Qazirgi almaǵaıyp zamanda elimizdiń búgingi taǵdyry men bolashaǵy úshin kóshi-qon men demografııa máseleleriniń mańyzy zor. Osy oraıda Parlament depýtattary men qoǵam qaıratkerleriniń kópten aıtyp júrgen usynystary eskerilip, budan eki jyl buryn Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń derbes vedomstvosy – Kóshi-qon komıteti quryldy. Al keıingi kezde demografııa jónindegi memlekettik organ qurý máselesi kóterilip júr.
Bul týraly bıylǵy aqpan aıynda Senatta «Demografııalyq ósý – ulttyń strategııalyq artyqshylyqtarynyń negizi» taqyrybynda ótkizilgen Úkimet saǵatynda da aıtylyp, Úkimetke tıisti usynym joldanǵan. Premer-mınıstr Oljas Bektenov senatorlarǵa qaıtarǵan resmı jaýabynda Ulttyq ekonomıka mınıstrligi ortalyq memlekettik organdardyń fýnksııalaryna júrgizgen taldaý qorytyndysy boıynsha jańa memlekettik organ quryp, memlekettik qyzmetshiler sanyn ulǵaıtý arqyly memlekettik bıýdjetke júkteme túsirý orynsyz dep sanaıtynyn málimdedi. Qosymsha vedomstvo qurý Memlekettik basqarýdy damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda kózdelgen memlekettik apparatty ońtaılandyrý baǵytyna da sáıkes kelmeıdi.
Anyǵynda, elimiz táýelsizdik alǵan jyldary qalyptasqan qolaısyz demografııalyq jaǵdaıǵa jáne shet elderden atajurtqa bet alǵan qandastardyń uly kóshin qabyldaýǵa baılanysty Prezıdenttiń 1997 jylǵy 8 jeltoqsandaǵy Jarlyǵymen Kóshi-qon jáne demografııa agenttigi qurylǵan bolatyn. Ol kezde halqymyzdyń sany 16 mln adam, al elimizdegi ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 64 jas edi. Atalǵan agenttik 2006 jylǵa deıin jumys istegen.
Elimizge 1 mln-nan astam qandastyń kóship kelgendigi, densaýlyq saqtaý salasyn damytýǵa, sonyń ishinde ana men balany qoldaýǵa arnalǵan júıeli is-sharalar qoldanylǵandyǵy bala týý men ortasha ómir súrý uzaqtyǵy kórsetkishteriniń ósýine oń áserin tıgizdi. Búginde tabysyna qaramastan, barlyq otbasyǵa bala týýǵa, 1,5 jasqa deıingi bala kútimi boıynsha jumys istemeıtin áıelderge, múgedektigi bar balalardy tárbıeleýge, 18 jasqa tolmaǵan 4 jáne odan kóp balasy bar otbasylarǵa, kópbalaly analarǵa memlekettik qoldaý kórsetiledi. О́mirde qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan otbasylarǵa qosymsha ataýly áleýmettik kómek taǵaıyndalady. Qazir árbir besinshi otandyq otbasy memlekettik qoldaý alyp otyr. Osyndaı keshendi is-sharalardyń nátıjesinde, elimizdegi demografııalyq jaǵdaı edáýir jaqsardy. Halqymyzdyń sany 20 mln adamnan, ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 75 jastan asty. Otandastarymyzdyń ortasha jasy – 32,1 jas. Halqymyzdyń úshten biri – balalar, 58 paıyzy – eńbekke qabiletti azamattar, 11 paıyzy – qart adamdar.
Úkimet Senat depýtattarynyń usynymyna oraı júrgizgen halyqaralyq tájirıbeni taldaý qorytyndysy demografııa máselelerimen álem elderinde ártúrli memlekettik organdar aınalysatynyn kórsetti. Ońtústik Koreıa, Qytaı Halyq Respýblıkasy sııaqty bala týý deńgeıi tómen elderde demografııalyq jaǵdaıǵa densaýlyq saqtaý mınıstrligi jaýapty, Reseı Federasııasy, Ýkraına syndy postkeńestik, sondaı-aq Polsha, Slovakııa elderinde, Shyǵys Eýropa memleketterinde demografııalyq damý áleýmettik máselelermen aınalysatyn memlekettik organdarǵa júktelgen. Bizdiń elde bul saladaǵy ártúrli fýnksııalar bes memlekettik organǵa – Ulttyq ekonomıka mınıstrligine, Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi Ulttyq statıstıka bıýrosyna, Densaýlyq saqtaý mınıstrligine, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine, Ishki ister mınıstrligine bólip berilgen. Olardyń osy baǵyttaǵy jumystaryn Ulttyq ekonomıka mınıstrligi úılestiredi.
Halqymyzdyń sany jyldan-jylǵa kóbeıip kele jatqany kóńil kónshitkenimen, demografııa salasynda oılandyratyn da, tolǵandyratyn da máseleler bar. Máselen, demografııalyq boljamǵa sáıkes eger elimizde qazirgi bala týý deńgeıi, kóshi-qon úrdisi saqtalatyn bolsa, onda 2050 jylǵa qaraı ońtústik óńirlerde halyq sany 5,2 mln adamǵa artyp, teriskeı óńirlerde 1 mln adamǵa deıin azaıýy yqtımal. Mundaı teńgerimsizdik ońtústikte jumyssyzdyqtyń kóbeıýine, al teriskeıde jumys kúshiniń tapshylyǵyna ákelip, qoǵamdyq turaqtylyq pen ulttyq qaýipsizdikke qater tóndirýi múmkin.
Árıne, bul rette Úkimet qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. Azamatttardy jumys kúshi artyq óńirlerden jumys kúshi tapshy óńirlerge erikti qonys aýdarý baǵdarlamasy qabyldanyp, iske asyryla bastaǵan 2017 jyldan beri soltústik, shyǵys óńirlerge 57 myńnan astam adam qonys aýdarǵan. Qonys aýdarýshylarǵa materıaldyq kómek kórsetilip, qonys aýdarý, turǵyn úı jaldaý, kommýnaldyq qyzmetterge aqy tóleý shyǵystary óteledi. Osy áleýmettik joba jetildirilip, bıyl qonys aýdarýshylardyń turǵynjaı máselesin ońtaıly sheshý úshin qosymsha aqshalaı tólem sertıfıkaty engizildi. Buǵan deıin tek demografııalyq jaǵdaıy tym kúrdeli Soltústik Qazaqstan oblysynda qanatqaqty joba boıynsha qonys aýdarýshylarǵa arnalǵan turǵyn úıler salynǵan bolatyn. Alaıda olardyń kóbi sapasyz salynyp, qonys aýdarýshylardyń oryndy renishin týǵyzǵan. Endi turǵynjaı máselesin qonys aýdarýshylardyń barlyǵy memleket járdemine súıene otyryp, óz qalaýlarynsha sheshedi.
Keıingi jyldary qonys aýdarýshylar men qandastardy qabyldaý kvotasy da kóbeıtilip keledi. Bıyl 7050 qonys aýdarýshy, 2433 qandas Úkimet aıqyndaǵan óńirlerge ornalastyrylýǵa tıis. Bul 2023 jylǵymen salystyrǵanda 554 adamǵa artyq.
О́kinishke qaraı, Úkimet qoldanyp otyrǵan is-sharalarǵa qaramastan, soltústik, shyǵys óńirlerdiń demografııalyq ahýaly jyldan-jylǵa nasharlap barady. Ásirese Soltústik Qazaqstan oblysynda qalyptasqan jaǵdaı alańdatarlyqtaı. Bul óńirde turǵyndar sany byltyr 4015 adamǵa azaıyp, nebári 530 089 adam qaldy. Halqynyń tabıǵı ósimi joq birden-bir óńir de – osy oblys. Munda ótken jyly dúnıeden ozǵandar sany dúnıege kelgen sábıler sanynan 359 adamǵa kóp boldy. Al kóshi-qonnyń teris saldosy – 3 656 adam.
О́tken jyly Shyǵys Qazaqstan oblysy turǵyndarynyń sany da 3185 adamǵa azaıdy. Abaı oblysynda da turǵyndar sany 2 609 adamǵa kemidi. Qostanaı oblysy turǵyndarynyń qatary da 2250 adamǵa sıredi. Pavlodar oblysynda da halyq sany 1011 adamǵa azaıdy. Atalǵan 5 oblysta kóship ketkenderdiń sany kóship kelgenderden 22 131 adamǵa kóp boldy.
Jalpy, byltyr respýblıka boıynsha josparlanǵan 6,7 myń adamnyń 6,56 myńy ǵana qonys aýdarǵan. Osy oraıda Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrligi qonys aýdarýshylar týraly bergen aqpardyń rastyǵyna sený de qıyn. Sebebi jýyrda Bas prokýratýra qonys aýdarý baǵdarlamasyn iske asyrýǵa bólingen bıýdjet qarjysynyń 1 mlrd teńgeden astamy jalǵan qujattar jasaý arqyly azamattardy jalǵan qonys aýdarý jolymen jymqyrylǵanyn, teris paıdalanylǵanyn áshkereledi. Qonys aýdarýshylar bolyp ózderiniń týyp-ósken óńirlerinde turyp jatqan adamdar esepke alynǵan.
Demek elimizdegi demografııalyq jaǵdaıdy shynaıy baǵalap, Úkimet deńgeıinde durys ta pármendi sharalar qabyldaý úshin arnaıy ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizý qajet. Osy oraıda senatorlardyń usynymy eskerilip, bıyl joǵary oqý oryndarynyń demografııa máseleleri boıynsha ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizýi úshin granttyq qarjylandyrý aıasynda 376 mln teńge qarajat bólingen. Mysaly, S. Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń ǵalymdary qazir «Qazaqstan Respýblıkasynyń soltústik óńirlerindegi demografııalyq jáne kóshi-qon úderisterin zertteý: irgeli faktorlardy anyqtaý, taldaý jáne olardy retteý ádisterin ázirleý» taqyrybynda zertteý júrgizip jatyr. Sondaı-aq bıyl Prezıdent janyndaǵy Qazaqstandyq strategııalyq zertteýler ınstıtýty soltústik jáne shyǵys óńirlerde óziniń fılıaldaryn ashty. Bul da – quptarlyq qadam.
Shyntýaıtynda, demografııa máseleleri jónindegi arnaıy memlekettik organdy qurý-qurmaý máselesi de tıisti ǵylymı zertteýler negizinde sheshilýge tıis.