Syrtqy kóshi-qon elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna oń yqpalyn tıgizýi úshin ony baqylap qana qoımaı, osy úderistiń oń jáne teris áserlerin júıeli túrde taldap, tıisti sheshimder qabyldap otyrý qajet. Máselen, Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimetine qaraǵanda, byltyr Qazaqstanǵa Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy (TMD) elderinen jáne basqa shet memleketterden kelgen azamattar jasaǵan qylmystyq quqyq buzýshylyqtar kóbeıe túskeni alańdatpaı qoımaıdy.
Naqty aıtsaq, byltyr TMD-dan kelgen 1 783 adam qylmys jasaǵan, ıaǵnı burnaǵy jylǵymen salystyrǵanda 2,3 paıyz kóp. Sondaı-aq basqa shetelderden kelgen 340 azamattyń jasaǵan qylmystary áshkerelengen nemese osy jónindegi kórsetkish 3,3 paıyzǵa kóbeıgen. Bul rette byltyr ekstremıstik nemese terrorıstik uıymdarǵa qatysy bar, uıymdasqan qylmystyq toptarǵa jetekshilik etetin, kámeletke tolmaǵandardyń jynystyq qolsuǵylmaýshylyǵyna qarsy qylmysqa barǵan, aýyr nemese asa aýyr qylmystar jasaǵan, halyqaralyq sharttar negizinde basqa memleketterge berilgen adamdardyń Qazaqstanǵa kirýine zań júzinde tyıym salyndy. Áıtse de qalyptasqan jaǵdaı kóshi-qon zańnamasyn áli de jetildire túsý qajettigin ańǵartady.
Bizdińshe, sheteldik jumys kúshin paıdalanýǵa ruqsat berý júıesin qaıta qaraý qajet. Mysaly, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ishki eńbek naryǵyn qorǵaý maqsatynda jyl saıyn zańdy tulǵalar úshin – sheteldik jumys kúshin tartýǵa arnalǵan kvotany, jeke tulǵalarǵa úı sharýashylyǵynda jumys isteıtin eńbekshi ımmıgranttarǵa arnalǵan kvotany belgileıdi. О́tken jyly sheteldik jumys kúshin tartýǵa elimizdegi jumyskerler sanynyń 0,23 paıyzy mólsherinde nemese 22 myń adamǵa kvota bólindi. Al eńbekshi ımmıgranttarǵa bólingen kvota elimizdegi jumyskerler sanynyń 3,1 paıyzy nemese 271,3 myń adam boldy. Bul kórsetkishter jyldan-jylǵa birtindep azaıtylyp kele jatyr. Burnaǵy jyly sheteldik jumys kúshin tartýǵa – respýblıkadaǵy jumys kúshiniń sanyna qatysty 0,24 paıyz nemese 22,2 myń adamǵa, úı sharýashylyqtarynda jumys isteý úshin eńbekshi ımmıgranttarǵa 3,2 paıyz nemese 296,7 myń adamǵa kvota qarastyrylǵan edi. Bıylǵa arnalǵan kvota tıisinshe 0,2 paıyz jáne 3 paıyz bolyp belgilendi.
Shyntýaıtynda, kásiporyndardyń sheteldik jumys kúshin tartýǵa kvota alý tártibi ońaı emes. Oǵan jumys berýshiler jyl saıyn 1 qazanǵa deıin jergilikti atqarýshy organdarǵa sheteldik jumys kúshine qajettilik týraly ótinim berýge tıis. Onyń ústine sol kásiporynda jumys isteıtin Qazaqstan azamattarynyń sany birinshi jáne ekinshi sanattarǵa jatatyn jumyskerlerdiń – birinshi basshylar men olardyń orynbasarlarynyń jáne qurylymdyq bólimsheler basshylarynyń tizimdik sanynyń keminde 70 paıyzy, úshinshi jáne tórtinshi sanattarǵa jatatyn jumyskerlerdiń – mamandar men bilikti jumysshylardyń tizimdik sanynyń keminde 90 paıyzy bolǵan kezde ǵana sheteldik jumys kúshin shaqyrýǵa ruqsat beriledi. Buǵan qosa kásiporyndar Salyq kodeksine sáıkes ár sheteldik jumysker úshin 90 kúnge deıingi merzimge – 12 eselengen aılyq eseptik kórsetkish (AEK), 180 kúnge – 24 AEK, 270 kúnge – 36 AEK, 365 kúnge 48 AEK mólsherinde salyq tóleýge mindetti. Al jeke tulǵalardyń eńbekshi ımmıgranttardy jumysqa tartý tártibi áldeqaıda jeńil. Olardyń árqaısysy 5 sheteldikti úı sharýasyna eshqandaı shekteýsiz qabyldaı alady. Eńbekshi ımmıgranttar ózderine berilgen ruqsat negizinde jeke tulǵanyń qaramaǵynda jumys isteıtin árbir aı úshin nebári 2 AEK mólsherinde jeke tabys salyǵyn aldyn ala tóleıdi.
Sheteldik jumys kúshin tartýda zańdy tulǵalar men jeke tulǵalarǵa qoıylatyn talaptardyń arasyndaǵy osyndaı eleýli aıyrmashylyqtar kóshi-qon zańnamasyn buzýǵa negizgi sebep bolyp, sybaılas jemqorlyq táýekelin de týǵyzyp otyr. О́ıtkeni kásipkerlerdiń ishinde óz kásiporyndaryna sheteldik jumys kúshin tartýdyń kúrdeliligine baılanysty eńbekshi ımmıgranttardy týystarynyń atyna tirketip, olardy, ásirese qurylys salasynda paıdalanyp júrgender az emes. Bas prokýratýranyń málimetinshe byltyr sheteldik jumys kúshin zańsyz paıdalanǵany úshin 1,2 myńnan asa jumys berýshi ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵany – sonyń aıǵaǵy.
Sheteldik jumys kúshin tartý máselesi zańnamalyq turǵydan jetkilikti rettelmegeni bazbireýlerdiń ony kóldeneń tabys kózine aınaldyrýyna jol ashty. Mysaly, Qaraǵandy oblystyq prokýratýrasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń jergilikti departamentimen birlese otyryp, sheteldikterge 700-den asa ýaqytsha turýǵa ruqsatty zańsyz berýdi uıymdastyrǵan qylmystyq topty anyqtady. Onyń quramyna kirgen Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynyń, medısınalyq mekemelerdiń qyzmetkerleri jáne «kómekteskish» deıtinder jalǵan eńbek sharttaryn, medısınalyq anyqtamalardy jáne turǵynjaıǵa tirkeýdi jasap, óz «qyzmetterine» aqy alyp otyrǵan. Astana qalasyndaǵy bir otbasy turatyn páterge 937 sheteldik tirkelgeni de teginnen-tegin emes.
Kóshi-qon salasyndaǵy qazirgi jaǵdaı keıde «qoıdy qasqyrǵa baqtyrǵandaı» áser qaldyrady. Máselen, byltyr Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń qyzmetkerleri Mańǵystaý oblysynyń Polısııa departamenti kóshi-qon qyzmeti basqarmasy bastyǵynyń orynbasary bir sheteldikten el aýmaǵynda emin-erkin júrip-turýy úshin 3 mln teńge para alǵanyn áshkereledi. Sot úkimimen ol 3,5 jylǵa sottalyp, arnaýly ataǵynan aıryldy.
Demek, kóshi-qon zańnamasyn ómirdegi shynaıy jaǵdaıǵa beıimdeý qajet. Eń aldymen, árbir jeke tulǵa úı sharýasyna jaldaıtyn eńbekshi ımmıgranttar sanyn 5-ten 2-ge deıin qysqartqan jón. Sonymen qatar olar aı saıyn tóleıtin tabys salyǵyn 2 AEK-ten 4 AEK-ke deıin kóbeıtip, zańdy tulǵalarmen teńestirý qajet. Kóshi-qon salasynda tártip ornatý úshin basqa da pármendi sharalardy qoldanatyn kez jetti. Osy oraıda jýyrda Úkimetke depýtattyq saýal joldaǵan Parlament Senatynyń depýtaty Bıbigúl Jeksenbaı: «Kóshi-qon salasynda áshkerelengen ákimshilik jáne qylmystyq quqyq buzýshylyqtar bul baǵyttaǵy jumystardyń áli de jetkiliksiz ekenin kórsetedi. Shekara qyzmeti, quqyq qorǵaý organdary, jergilikti atqarýshy bılik arasynda birlesken júıeli jumystyń joqtyǵyn da aıǵaqtaıdy. Osyǵan oraı, birinshiden, Eýropa elderindegideı biliktiligi joq jumys kúshin ákelýge tyıym salmasaq ta, shekteýdi kúsheıtýdi usynamyz. Ekinshiden, zańsyz kóshi-qonnyń aldyn alý úshin shekara beketterin kúsheıtip, olardy joǵary tehnologııaly qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etý, daktıloskopııa, kóz qarashyǵyn skanerleý arqyly mıgranttardyń el ishindegi qozǵalysy men geolokasııasyn bilip otyrýdy, sondaı-aq olardyń ketý kúni, orny jáne baǵyty týraly habarlama alyp turýdy, aqparattyq derekter bazasyn qurýdy qarastyrý qajet. Úshinshiden, zańsyz kóshi-qon men adam saýdasyn uıymdastyrýshylarǵa, jalǵan qujat jasaýshylarǵa barynsha qatań jazalardy qarastyrý kerek. Tórtinshiden, yqtııarhat alý maqsatynda qıylǵan jalǵan nekelerdiń aldyn alý úshin sheteldiktermen neke qııý men ajyrasý faktilerin neǵurlym jiti teksergen jón. Besinshiden, kóshi-qon úderisterin avtomattandyrý boıynsha memlekettik organdardyń aqparattyq júıelerin damytyp, qolda bar júıelerdi ıntegrasııalaıtyn kez jetti. Altynshydan, mıgranttar úshin aqparattyq-túsindirme jumystarynyń jetkiliksiz bolýy olardy qylmystyq toptardyń qurbany etip qana qoımaı, kóshi-qon qyzmeti qyzmetkerleriniń jumysyn aıtarlyqtaı qıyndatady. Osy baǵytta úkimettik emes uıymdardy tarta otyryp, júıeli jumysty qolǵa alý qajet», dedi. Estir qulaq bolsa, eskerýge laıyq usynystar ekeni anyq.