Keshe Májilis spıkeri Erlan Qoshanovtyń tóraǵalyǵymen ótken palatanyń jalpy otyrysynda bes zań jobasy qaraldy. Kún tártibinde depýtattar Túrki elderiniń yntymaqtastyǵy men erkin saýda jáne ınvestısııalar qurý týraly eki zań jobasyn jumysqa qabyldap, Túrkistan qalasyna erekshe mártebe berý men zaǵıp jandarǵa qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartýǵa qatysty qujattardy maquldady.
Jıynda «Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesin qurý týraly Nahchyvan kelisimine engizilgen ózgerister jónindegi hattamany ratıfıkasııalaý týraly» jáne «Kórsetiletin qyzmetterdiń erkin saýdasy, ınvestısııalar qurý, qyzmeti jáne olardy júzege asyrý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobalary jumysqa alynǵany málim boldy. Bul hattamaǵa Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyz Respýblıkasy, Túrkııa jáne О́zbekstan memleketteriniń basshylary 2022 jylǵy 11 qarashada Samarqanda ótken sammıtte qol qoıǵan. Hattama 2009 jyly jasalǵan «Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesin qurý týraly Nahchyvan kelisimine» ózgerister engizedi. Iаǵnı qujatta túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesin Túrki memleketteri uıymyna aınaldyrý kózdelip otyr. Sondaı-aq kórsetiletin qyzmetterdiń erkin saýdasy, ınvestısııalar qurý, qyzmeti jáne olardy júzege asyrý týraly kelisimge de birqatar ózgeris engizilmek.
«Túrkistan qalasynyń erekshe mártebesi týraly» zań jobasy týraly baıandama jasaǵan Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy Nurtaı Sabılıanov qujat Túrkistan qalasyn elimizdiń rýhanı-mádenı, tarıhı jáne týrıstik ortalyǵy retinde qalyptastyrý, damytý jáne onyń jumys isteýi úshin quqyqtyq jaǵdaılar jasaýǵa baǵyttalǵanyn aıtty. Onyń aıtýynsha, zań jobasy 4 taraýdan jáne 15 baptan turady. Jumys tobyna 36 túzetý kelip túsip, olar múddeli mınıstrlikter men vedomstvolar, qoǵamdyq birlestikter men saraptama uıymdary ókilderiniń qatysýymen jumys tobynyń 5 otyrysynda, sondaı-aq komıtettiń keńeıtilgen otyrysynda qaralǵan. Budan basqa, qujattyń negizgi erejelerin talqylaý úshin Túrkistanda jumys tobynyń kóshpeli otyrysy ótkizilgen. Jalpy zań jobasy Túrkistan qalasyna erekshe mártebe berýdiń negizgi maqsattaryn, mindetteri men qaǵıdattaryn aıqyndaýǵa baǵyttalǵan. Sonymen qatar Túrkistan qalasynyń aýmaǵynda tarıh jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaýdy qamtamasyz etý, ortalyq memlekettik organdar, Túrkistan qalasynyń jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdary ókilettikteriniń arajigin ajyratý jáne jańa ókilettikter berý, ulttyq qolóner salasyndaǵy sheberler úshin jergilikti bıýdjetten shyǵyndardyń bir bóligin óteý, sáýlet, qurylys jáne qala qurylysy qyzmetin normatıvtik retteý jáne tarıhı-mádenı mura eskertkishterin qorǵaý kózdelgen.
Qujattyń negizgi maǵynasyn túsindirgen Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq Ekonomıka mınıstri Nurlan Baıbazarov Anglııa, Italııa, О́zbekstan, Ázerbaıjan sııaqty elderdiń tájirıbesi negizge alynǵanyn aıtty. Onyń aıtýynsha, osy arqyly Túrkistan qalasynyń ákimdigi men máslıhatyna qosymsha 34 quzyret berilýi múmkin. Onyń ishinde qala máslıhatyna qalanyń dızaın kodyn belgilep, qala qurylysyn josparlaý qaǵıdalaryn bekitý quzyreti berilmek. Qalada jumys isteıtin ulttyq qolóner sheberleriniń shyǵynyn ishinara bıýdjetten óteý qaǵıdalaryn belgileý de jergilikti máslıhatqa júkteledi. Al qala ákimdigine kesene aınalasyndaǵy qurylys standarttaryn belgileý mindeti beriledi. Bul zańdy iske asyrý úshin ózge zańdardy osy normatıvtik qujattyń talaptarymen sáıkestendirý qajettigin jetkizgen ol ilespe zańnyń aıasynda Jer kodeksine, «Sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti», «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný», «Týrıstik qyzmet» týraly zańdarǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý kózdeledi dedi.
Jalpy otyrysta Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy Ashat Aımaǵambetov «Zaǵıptardyń jáne kórý qabileti buzylǵan nemese baspa aqparatyn qabyldaý qabileti ózgedeı shektelgen adamdardyń jarııa etilgen týyndylarǵa qol jetkizýin jeńildetý týraly Marrakesh shartyn ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasynyń maqsatymen tanystyrdy. Shartty ratıfıkasııalaý kórý qabileti buzylǵan nemese basqa da qabiletteri shektelgen adamdarǵa kitaptarǵa, jýrnaldarǵa, oqý materıaldaryna qoljetimdilikti keńeıtýge jáne qoǵamnyń mádenı men áleýmettik ómirine teń qol jetkizýin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Depýtat Gúldara Nurymovanyń aıtýynsha, búginde bul shartqa qatysýshy 90-nan asa memleket azamattarynyń osyndaı quqyqtary bar. Sondyqtan ol kórý qabileti buzylǵan bizdiń eldiń azamattarynyń da osyndaı múmkindigi bolýǵa tıis ekenin tilge tıek etti. Sharttyń negizgi erejelerine sáıkes, onyń qatysýshylary jarııalanǵan týyndylardy qoljetimdi formattarda kóbeıtý, taratý jáne olarǵa jarııa qol jetkizý úshin avtorlyq quqyqtar salasyndaǵy shekteýler men erekshelikterdiń biryńǵaı jınaǵyn kózdeýge tıis. Qujat talaptary elder arasynda jarııalanǵan týyndylarmen almasýdy keńeıtip qana qoımaı, Qazaqstannyń yntymaqtastyq aıasyn keńeıtýge de múmkindik beredi.
Budan keıin depýtattar Premer-mınıstr men Úkimet múshelerine saýal joldap, kúrmeýi qıyn qoǵamdaǵy keıbir máselelerdiń keshiktirilmeı sheshilýi qajet ekenine nazar aýdardy. Depýtat Magerram Magerramov neırojelilerdiń úlken múmkindikter ashatynyn, alaıda aıtarlyqtaı qaýip-qaterler ákeletinin atap ótti.
«Qazir zamanaýı tehnologııalar men jasandy ıntellektiniń qarqyndy damý kezeńinde eń qarapaıym qyzmetterdi alý kezinde azamattardyń beıneleri ruqsatsyz tirkelip jatyr. Bankter, baılanys operatorlarynyń bólshek saýda oryndary, bilim berý mekemeleri, balabaqshalar, aýrýhanalar, emhanalar, bıznes ortalyqtardyń ótkizý pýnktteri – azamattar qaıda barsa da, olardyń bıometrııasy tirkeledi. Bul azamattyń qalaýy men osy sharalardyń qajettiliginen tys júrgiziledi. Azamattar bıometrııalyq derekterdi berýden bas tartsa, banktik qyzmetter nemese baılanys operatorlarynyń qyzmetterin alýǵa múmkindik joq», deıdi ol.
Eń qyzyǵy, qyzmet alǵan azamattar kelisim bergendikten baılanys operatorlary men bankter jeke derekterdi úshinshi tulǵalarǵa shekteýsiz ári baqylaýsyz bere alady. Al jınaqtalǵan bıometrııa adamdardyń derekteri saqtalatyn baza ıeleriniń qalaýymen jáne talǵamymen shekteýsiz paıdalanylady. Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi bıometrııany azamattardy alaıaqtardan qorǵaýdyń mehanızmi retinde qarastyryp otyrǵanymen, bul qural málimdelgen maqsattarǵa sáıkes kelmeıdi. Depýtattyń sózine sensek, kez kelgen azamattyń bıometrııasyn shaǵyn saýda núktesiniń ıesi de ıelene alady. Mysaly, YouTube, Instagram sııaqty tanymal áleýmettik jeliler qarjylyq pıramıdalardyń jarnamalyq rolıkterine toly, onda tanymal adamdardyń beıneleri men daýystary birinshi jaqtan paıdalanylyp júr. Bul jaǵdaı azamattardyń bıometrııasy, olardyń beıneleri men daýystary qylmystyq maqsatta ruqsatsyz paıdalanýdan qorǵalmaǵanyn anyq kórsetip beredi. Osy oraıda depýtat Úkimet qazirden bastap azamattardyń bıometrııalyq derekteriniń ruqsatsyz paıdalanylýyna jol bermeý sharalaryn qabyldap, bilim berý mekemelerinde generatıvti jasandy ıntellektti paıdalanýdy shekteıtin erejelerdi engizý qajet ekenin aıtty.
Depýtat Nartaı Sársenǵalıev memlekettik organdar qoldanystaǵy zańnyń talabyn oryndaýǵa asyqpaıtynyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, sońǵy qabyldanǵan qumar oıynǵa qatysty qujatta «kóshede, qoǵamdyq kólikte, bılbordta qumar oıynǵa qatysty jarnama bolmaý kerek» degen norma bar. Degenmen ákimdikter bul talapty oryndaýǵa asyǵar emes. Mysaly, ShQO ákimdigi zań kúshine 9 qyrkúıekte engenine qaramastan, qumar oıynnyń jarnamasy jazylǵan bılbordtardy qarashada ǵana demontajdaǵan. Al Almaty men Shymkent qalalary, Almaty, Mańǵystaý, SQO, Pavlodar oblysynyń ákimdikteri qumar oıynnyń syrtqy jarnamasynyń kózi joıylǵany týraly aqparatty quzyrly organǵa áli bermegen. Al býkmekerlik keńseni tek sporttyq BAQ jarnamalaı alady delingenimen, keıbir sporttyq saıt retinde tirkelmegender de býkmekerlerdi jarnamalap, aqsha taýyp otyr.
Sonymen qatar Qazaqstan Halyq partııasynyń depýtattary Úkimet basshysyna erekshe qajettiligi bar adamdarǵa ózgelerdiń kómeginsiz tolyqtaı ózi beıimdelip, qajetti qyzmetterdi óz betinshe ala alatyndaı orta qurýdyń mańyzdylyǵyn jetkizdi. Birneshe jyl buryn elimizde múgedektigi bar adamdardyń quqyqtaryn qamtamasyz etý jáne turmys sapasyn jaqsartý jónindegi 2025 jylǵa deıingi Ulttyq jospar qabyldanǵan. Buǵan sáıkes qoljetimdiliktiń ınteraktıvti kartasy ázirlengen. Munda erekshe qajettiligi bar adamdar kez kelgen jerge esh kedergisiz kirip-shyǵa alady delinedi. Alaıda bul aqparat shyndyqqa janaspaıdy. Osylaı degen depýtattar óńirlerdi aıtpaǵanda Astana turǵyndarynda da mundaı múmkindik joq ekenin alǵa tartyp otyr. Mysaly, tabaldyryqtardyń bıik bolýy, tutqasy joq tik pandýstar, taktıldi belgilerdiń joqtyǵy, vanna bólmeleri arnaıy tutqamen jáne avarııalyq túımelermen jabdyqtalmaǵan, tar esikter sekildi kemshilik kóp. Bul ǵana emes, múgedektigi bar adamdar ǵımaratqa kirip qana qoımaı, sol jerde qajetti qyzmetti alý kerek ekenin eskergen jón. Al bul qajettiliktiń oryndalýy ekitalaı eken. Sebebi kassa, bankomat, aqparattyq dúńgirshekter tym bıik, ıaǵnı múgedekter arbasyndaǵy adamǵa qyzmet kórsetýge beıimdelmegen.
Jalpy otyrysta jalpaq jurttyń jaıyn jetkizgender kóp boldy. Sonyń ishinde depýtattar Úkimetke aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy memlekettik qoldaý sharalary, ınklıýzıvti saıasat tujyrymdamasyn ázirleý, tehnık-meteorologtar men jer máselesi, máslıhattyń quzyretin keńeıtý, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne tabıǵı resýrstardy tıimdi paıdalaný, jumysshy kásipteriniń bedelin arttyrý, sý sharýashylyǵy men astyqty forvardtyq satyp alýǵa qatysty qoıylǵan saýaldaryna saýatty jaýap berip, saladaǵy salǵyrttyqty joıý qajet ekenin bul joly da qadap aıtty.