Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev byltyr Halyqaralyq balalardy qorǵaý kúnimen quttyqtaýynda: «Ul-qyzdarymyzdyń parasatty jáne jan-jaqty bolyp ósýine jaǵdaı jasaý, jas azamattardyń quqyǵyn qorǵap, densaýlyǵyn saqtaý árdaıym memlekettiń basty basymdyǵy sanalady», dep málimdedi. Bul rette búginde baýyr eti balasynan bezgen «kókek ákeler» men «kókek analardyń» tiri jetim atanǵan perzentteri úshin alımentti ýaqtyly jáne tolyq mólsherde tóleý máselesi ózekti.
Sebebi elimizde zaıybymen ajyrasyp, zań boıynsha alıment tóleýge tıis bolǵan azamattar qatary jyldan-jylǵa kóbeıip barady. Ádilet mınıstrliginiń málimetine qaraǵanda, olardyń sany 2022 jyly – 256 myń, 2023 jyly 273 myń bolsa, byltyr úsh toqsanda 322 myńǵa jetken. Onyń ishinde «kókek ákeler» sany – 311 myń, «kókek analar» sany – 11 myń. Al týǵan perzenti úshin alıment tóleýden jaltaryp júrgender sany – 31 myń. Tiri jetimderdiń alashaǵynyń jalpy somasy – 31 mlrd teńge.
Alıment tólemeı, bereshekke batyp júrgenderdiń bári birdeı jumyssyz nemese aılyǵyn shaılyǵyna jetkize almaı júrgen kedeı adamdar emes. Máselen, Soltústik Qazaqstan oblysynyń prokýratýra organdary jýyrda júrgizgen tekseris barysynda qasaqana alıment tólemeı júrgen «kókek áke» balasyna 4,7 mln teńge qaryzy bola tura, býkmeker keńsesinde qumar oıyn oınaýǵa 33,9 mln teńge aqsha jumsaǵanyn áshkereledi. Arsyzdyq pen azǵyndyqtyń sharyqtaý shegi osy bolar. Bul boryshker Qylmystyq kodekstiń 139-babyna sáıkes eki jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin. Jaqynda Shyǵys Qazaqstan oblysynda kámeletke tolmaǵan balasyna alıment tóleýden bas tartyp, 2 mln teńgeden asa bereshegin ótemegen «kókek áke» sot úkimimen 9 aıǵa bas bostandyǵynan aıyrylyp, temir tordyń arǵy jaǵyna toǵytyldy. О́kinishke qaraı, mundaı mysal az emes. 2022 jyly respýblıka boıynsha qasaqana alıment tólemeýshilerdiń 4 065-i – ákimshilik jazaǵa, 260-y qylmystyq jazaǵa tartylǵan. Aldyńǵy jyly osy kórsetkishter sáıkesinshe 6 733 jáne 269 bolǵan. Al ótken jyly toǵyz aıda alıment tóleýden bas tartqan 3 484 adam – ákimshilik jazaǵa, 291 adam qylmystyq jazaǵa kesilgen.
Osy oraıda Parlament Májilisiniń depýtaty Magerram Magerramov jýyrda Úkimetke depýtattyq saýal joldap, onda úsh aıdan asa «kókek ata-anasynan» qarjylaı kómek almaǵan balalarǵa járdemdesý maqsatynda salyq emes túsimderden qalyptastyrylatyn Memlekettik alıment qoryn qurýdy usynǵan edi. Alaıda bul usynys qoldaý tappady. Sebebi Úkimet atalǵan qordy quryp, onyń qarajatynan alıment tóleý boryshkerler sanynyń tipti ulǵaıyp ketýine ákelip soǵýy múmkin dep sanaıdy. О́ıtkeni alıment tóleýshiler memleket kez kelgen jaǵdaıda balalaryn asyrap-baǵýǵa qamqorlyq jasaıtynyna senimdi bolady. Munyń ózi elimizdegi jalǵan neke buzý sanyn kóbeıtip jiberýi de yqtımal. Buǵan qosa AQSh, Ulybrıtanııa, Izraıl, Latvııa, Ispanııa, Bahreın Koroldigi, Polsha, Fransııa, Aýstrııa, Shvesııa, Germanııa, Fınlıandııa jáne basqa memleketterdiń tájirıbesin taldaý alıment qoryn qurý memlekettik bıýdjetten qarjy bólýdi talap etetinin kórsetti. Bizdiń elde Bıýdjet kodeksiniń 11-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes salyqtyq emes túsimder kiristerdiń jalpy kólemine áser etetin bıýdjettiń quramdas bóligi bolyp sanalady. Sondyqtan salyqtyq emes túsimder esebinen alıment qoryn qurý respýblıkalyq bıýdjettiń kiris bóliginiń kemýine ákeledi.
Balasy úshin alımentti ýaqtyly tólemeýmen qatar, onyń somasyn ártúrli aıla-sharǵymen azaıtyp júrgender de bar. Máselen, «kókek ata-analardyń» birazy ádeıi eń tómengi jalaqyny ózderiniń aılyq tabysy retinde kórsetedi. Onyń mólsheri bıyl – 85 myń teńge. Mundaı jalaqydan bir balaǵa tólenetin alıment – 22 myń teńge ǵana. Bul soma balanyń qajettilikterin óteýge jetpeıdi. Sebebi elimizdegi eń tómengi kúnkóris deńgeıi – 43 407 teńge. Taǵy bir kereǵarlyq – otbasynda birneshe bala bolýy alıment somasynyń barabar ulǵaıýyna ákelmeıdi. О́ıtkeni qoldanystaǵy zańnama úsh jáne odan da kóp bala úshin tólenetin alıment mólsherin ony tóleýshiniń aılyq tabysynyń jartysy deńgeıinde shekteıdi. Saldarynan kóptegen tiri jetim qarjy tapshylyǵynan muqtajdyq kórip júr.
Ádilet mınıstrligi júrgizgen taldaý qorytyndysynda 400 myńdaı tiri jetimniń 18,4 paıyzy – 13-ten 20 myń teńgege deıin, 18,5 paıyzy – 20-dan 43 myń teńgege deıin, 16 paıyzy – 43-ten 130 myń teńgege deıin, 7 paıyzy 130 myń teńgeden jáne odan joǵary alıment alatyny anyqtaldy. 48 myńǵa jýyq boryshker alımentti eń tómengi jalaqydan tóleıtin bolyp shyqty.
Shyntýaıtynda, alıment tóleýdiń keńes zamanyndaǵy zańnamasyna negizdelgen qazirgi júıede balalardyń jas erekshelikteri men ózgermeli ekonomıkalyq jaǵdaılary eskerilmegen. Bul balalardyń áleýmettik turǵydan áljýaz bolýyna jáne tolyqqandy ósip-jetilýi úshin qajetti resýrstarmen qamtylmaýyna ákelip soǵyp otyr. Naqty aıtqanda, elimizde «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» kodekske sáıkes sot sheshimimen tiri jetimderdiń ata-analarynyń jalaqysy men ózge de tabysynyń jalpy somasynan aı saıyn 1 balaǵa – tórtten bir, 2 balaǵa – úshten bir, 3 jáne odan da kóp balaǵa jartysy mólsherinde alıment óndirip alynady. Bul tájirıbe Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderinde qoldanylady. Al AQSh, Kanada, Aýstralııa jáne Batys Eýropa elderinde tiri jetimderdi áleýmettik qoldaý, negizinen, memlekettik bıýdjetten jáne boryshkerlerden óndirip alý esebinen qarjylandyrylady. Sonymen qatar ár eldiń tólem mólsherine, ótinishti qaraý merzimine, neke uzaqtyǵyna jáne basqa jaǵdaılarǵa qatysty ózindik ereksheligi bar. Mysaly, Germanııada alıment belgileý kezinde saralaý tásili qoldanylady. Tólem mólsheri balanyń jasy men ata-anasynyń tabysyna qaraı aıqyndalady. Tóleýshiniń kirisine qaramastan, alımenttiń eń az mólsheri 5 jasqa deıin – 480 eýro, 6 jastan 11 jasqa deıin – 551 eýro, 12 jastan 17 jasqa deıin – 645 eýro, 18 jastan bastap 689 eýro bolyp belgilengen. Bizdiń elde alımenttiń eń tómengi mólsheri zańnamalyq túrde aıqyndalmaǵan. Sonyń saldarynan alıment tóleýshiler tólemdi azaıtý úshin ózderiniń naqty kiristerin jasyrýdy «dástúrge» aınaldyryp aldy.
Elimizdegi baǵanyń udaıy ósýin jáne ózgermeli ekonomıkalyq jaǵdaıdy eskersek, alıment tóleý tártibi men mólsherin qaıta qaraý máselesi pisip-jetildi. Osyǵan oraı taıaýda Parlament Senatynyń alıment máselesin kóterip júrgen depýtaty Janna Asanova jetekshilik etetin arnaıy jumys toby quryldy. Onyń quramyna Senat pen Májilis depýtattary, Bala quqyqtary jónindegi ýákil, Sot ákimshiliginiń, múddeli memlekettik organdar men uıymdardyń, Jeke sot oryndaýshylarynyń respýblıkalyq palatasynyń ókilderi endi. Olar otbasy jaǵdaıyn, balalar sanyn jáne olardyń naqty qajettilikterin nazarǵa ala otyryp, alımenttiń neǵurlym ádil de ıkemdi mólsherin belgileýge, alıment tóleýshiniń tabys mólsherin qasaqana tómendetýge járdemdesetin jumys berýshiler úshin ákimshilik jaýaptylyq engizýge baǵyttalǵan zańnamalyq túzetýlerdi pysyqtaıdy. Mysaly, Balalar quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ýákildiń pikirine qaraǵanda, alıment mólsheri keminde eń tómengi kúnkóris deńgeıimen shamalas, ıaǵnı 43 407 teńge bolýy qajet. Sondaı-aq sot oryndaýshylaryna boryshkerdiń bank esepshottary týraly málimetterdi suraýǵa múmkindik berý jáne jumys berýshilerge alıment tóleýshilerdiń naqty jalaqysynyń mólsherin habarlaýdy mindetteý sııaqty usynystar qaralady. Túıindeı aıtqanda, Ádiletti Qazaqstanda tiri jetimderdiń nesibesin kemitýge jol berilmeýge tıis.
«Qazirgi ýaqytta boryshkerdi izdestirý talapkerdiń, ıaǵnı alıment alýshynyń tirkelgen mekenjaıy boıynsha júrgiziledi. Bul aqylǵa qonymsyz jáne tıimsiz, sebebi alıment alýshy basqa óńirde nemese tipti basqa elde turýy múmkin. Mysaly, boryshker Túrkistan oblysynda tursa, izdestirý Mańǵystaý oblysynda júrgiziledi, óıtkeni alıment alýshy Mańǵystaý oblysynda turady. Osylaısha, qaryz alýshylardy tabý is júzinde múmkin emes», dedi D.Zákıeva.