǵan joq. Mysaly, ótken jyly Aqmola oblysynyń prokýratýrasy arnaıy júrgizgen tekseris nátıjesinde jalǵan dıplomnyń kómegimen qyzmetke ornalasyp qana qoımaı, «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy boıynsha memlekettik qoldaý qarajatyn alǵan adamdardy anyqtady. Solardyń ishinde K. degen azamat 2021 jyly jalǵan dıplommen Atbasar aýdanyndaǵy bir bilim berý uıymyna bıologııa pániniń muǵalimi bolyp jumysqa ornalasyp, 4,9 mln teńge kótermeaqy alǵan. Osyǵan uqsas shemany bilim berý salasyndaǵy taǵy 12 «muǵalim» paıdalanǵan. Memleketke keltirilgen zalaldyń jalpy somasy 30 mln teńgeden asady. Sondaı-aq byltyr Mańǵystaý oblysyndaǵy kolledjderdiń 8 oqytýshysynyń jalǵan dıplommen jumys istep júrgeni áshkere boldy. Aqtaý qalasyndaǵy kolledjderde 5 oqytýshy, Qaraqııa aýdanynda 3 oqytýshy osyndaı quqyq buzýshylyqqa jol bergen.
Bıyl prokýrorlar Qyzylorda oblysyndaǵy mektepter men balabaqshalarda jalǵan dıplommen jumys isteý faktilerin áshkereledi. Baıqońyr qalasyndaǵy 2 mektepte – 3 qyzmetker, Qazaly aýdanyndaǵy 3 mektepte – 4 qyzmetker, Qarmaqshy aýdanyndaǵy 1 mektepte 2 qyzmetker áldekimderden satyp alǵan, bilim týraly qoldan jasalǵan qujatpen jumysqa ornalasqan. Osyndaı quqyq buzýshylyqqa Syrdarııa aýdany balabaqshalarynyń 11 tárbıeshisi urynǵan.
Shyǵys Qazaqstan oblysynyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmeti sport salasyndaǵy sybaılas jemqorlyq táýekelderine syrtqy taldaý júrgizý barysynda Balalar men jasóspirimder sport mektepteriniń 7 qyzmetkeriniń jalǵan dıplomdardy paıdalanǵanyn anyqtady.
Bul rette Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń (ǴJBM) qyzmetindegi sybaılas jemqorlyq táýekelderin syrtqy taldaý barysynda dıplom blankileriniń qozǵalysyn qadaǵalaý joqtyǵy, aqparattyq júıelerdiń jetildirilmegeni, memlekettik baqylaýdyń jetkiliksizdigi sııaqty kemshilikterdiń betin ashty. 2021 jyldan bastap joǵary oqý oryndaryna joǵary bilim týraly dıplomdardy óz betinshe daıyndaý jáne berý quqyǵy berilgen. Al dıplomnyń túpnusqalyǵy «Ulttyq bilim berý derekter qory» (UBBDQ) aqparattyq júıesindegi tıisti jazba arqyly rastalady. Oǵan málimetterdi engizý jáne túzetý JOO-lardyń 2,6 myń qyzmetkerine tapsyrylǵan. Buǵan qosa JOO-lardyń taǵy 550 qyzmetkerine, onyń ishinde qyzmeti ádistemelik-uıymdastyrýshylyq jumystarmen baılanysty emes prorektorlardyń kómekshilerine, oqytýshylarǵa, magıstrlerge jáne basqalarǵa dıplomdar úshin QR-kodtar jasaý quqyǵy berilgen. JOO qyzmetkerleriniń osyndaı sheksiz ókilettigi baqylaýdyń bolmaýyna baılanysty jalǵan dıplom berý táýekelin týǵyzǵan. Tek ǴJBM 19 JOO-da ótkizgen profılaktıkalyq baqylaý aıasyndaǵy iriktep zerdeleý kezinde ǵana UBBDQ-da tirkelgen 2 733 adamnyń aty-jóni JOO-lardyń qujattary men derekqorlarynda joq bolyp shyqqan. Antıkordyń pikirinshe, mundaı sáıkessizdik jalǵan dıplomdardy zańdastyrýmen baılanysty bolýy ábden múmkin.
Buǵan qosa arnaıy júrgizilgen taldaý aıasynda joǵary oqý oryndary 1 143 dıplomdy ózderi bergenin rastamaǵan. Onyń 1 028-i – bilim berý, 78-i – densaýlyq saqtaý salalarynyń, 31-i – kvazımemlekettik sektordyń qyzmetkerlerine, 6-y – memlekettik qyzmetshilerge tıesili.
Sybaılas jemqorlyq táýekeli fılosofııa doktory (PhD) jáne beıini boıynsha doktor (PD) dıplomdaryn berý rásimderinde de anyqtalǵan. «Balyq basynan shirıdi» degendeı, ǴJBM-nyń ózi qoldanystaǵy zańnamany óreskel buzyp, atalǵan dıplomdardyń blankilerin satyp alýdy, toltyrýdy, tirkeýdi jáne berýdi derbes júzege asyrǵan. Sóıtip, 2018 jyldan bastap 1 600-den asa mamanǵa ǵylymı dáreje bergen. Alaıda «Bilim týraly» zańnyń 39-babyna sáıkes mundaı memlekettik úlgidegi qujattardy tek JOO-lar berýge tıis. Atalǵan zań talabyn oraǵytyp ótý úshin ǴJBM bul fýnksııany Úkimettiń 2022 jylǵy 19 tamyzdaǵy №580 qaýlysymen óziniń erejesine engizip alǵan. Biraq blankilerdi esepke alý jáne saqtaý tártibi reglamenttelmegen, olardy saqtaý jáne jumsalýyn baqylaý úshin eshkimge jeke jaýapkershilik júktelmegen. Antıkordyń taldaýy barysynda ǴJBM-da 50-ge jýyq dıplom blankisiniń qaıda ekeni týraly eshqandaı málimet tabylmaǵan.
JOO-lar qyzmetinde resmı jáne beıresmı bilim berý nátıjelerin taný jáne oqý merzimin qysqartý boıynsha da sybaılas jemqorlyq ıisi múńkip turǵandaı. Naqty aıtqanda, 1 243 túlek belgilengen 2-5 jyldyń ornyna nebári bir jyldyń ishinde joǵary bilim týraly dıplom alǵan. Munyń sebebi – JOO-larǵa stýdentterdiń buryn qol jetkizgen oqý nátıjelerin tanýdy eskere otyryp, qysqartylǵan oqý merzimin óz betinshe aıqyndaý quqyǵy berilgendiginde. Alaıda bul rette qujattardyń tolyq tizbesi, tanýǵa jatatyn oqytý túrleri bekitilmegen. Bul JOO-lardyń mamandardy «kez kelgen merzimde oqytyp shyǵarýyna» jol ashqan.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń usynymy boıynsha qysqartylǵan oqytý merzimderin aıqyndaý úshin resmı jáne beıresmı oqytýdyń buryn qol jetkizilgen nátıjelerin tanýdyń jan-jaqty ólshemsharttary reglamentteldi. Dıplom aınalymy jáne ǵylymı dáreje berý máseleleri boıynsha usynymdardy iske asyrý aıasynda qoldanystaǵy zańnamaǵa ózgeris engizilip, túlekterge berilgen dıplomdar týraly UBBDQ-daǵy derekterdiń durystyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda JOO-larǵa jaýapkershilik júkteldi. ǴJBM-nyń fılosofııa doktory (PhD) jáne beıini boıynsha doktor (PD) dárejeleri boıynsha memlekettik úlgidegi dıplomdar berý jónindegi erekshe fýnksııasy alynyp tastaldy.
Quqyq qorǵaý organdary áshkerelegen jalǵan dıplom ıeleri jumystan shyǵarylyp, sot arqyly jazaǵa tartylyp jatyr. Ishki ister mınıstrliginiń málimeti boıynsha byltyr jalǵan dıplomdy paıdalanýdyń 457 faktisi tirkelgen. Mundaı isterdiń birazy qylmystyq jaýapkershilikke tartý merzimi ótip ketýine baılanysty toqtatylǵan. Quqyq qorǵaýshylardyń pikirinshe, jalǵan dıplomdardy paıdalanýshylardy anyqtaý qıyn emes, al ondaı qujattardy qoldan jasap satýshylardy áshkereleý kúrdeli kórinedi. О́ıtkeni olar birneshe deldal arqyly jumys isteıdi. Degenmen byltyr Astana qalasynda polıseıler 58 jalǵan dıplom jasap, satqan qylmyskerdi ustady. Ol sot arqyly bas bostandyǵyn shekteý jazasyna tartyldy.
Sonymen, jalǵan dıplomdy jasaý ǵana emes, ony bile tura paıdalaný da – qylmys. Qylmystyq kodekstiń 385-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes jalǵan dıplom jasaý nemese satý – 2 myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salýǵa, sol mólsherde túzeý jumystaryna, 600 saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartýǵa, 2 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteýge, sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady. Al atalǵan baptyń 3-tarmaǵyna sáıkes kórineý jalǵan qujatty paıdalaný – 160 aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salýǵa, sol mólsherde túzeý jumystaryna, 160 saǵatqa deıingi merzimge qoǵamdyq jumystarǵa tartýǵa, 40 táýlikke deıingi merzimge qamaqqa alýǵa jazalanady. Shyntýaıtynda, jalǵan dıplomdy «mamandar» ult densaýlyǵyna qater tóndiretinin jáne el bolashaǵy – jas urpaqtyń biliminiń sapasyna ólsheýsiz zalal tıgizetinin eskersek, densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salalarynda jasalatyn osyndaı qylmystar úshin jazany qataıtý qajet sııaqty.