Biz ákemizdi kóke dep atap óstik. Kókem Baıdaly topqa kirip, sóz ustaǵan kisi bolmasa da arǵy-bergi jaqtan habary mol jan edi. Eńbekpen jetilgen, sharýasyna myǵym ákem sóılegende turaqty sóz tirkesterin, maqal-mátelderdi, túrli naqyldardy keńinen ári ornymen qoldanatyn. Jaryqtyqtan buryn-sońdy qulaǵym shalmaǵan, kitaptardan kezdestirmegen talaı maqal-máteldi estip qalatynmyn... Qazaq arasynda jıi aıtylatyn, arǵy astarynda ne jatqany belgisiz birsypyra sózdi tápsirlep, zerdelep aıtqandary jadymda myqtap saqtalyp qalǵany bar. Solardyń biri – «Naıman qý ma, saıtan qý ma?» degen sóz.
Sozaq aýdanyndaǵy burynǵy F.Engels atyndaǵy keńshardyń (Qazirgi Qaraqur aýyldyq okrýgi) qoıyn baǵamyz. Qystaýymyz – Jıektiń boıyndaǵy Taldy qudyq. Jańylyspasam, 1987 jyldyń qańtary. Mektepten qysqy demalysqa shyqqanbyz. Keshki apaq-sapaq kez. Otardy qoraǵa qamap, endi úıge kire bergenimizde qaı tustan kelgenin de ańǵarmaı qaldyq, jaıaý jalpylaǵan tórt jigit «assalaýmaǵaleıkýmin» aıtyp esik aldynda paıda bola ketkeni. Japyrlasa amandastyq. Bári jas jigitter. Sharshańqy. Ákem: «aspannan salbyrap túskennen saýmysyńdar ózi...» dep jaı japsaryn surady. Bular kórshi Sozaq keńsharynyń jigitteri eken. Otyn alýǵa kelip, qaıtar jolda traktorlary bizdiń qystaýdan bes-alty shaqyrym jerde buzylyp qalypty. Sodan bizdikine qonýǵa kelgen.
Úıge kim kelse de bir týystyq ne jegjattyq baılanysy bolmaı qoımaıtynyn biletin sheshem Dildash ózimizge arnap pisirilip jatqan asty Qudaıy qonaqtarǵa usynýdan yńǵaısyzdanyp, jańadan qazan kóterdi. Surasa kele, úsheýiniń áke-sheshelerin kókem tanıtyn bolyp shyqty: alystaý bolsa da jegjattyqtary bar.
Apam «qazir shaı ishe turyńdar, jas et áp-sátte pisip qalady» dedi. Qonaqtar dastarqan basyna jaıǵasty. Bizder, balalar úıge kútpegen jerden qonaq kelgenine mázbiz. Munyń basty sebebi dastarqanǵa tátti-pátti mol qoıylady, odan aýyz tııýge de múmkindik bolady.
Sharshaǵan, qaryndary ábden ashqan, azdap aıaz sorǵan jigitter et piskenshe taba nanǵa dámi til úıirer sary maıdy qalyńdata jaǵyp jep, ystyq shaıdan soraptap iship bir jyrǵady. Bir kezde jigitter toqmeıilsińkiregendeı bolǵanda kókem ózine beıtanys, tómenirek otyrǵan tórtinshi jigitten jón surady. Ol ákemniń saýalyna oraı óziniń esimin, rýyn, Sozaqqa turmysqa shyqqan ápkesine Túrkistannan qonaqqa kelgen quda bala ekenin jetkizdi.
– Oıbýý, uıat bolypty ǵoı... Naıman bolsań, qudasyń... Sen tórge shyq, myna úsh serigiń de qońyrat, kelip otyrǵan úıiń de qońyrattiki. Sondyqtan sen tómen otyrmaýyń kerek, uıat bolady, qaı qazaqty kórip ediń qudany esik jaqqa otyrǵyzyp, ózderi joǵary jaıǵasatyn. Á degennen jón surap mazalaryńdy almaıyn, aldymen asqazandaryn jubatsyn dedim, áıtpese... Naıman ekenińdi bilgende basynda tórge shyǵaratyn edim, – dedi kókem. Naıman jigit tórge jaıǵasty.
Sol kezde bir jigit ákeme qarap:
– Táte, túsinbeı qaldyq qoı, qaı jaǵynan quda boldyńyzdar? – dedi.
– Qaı jaǵynan deriń bar ma, qazaqtyń barlyq rýy bir-birimen quda-jegjat, naǵashyly-jıendi. О́zara qurmet kórsetý úshin bas quda ne baýyzdaý quda, jaqyn jegjat, týǵan naǵashyly-jıendi bolýy shart emes, shyraǵym. Áıteýir, bir naımanmen quda shyǵar myna qalyń qońyrat, – dedi.
Suraq qoıýshy jigit kókemniń aıtqanyn bas ızep qostady da ile rýy naıman jigitke ázildegensip, qaljyńdap; «Naıman qý ma, saıtan qý ma?» degen osy. Mine, aıdalada qańǵyp kele jatyp óıtip-búıtip qudańdy taýyp alyp, tórge qonjııa kettiń, – dedi. Bul sózge kókemnen basqalarynyń bári dý ete kúldi. Men de jyrtyń ete qaldym. Naıman jigit te joldasynyń sózin ázil retinde qabyldap, kúlgen boldy.
Ákemniń kúlkige qosyla qoımaǵany álgi ázildiń ary qaraı ushtalýyna múmkindik bermedi. Dastarqan basy tynyshtala qaldy. Kókem aldyndaǵy pııalaǵa kózin qadaı otyryp sóz bastady.
– Iá, solaı deńder... Jalpy, qazaq arasynda bir rýdyń kisileri ekinshi bir rýdy qaǵytyp, ázilmen túıreýde, keketip, kemsitýde qoldanatyn, ózeginde ózindik mánisti shyndyǵy men bura tartar ótirigi aralas sóz kóp qoı. Ázilge túırelgen, qaǵytylyp, kemsitilgen tarap bul sózderdi keýiline qatty almaı, qaljyń dep qabyldasa da oǵan ishteı namystanyp qalatyny bar, – dedi kókem aldyndaǵy shaıdan bir urttap, – Sondaı mánerdegi sózderdiń ishindegi «Naıman qý ma, saıtan qý ma?» degendi óz basym ázil, qaǵytpa, keketpe sóz dep qabyldamaımyn. Muny estigende kúlmeımin. Onyń sebebi bar... Bizdiń biletinimiz – ózimizdiń aldyńǵylardan estigenderimiz. Bizden aldyńǵylar da ózderinen burynǵylardan uqqandaryn jetkizýshiler ǵoı. Sondyqtan kóz kórgen úlkenderden estigenimdi aıtaıyn. «Naıman qý ma, saıtan qý ma?» degen qazaq arasynan shyqqan sóz emes deıtin aqsaqaldarymyz. Olardyń aıtýynsha, bul qazaqtyń qas jaýlarynyń kúıingeninen, qusa bolǵanynan shyqqan sóz. Onyń astarynda qazaqtyń, onyń ishinde naıman jurtynyń erligi men órliginiń, qaısarlyǵy men ábjildiginiń, jaýǵa degen qataldyǵynyń baıany jatyr. Qazaqtyń arǵy tegi deımiz be, burynǵy ataýy deımiz be, túrik qoı. Sol túriktiń bir butaǵy naımanyńnyń tarıhy tereńde, shyńyraýda. Ol jaǵyna túsip sóz qozǵaýǵa bizdiń shamamyz joq. Biraq bir biletinimiz, sol naımannyń búgingi qazaqtyń, keshegi túriktiń qıyn kezde kóshin bastaǵany, dushpan oǵyna qaımyqpaı jalań tósin tosqany, jurtymyzdyń qalqany, siltengen naızasy, sermelgen semseri, atylǵan jebesi bolǵany. Qosh delik. Mine, sol jaýjúrek naımandar qazaqtyń qaı tarapynan jaý kirse sol jerden tabylyp, aldyńǵy shepte bolǵan. Batys de, shyǵys de, ońtústik te, soltústik te, qaı tustan jaý kirse de naımannyń alamandary jaý qaıdalap shyqqan. Al sol antalaǵan jaýyń mysyqtabandap bir saıdan shyǵa bergende tóbesinen áńgir taıaq oınatyp, kútpegen jerden qaq mańdaıdan naımannyń shoqpary tıse nemese aryndy dushpan bir qyrdan asyp kelip saıda otyrǵan eldi tarpa bas salamyz dep dámelenip, elirip kele jatqanda dál astynan oılamaǵan jerden naımannyń naızasy kindigine qadalyp, semseri tamaǵyn oryp jiberse, tiri qalǵany «Mynalar adam ba, saıtan ba?» dep jylarman bolmaǵanda qaıtpek? Batysta da, shyǵysta da, ońtústikte de, soltústikte de jaýdyń naımannan kórgeni osy bolsa, «Naıman qý ma, saıtan qý ma?» dep, tabıǵatynda moıyndaýdan ózge eshteńe joq umytylmas osy sózdi dushpan aıtpaǵanda kim aıtady? Mine, shyraqtarym, «Naıman qý ma, saıtan qý ma?» degen sózdiń shyǵý tegi, mánisi osy. Bul júre kele jeńil-jelpi, jetesiz ázil sózge aınalyp ketti. Nege deısiń be? Nege deriń bar ma? Bul tarıhtan, keshegi babalar erliginen habarsyzdyqtan. О́tken-ketkendi bilmeý sanańdy salmaqsyzdandyrady, asylyńdy ájýa etkizedi, tulǵańnan teris aınaldyrady, erligińdi ezdik sanatady, shyndyǵyńdy jalǵanǵa shyǵarady. Aınalyp kelgende ózińe óziń kúlesiń, ózińdi óziń mazaqtaısyń, álgi «Naıman qý ma, saıtan qý ma?» dep jyrtyńdaǵan sııaqty. Sondyqtan, bizdiń aqsaqaldarymyz bul sózdi lajy bolsa aıtqyzbaıtyn, aıtqandy tyıyp tastaıtyn. Erlik kúlkige aınalmaýy tıis deıtin shyǵar. Árýaq syılaǵandyq qoı bul.
Bir kezde et ákelindi. Rýy naıman jigittiń aldyna semiz qoıdyń jambasy tartyldy. Sol túni kesh jattyq.
Kókemniń «Naıman qý ma, saıtan qý ma?» degen sóz týraly osy aıtqandaryn keıin de eki-úsh ret ózinen qaıta tyńdadym. Aldyńǵysy men keıingileriniń mazmunynda eshqandaı aıyrmashylyq bolmady. Sodan osy estelikti qaǵazǵa túsirdim.
Keıin áke sóziniń durystyǵy keýdemde nyǵarlana tústi. Soǵysta sátti manevr, taktıka qoldanyp, qýlyq jasap, kúshi basym jaýdy jeńip ketý negizinen naımandarǵa tán bolǵan. Munyń bir mysaly retinde Abylaı hannyń ǵana emes búkil qazaqtyń Darabozy atanǵan Qabanbaı batyrdyń soǵys tásilderinen kórsek te bolady. Ol myqty qorǵanystaǵy jaýdyń osal jerin taýyp, aılasyn asyryp, az kúshpen, az shyǵynmen jeńip ketip otyrǵan. Sodan da ol Daraboz atanǵan. Onyń syrtynda qazaqtar, jalpy túrki halyqtary ózinen kúshi basym jaýdy alystan qorqytý, úrkitý, qaımyqtyrý, shoshytý aılalaryn keńinen qoldanǵan. Mysaly, túnde ár sarbazǵa bes-alty jerge ot jaqqyzǵan. Sodan, túnde alystan qaraǵan jaý «mynalar masqara kóp eken ǵoı» dep rýhy túsip, qorqyp sheginip, qashyp ketken oqıǵalar da bolǵan desedi úlkender. Sondaı-aq shabýyldyń aldynda alystan kóz qylyp, kóz anyq jete bermeıtin qashyqtan jerdiń shańyn aspanǵa kótertip úıir-úıir jylqy, kele-kele túıe aıdap ótip nemese maldyń ústine jasandy sarbazdar «otyrǵyzyp» qoıyp, sandaryn kóp qylyp kórsetý qýlyǵyn qoldanyp, ıaǵnı «Kóz aldaý» tásilimen jaýdy qaımyqtyryp, yqtyryp, jeńip ketken kezder de bolǵan. Bul tásilderdi naımandar barynsha tıimdi júzege asyrǵan. Osy amaldardan keıin «Naıman qý ma, saıtan qý ma?» degen sóz qalaı shyqpasyn. Sol sebepten muny keleke sóz dep emes, túp-tórkinin túsinip, durys maǵynada qabyldaǵan jón.
Qoryta aıtqanda, «Naıman qý ma, saıtan qý ma?» – órliktiń baıany, erlikke toly tarıh, qazaqtyń jaýlarynyń naımandardan kórgen qorlyǵyn kóz jasyn tóge otyryp zarlaǵan daýysy, bul dushpandarymyzdyń naımandardan tartqan azabyn aıtqan máńgilik jyry, siz ben biz oılaǵandaı tirshiliktegi pendeshiliktiń, qýlyq-sumdyqtyń «jyrtyńdaǵan keıpin» bildiretin sóz emes.