Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy «Ádiletti Qazaqstan: Bárimiz jáne árqaısymyz úshin. Qazir jáne árdaıym» saılaýaldy baǵdarlamasynda balalar men múmkindigi shekteýli jandar memlekettiń erekshe qamqorlyǵynda bolatynyn aıta kelip: «Balalardyń arnaýly mekemelerin Balalardy qoldaý ortalyǵy retinde qaıta quramyz. Jetim, ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy asyrap alatyn kásibı otbasylarǵa balalardy ornalastyrýdyń balamaly nysanyn engizemiz», dep málimdegen edi. Bul órkenıeti bıik memleket bolýǵa umtylǵan elimizdiń ejelgi ulttyq qundylyǵyn jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan sheshimder ekeni anyq.
Araq-sharapty aýyzdaryna tatyp almaǵan ata-babalarymyz jetimin jylatpaǵan, jesirin qańǵyrtpaǵan jurt bolǵany aıan. Tek patshalyq Reseı men Keńes odaǵynyń otarshyldyq saıasatynyń, tyń kóterýdiń saldarynan halqymyz atamekenimizge jappaı qonys aýdarýshylardan maskúnemdik dertin juqtyryp aldy. Sonyń kesirinen ártúrli ómirlik jaǵdaıǵa baılanysty jetim qalǵan búldirshinderge qosa, ishimdikke salynǵan ata-anasynan sot arqyly aıyrylǵan «tiri jetimder» kóbeıdi. Olardyń sany keıingi jyldary birshama kemigenimen, áli de az emes.
Oqý-aǵartý mınıstrligi Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń málimetine qaraǵanda, budan bes jyl buryn elimizde jetim, ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar sany 24 239 bolǵan. Arada ótken ýaqyt ishinde osy kórsetkish 21 387 balaǵa deıin tómendegen. Jyl saıyn 1 myńnan astam jetim otbasylarǵa qabyldanyp keledi. Nátıjesinde, Balalar úılerinde turatyn jetkinshekter sany 2019 jylǵy 4,6 myńnan 2024 jyly 3,8 myńǵa deıin azaıǵan. Jetim balalarǵa arnalǵan bilim berý uıymdary 21 paıyzǵa (20 birlik), al olardaǵy tárbıelenýshiler sany 19 paıyzǵa (694 bala) qysqarǵan.
El qazynasynan jetim, ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy qoldaýǵa byltyr 38,7 mlrd teńge bólindi. Osynsha qarajattyń 7,5 mlrd teńgesi otbasylarda turyp jatqan 17 660 bala nemese barlyq jetimniń 82,6%-yn asyraýǵa jumsaldy. Onyń ishinde qamqorlyqtaǵy – 15 668, patronattyq tárbıedegi – 1 660, asyrap alǵan otbasylardaǵy – 175, otbasylyq úlgidegi Balalar úılerindegi 157 bala bar. Bıýdjet qarajatynyń 31,2 mlrd teńgesi jetimderge arnalǵan 115 mekemede tárbıelenip jatqan 3 727 balany (17,4%) asyraýǵa jumsalyp jatyr. Al 1 jetim balany asyraýǵa memleket bólip otyrǵan qarjy – jylyna orta eseppen 7,5 mln teńge.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes ótken jyly Balalar úılerin Balalardy qoldaý ortalyqtaryna (BQO) aınaldyrý jumysy aıaqtaldy. Osyndaı 35 ortalyqta qazirgi ýaqytta 1 202 jetim bala tárbıelenip jatyr. Olarda tárbıelenýshilerdi psıhologııalyq, quqyqtyq qoldaý, túlekterdi derbes ómir jolynda súıemeldeý jumystary atqarylady. 2024 jyly BQO-lardyń kómegimen 394 bala týǵan otbasylaryna oraldy, 454 bala otbasylarǵa tárbıeleýge tapsyryldy. Al 80 balalar mekemesi, sonyń ishinde 20 Sábı úıi, 18 medısınalyq-áleýmettik mekeme, 10 Kámeletke tolmaǵandardy beıimdeý ortalyǵy, 13 Jasóspirimder úıi, 14 Balalar aýyly, 5 jekemenshik Balalar úıi transformasııalaýǵa jatpaıdy.
Otbasylarǵa tapsyrylǵan jetim balalardyń keıin balalarǵa arnalǵan uıymdarǵa qaıtyp oralý faktilerin boldyrmaý maqsatynda qoldanystaǵy zańnamaǵa 2020 jyldan bastap áleýetti qabyldaýshy ata-analardyń psıhologııalyq daıarlyqtan ótýi mindetti talap retinde engizildi. Soǵan qaramastan, ótken jyly otbasylarǵa ornalastyrylǵan 3 635 balanyń 245-i nemese 7 paıyzy Balalar úılerine qaıtarylǵan. Asyrap alǵan balalardy qaıtarýdyń sebepteri – jasóspirimderdiń ótpeli jasyna baılanysty ózara túsinistik bolmaýy, qamqorshynyń syrqattanýy nemese qaıtys bolýy, týǵan otbasyna oralý, taǵy basqalar. Bir nazar aýdararlyǵy – 13 pen 17 jas aralyǵyndaǵy jetimderdiń 85%-yn Balalar úılerine qaıtarýǵa olardyń jaqyn týystary uıytqy bolǵan.
Aldaǵy ýaqytta qoldanystaǵy zańnamaǵa «Kásibı qabyldaýshy otbasy» ınstıtýtyn engizý kózdelip otyr. Olar Balalardy qoldaý ortalyqtary tárbıelenýshileriniń sanyn qysqartýǵa septigin tıgizbek. Al BQO-lardyń qyzmeti jetim balalardy tárbıeleý men kútip-baǵýdan qabyldaýshy otbasylar men asyrap alynǵan balalardy súıemeldeýge, olarǵa baqylaý jasaýǵa qaıta baǵdarlanbaqshy.
Memleket Balalar úıleriniń túlekterin áleýmettik qoldaý sharalaryn da qoldanyp keledi. Memlekettik bilim berý tapsyrysy aıasynda jetim, ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa joǵary oqý oryndary men kolledjderge túsý kezinde 1 paıyzdyq kvota qarastyrylǵan. Olarǵa oqý kezinde kepildendirilgen áleýmettik járdemaqy, stıpendııa tólenedi, tegin tamaqtaný, jataqhanada turý, jeńildikpen jol júrý, kıim-keshek túrinde kómek kórsetiledi. О́tken bes jyl ishinde 4 632 jetim bala tehnıkalyq, kásiptik, 2 300 jetim bala joǵary bilim alǵan. Bul rette elimizde jetim balalarǵa tálimgerlik ınstıtýty da engizildi. Tálimgerler ınternattyq uıymdardyń tárbıelenýshileri derbes ómir jolyna shyqqan kezde olarǵa jeke qoldaý kórsetedi. Búginde 345 erikti, tabysty adam jetim balalarǵa qamqor bolyp júr. Bul shara jetimderdiń qoǵamǵa tezirek beıimdelýine oń yqpalyn tıgizetini sózsiz.
Qazirgi ýaqytta 13 Jasóspirimder úıinde 23 jasqa deıingi 650 jetim tegin turyp jatyr. «Turǵyn úı qatynastary týraly» zańǵa sáıkes jetim, ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa kommýnaldyq turǵyn úı qorynan nemese jeke turǵyn úı qorynan jergilikti atqarýshy organ jaldaǵan turǵynjaılardyń jalpy sanynyń keminde 20 paıyzy bólinýge tıis. Jetimderge berilgen turǵynjaı sany 2020 jylǵy 847 páterden 2024 jyldyń 9 aıynda 1 599 páterge deıin nemese 2 ese kóbeıgen. Buǵan qosa, jalǵa beriletin turǵynjaımen 10 529 jetim qamtamasyz etilgen. Turǵyn úı-kommýnaldyq ınfraqurylymdy damytýdyń 2026 jylǵa deıingi tujyrymdamasy aıasynda turǵyn úıge muqtaj adamdarmen qatar, jetim balalarǵa «2-10-20», «5-10-20» jeńildikti ıpotekalyq baǵdarlamalary kózdelgen. Turǵynjaıdyń qoljetimdiligin arttyrý maqsatynda «Baqytty otbasy», «Shańyraq» baǵdarlamalary iske asyrylyp jatyr. Jańadan «Otaý», «Naýryz» jeńildikti ıpotekalyq baǵdarlamalary qoldanysqa engizildi. Jetim balalardy Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda turǵynjaıǵa kezekke qoıý úshin mindetti úsh jyl tirkeýde bolý talaby alynyp tastaldy.
Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha «Meıirim» qaıyrymdylyq aksııasy iske asyryla bastady. О́tken jyly 2700 jetim bala bıznes sýbektilerine, ekinshi deńgeıdegi bankterge, ártúrli memlekettik, jekemenshik uıymdarǵa bekitildi. «Otbasy bankte» ashylǵan jetim balalardyń shottaryna 580 mln teńgeden astam qarajat aýdaryldy.
Osylaısha, memleket tarapynan jetimderge ártúrli qoldaý kórsetilip otyr. Biraq ol jetkilikti me? Máselen, qazir turǵynjaı alý kezeginde 62 352 jetim, ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan jastardyń turǵanyn eskersek, olardyń baspana máselesin sheshý barysy kóńil kónshitpeıdi. 2019–2023 jyldary berilgen 71 468 jeńildikti nesıeniń nebári 348-ine jetimderdiń qoly jetken. Olardy orta mektepti bitirgennen keıin jumysqa ornalastyrý jaıy da máz emes. 2024 jyly mansap ortalyqtarynyń kvotasy aıasynda 4 275 adam jumysqa ornalastyrylǵan bolsa, olardyń 85-si ǵana – jetimder. Jastar arasynda jumyspen qamtý sharalarymen 188 663 adam qamtylǵan bolsa, onyń nebári 56-sy – jetim qyz-jigitter.
Jetimderdiń problemalary jóninde Úkimetke depýtattyq saýal joldaǵan Senat depýtaty Gennadıı Shıpovskıh: «Bul máseleni kóterý sebebim – ózim de ata-anadan erte aıyrylyp, Balalar úıiniń tárbıesin kórdim. Meniń atyma jetimderden baspana alý men jumysqa ornalasýǵa qatysty kóptegen ótinish túsip jatyr. Sondyqtan da olarǵa arnalǵan baspana baǵdarlamasyn, jumyspen qamtý baǵdarlamasyn ázirleýdi usynamyn», dedi.
Jetimin jubata biletin, balaǵa meıirimdi el bolamyz desek, senatordyń usynysy kimdi bolsyn oılandyrýǵa tıis. Shyntýaıtynda, bıylǵy kóktemdegi buryn-sońdy bolmaǵan alapat sý tasqynynyń saldarynan turǵynjaılarynan aıyrylǵan myńdaǵan otbasynyń baspana máselesin sheshýge qaıyrymdylyǵy men kúsh-qýaty jetken elimiz jetimderdiń muqtajdyǵyn óteýdiń qosymsha sharalaryn qarastyrady dep úmittenemiz.