Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy «Jańa Qazaqstan: jańarý men jańǵyrý joly» Joldaýynda táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda elimizdiń birneshe oblysynyń biriktirilgeniniń sol kezdegi saıası jáne ekonomıkalyq ahýaldan týyndaǵan ózindik sebepteri bolǵanyn aıta kelip: «Qazir Qazaqstan damýdyń kelesi kezeńine qadam basty. Áleýmettik-ekonomıkalyq jáne demografııalyq ahýal múlde basqa. Búgingi syn-qaterler de, mindetter de bólek. Memleketimizdiń órkendeýi aımaqtardyń qýatty bolýyna tikeleı baılanysty. «Qýatty óńirler – qýatty el» degen ustanym árdaıym ózekti. Osy oraıda elimizdegi ákimshilik-aýmaqtyq qurylymnyń ońtaıly bolýy óte mańyzdy», dep jańadan úsh oblys ashý týraly usynysyn ortaǵa salǵan edi. Kóp uzamaı Memleket basshysynyń Jarlyqtarymen burynǵy Semeı oblysynyń aýmaǵynda – Abaı oblysy, burynǵy Jezqazǵan oblysynyń aýmaǵynda – Ulytaý oblysy, burynǵy Taldyqorǵan oblysynyń aýmaǵynda Jetisý oblysy ashylǵan edi.
Arada ótken ýaqyt ishinde jańa óńirler ózderiniń tıimdiligin kórsete aldy ma? Álbette, bul saýalǵa burynǵy oblys ortalyqtarynyń alystyǵynan mashaqat kórip kelgen kóptegen azamat oń jaýap bereri sózsiz. Onyń ústine 1997 jyly oblys mártebesinen aıyrylǵan óńirlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy tejelip, turmys sapasy tómendep ketkeni belgili. Sondyqtan da jergilikti turǵyndardyń talap-tilekterin eskere otyryp qurylǵan jańa oblystar basshylarynyń aldynda shırek ǵasyr ishinde jol berilgen kemshilikterdi túzetip, ózderine senip tapsyrylǵan óńirlerdi damytý isine tyń serpin berý mindeti turdy. Onyń naqty qalaı iske asyrylyp jatqanyn Ulttyq ekonomıka mınıstrligine qarasty Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń arnaıy zertteýinen bilýge bolady.
Zertteýshilerdiń pikirine qaraǵanda, Abaı jáne Ulytaý oblystarynyń qurylýy atalǵan óńirlerde qordalanǵan áleýmettik-ekonomıkalyq problemalardy sheshý qajettiliginen týyndaǵan. Almaty oblysynyń bólek shyǵýy Almaty aglomerasııasyn qalyptastyrý jónindegi basqarýshylyq sheshimderdiń tıimdiligin arttyrý maqsatyn kózdegen. Jetisý oblysynyń qurylýy ońtústik óńirdi ındýstrııalandyrýǵa jáne ýrbandalý úderisin jedeldetýge tıis bolǵan. Is júzinde Memleket basshysynyń ákimshilik-aýmaqtyq reformasy resýrstardy bólýdi jetildirýge jáne jergilikti bıliktiń áleýmettik-ekonomıkalyq baǵdarlamalardy oryndaý úshin jaýapkershiligin arttyrýǵa múmkindik berdi. Bul bıliktiń ártúrli deńgeıleri arasyndaǵy árekettestikti kúsheıtip, jańa óńirler ekonomıkasynyń negizgi salalarynyń damýyn jedeldetti. Mysaly, Jetisý men Ulytaý oblystarynda jalpy óńirlik ónim (JО́О́) kóleminiń aıtarlyqtaı ósimi qamtamasyz etildi. Aýyl sharýashylyǵy men taý-ken ónerkásibiniń óndirisi, ásirese tústi metaldar óndirý kólemi aıtarlyqtaı ósti. Jetisý oblysynda 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha JО́О́ kólemi 1 923,7 mlrd teńgege jetti, bul 2022 jylǵy deńgeıden 34,8 paıyz artyq. Ulytaý oblysynda 2023 jyly JО́О́ kólemi 1 949,7 mlrd teńge boldy, bul 2022 jylmen salystyrǵanda 21 paıyz kóp. Buǵan qosa turǵyn úı qurylysy qarqyn alyp, áleýmettik ınfraqurylym jaqsardy.
Jańa óńirlerde azamattardyń iskerlik belsendiligi de jandana tústi. Ulytaý, Jetisý jáne Abaı oblystarynda shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileriniń sany artty. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine qaraǵanda, Jetisý oblysynda jumys istep turǵan shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileriniń sany 2023 jyly 2022 jylǵymen salystyrǵanda – 9,9 paıyzǵa, Ulytaý oblysynda – 7,9 paıyzǵa, Abaı oblysynda 7,2 paıyzǵa kóbeıgen.
Jańadan qurylǵan óńirlerdi qarjylandyrý kólemi de aıtarlyqtaı ulǵaıdy. Máselen, Abaı oblysynyń bıýdjeti 2022 jylǵy 123 964 mln teńgeden 2023 jyly 406 297 mln teńgege deıin, ıaǵnı 3,2 ese, Jetisý oblysyniki – 2022 jylǵy 314 564 mln teńgeden 2023 jyly 463 421 mln teńgege deıin, ıaǵnı 47,3 paıyzǵa, Ulytaý oblysyniki – 2022 jylǵy 69 868 mln teńgeden 2023 jyly 169 203 mln teńgege deıin, ıaǵnı 2,4 ese kóbeıdi.
«Kósh júre túzeledi» degendeı, jańa óńirlerdiń keı problemasy áli de tolyq sheshimin tapqan joq. Máselen, qala men aýyldyń áleýmettik damýy arasyndaǵy alshaqtyq saqtalyp otyr. Abaı jáne Ulytaý oblystarynyń aýyldyq aýdandaryndaǵy kedeılik deńgeıi el boıynsha ortasha deńgeıden joǵary.
Respýblıkamyzdaǵy keıbir eldi mekenderdiń mártebesin kóterý isi de qolǵa alynyp, oń nátıjesin bere bastady. 2020 jyly Qostanaı oblysyndaǵy Zatobolsk kenti aýdandyq mańyzy bar Tobyl qalasy bolyp ózgertildi. Bul atalǵan eldi mekenniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna jáne Qostanaı aglomerasııasyna kirigýine jol ashty. Sóıtip Tobyl qalasynyń oblys ortalyǵymen ekonomıkalyq, kóliktik jáne áleýmettik baılanystary kúsheıdi.
Qosshy qalasy 2021 jyly oblystyq mańyzy bar qala mártebesin alǵan soń elorda aglomerasııasyn qalyptastyrýdaǵy mańyzy artty. Qosshy qalasy turǵyndarynyń sany 2021 jylǵy 49,4 myńnan 2023 jyly 55,8 myń adamǵa deıin kóbeıdi. Osy merzim ishinde shahardaǵy shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileriniń sany 1 532-den 3 185-ke deıin artty. О́nerkásip óndirisiniń kólemi 8 819,5 mln teńgeden 11 911,5 mln teńgege deıin ósti. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa 20 850 mln teńgeden 45 661 mln teńgege deıin ulǵaıdy.
Memleket basshysy ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda shekara mańy aýdandarynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysyn jetildirýge erekshe kóńil bólip, 2023 jyly Jarlyǵymen Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Úlken Naryn, Marqakól aýdandaryn jáne Abaı oblysynyń Maqanshy aýdandaryn qalpyna keltirdi.
2024 jyly Almaty oblysyndaǵy Jetigen aýyly oblystyq mańyzy bar Alataý qalasy bolyp ózgertildi. Ol Almaty aglomerasııasyna kirigýdiń jáne arnaıy ekonomıkalyq aımaq qurýdyń nátıjesinde ınvestorlar, kásipkerler men turǵyndar úshin tartymdy ortalyqqa aınala bastady. Bul óńirdiń ekonomıkalyq turaqtylyǵyn nyǵaıtyp, turǵyndardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa septigin tıgizedi.
Qazir Parlament Májilisinde «Túrkistan qalasynyń erekshe mártebesi týraly» zań jobasy qaralý ústinde. Bul qujatta Túrkistanǵa elimizdiń rýhanı jáne tarıhı astanasy retinde aıryqsha mártebe berilip, ony halyqaralyq týrızm ortalyǵyna aınaldyrý kózdelip otyr. Osy maqsatta qala ákimdigi men máslıhaty qosymsha quzyretterge ıe bolyp, olardyń qasıetti mekendi odan ári damytýǵa baǵyttalǵan sheshimderdi qabyldaý úderisin jedeldetýine múmkindik týǵyzylmaqshy. Nátıjesinde, Túrkistandy órkendetýge sony serpin berilip, óńirdegi kásipkerlik órisi de keńeıe túspek.
Túıindeı aıtqanda, elimizdiń ákimshilik-aýmaqtyq qurylymyndaǵy ózgeristerdiń arqasynda jańa ekonomıkalyq ósim ortalyqtary paıda boldy. Jańa óńirler jańarý jolyna tústi. Aldaǵy ýaqytta osy úrdis jalǵasyn taýyp, ótken ǵasyrdyń sońyndaǵy ekonomıkalyq daǵdarys kezinde biriktirilip, irilendirilgen ózge oblystar men aýdandardyń qazirgi damý deńgeıi, jergilikti turǵyndardyń barys-kelisine qolaılylyǵy máselesi jan-jaqty zerttelip, zerdelenip, tıisti sheshimder qabyldansa, quba-qup. Sondaı-aq keıingi jyldary ártúrli deńgeıde sóz bolyp júrgen, 30-50 myń turǵyny bar iri aýyldyq eldi mekenderdi qalaǵa aınaldyrý, al turǵyndarynyń sany búginde qoldanystaǵy zańnamada kórsetilgen 10 myńǵa da jetpeıtin, ınfraqurylymynyń aýyldan esh aıyrmashylyǵy qalmaǵan, atyna zaty saı emes shaǵyn qalalardyń mártebesin qaıta qaraý isin de qolǵa alatyn kez jetken sııaqty.