Kitap – rýhanı qazyna. Adam boıyndaǵy kitap oqý daǵdysy bala kezden qalyptasýy kerek. Kitap oqý arqyly bala shydamdylyqqa, kórkem oılaýǵa úırenedi, ıaǵnı shyǵarmashylyq oılaý daǵdysy qalyptasady. Kitaptaǵy oqıǵa jelisin elestetý arqyly qııalyn damytady. Jastaıynan kitap oqyǵan balanyń aqyl-oıy tolysyp, til baılyǵy jetilip, zııaly azamat bolyp ósedi. Eldi qashanda kózi ashyq, kókiregi oıaý, tárbıeli de bilimdi adamdar damytady. Sondyqtan qazirgideı aqparattar aǵynyna toǵytylyp bara jatqan qoǵamdy ǵalamtorǵa táýeldilikten aryltýdyń joldarynyń biri kitap oqýǵa degen qushtarlyqty oıatý. Besikten beli shyqpaı jatyp gadjettiń tilinde sóılep ósip kele jatqan urpaqty kitap oqýǵa qalaı yntalandyrýǵa bolady?
Osy saýalymyzdy Astana qalasyndaǵy Ál-Farabı atyndaǵy oqýshylar saraıynyń oqytýshysy «Jas qalamger» úıirmesiniń jetekshisi Nárııa Aqbabaqyzyna qoıǵan edik. Pedagogtyń pikirinshe balany kitap oqýǵa baýlý este saqtaý qabiletin jaqsartýdan bastalady.
«Men jetekshilik etetin ádebı úıirmege qazaq tiline múlde qatysy joq este saqtaý qabileti nashar balalar da jáne este saqtaýy jaqsy balalar da keledi. Este saqtaý qabileti nashar balalarǵa bastapqyda tili jeńil-jatyq 1-2 shýmaq óleńderdi usynamyn. Bir aıdan keıin odan kúrdelisin, eki aıdan soń odan kóbiregin, sóıtip áripter arqyly, sózder arqyly este saqtaýdy kúsheıtetin jattyǵýlar bar, sol arqyly birtińdep óleń jattaýǵa keledi. Bastapqyda sahnada oryndaıdy. Sahnada bir-eki shýmaq aıtyp kórgennen keıin senimdiligi artady, jaqsy aıta bastaıdy, basqalarǵa qarap talpynady. 1 jyldyń ishinde sahnada óte jaqsy óleń oqıtyn deńgeıge jetedi. Atalǵan deńgeı nátıjesinde olar mektepterdegi sabaqtaryn este saqtaýǵa, oıyna kelgen jaýaptardy muǵalimge qysylmaı aıtýǵa úırenedi, konkýrstarǵa qatysyp, ózine senimdiligin oıatady. Mysaly, 6 jyl boıy osyndaı úderis kezeńinen ótken balalar respýblıkalyq-halyqaralyq konkýrstardyń jeńimpazy atandy ári mekteptegi sabaǵyn jaqsy oqıtyn jáne qosymsha dúnıelerdiń barlyǵyn alyp júretin este saqtaýy jaqsy balaǵa aınaldy», deıdi N.Aqbabaqyzy.
Nárııa Aqbabaqyzy balanyń janyn jattyqtyrý úshin kitap oqytý búgingi qoǵamda, smartfon zamanynda óte mańyzdy ekenin atap ótti.
«Balalar qazir aqparatty tek smartfon arqyly qabyldap jatyr. О́ıtkeni balalarǵa kitap oqyp beretin ata-ana, áje joq. Mysaly, 6 jasar bala eger mektepke barmaıtyn bolsa, tek qana telefon arqyly tárbıelenedi. Jelidegi vırýstyq aqparattardyń barlyǵyn juqtyryp alatyn bolady. Al adamnyń mıy bir aqparatty tolyǵymen túsingende kezde ǵana túngi uıqy jaǵdaıynda suryptaıdy eken, eger aqparat túsiniksiz ári qysqa bolsa, ony qaıda jibererin bilmeı, suryptaı almaı, mı durys demalmaıdy eken. Sodan keıin bala tańerten sharshańqy bolyp, sabaq oqýǵa yntasy bolmaıdy. Sebebi aqparatpen mıy tolyp qalǵan. Al basqa aqparat túrleri qyzyqsyz bolyp kórine bastaıdy. О́ıtkeni telefondaǵy aqparattar tez, yńǵaıly sııaqty bolyp, aqparattardyń ońaı jetýine úırengen balanyń mıy ábden jalqaýlanyp alady. Sondyqtan da balalardy smartfonnan alshaqtatý kerek, sodan keıin este saqtaý qabiletin jaqsartý kerek. Úıirmede óleń jattata otyryp, sodan keıin kitap oqýǵa keńes berip otyramyz. О́ıtkeni kitap oqymaǵan balanyń mıynda rettilik-jınaqylyq qalyptaspaıdy. Ýnıversıtetter mamandyq boıynsha belgili bir baǵyt-bilimderdi bekitip berýi múmkin. Biraq balanyń irgetasy, ıaǵnı sóıleý jáne jattaý qabileti, logıkalyq jáne keńirek oılaý men kreatıvti oılaý daǵdysy mektepten qalyptasady», deıdi ol.
Mamannyń aıtýynsha mysaly 6 jasar balaǵa uzaq áńgime-ertegiler kerek emes. 1 bettik áńgimelerdi anasy nemese ákesi oqyp berse jáne «ne boldy, qalaı boldy» dep birge talqylasa jáne «jańa túsinbeı qaldym» dep balanyń ózińe oqyttyrsa, bala ony aıtý arqyly mıyna sińiredi. Kúrdeli oılar aralasyp ketken ertegiler de bar, sol sebepti ertegilerdi de oı eleginen ótkizip, balanyń jas ereksheligine ǵana emes, oılaý-túsiný deńgeıin anyqtap berý kerek. Balanyń sózdik qoryn test arqyly anyqtap alyp, soǵan sáıkes mátin beretin bolsa, jaqsy qabyldaıdy. Ertegilerge qyzyqpaı jatsa, «mynandaı keıipkerler bar» dep mýltfılmderdi kórsetip jáne oǵan ertegini oqyp berip, sodan keıin ózine oqytatyn bolsa, balanyń qyzyǵýshylyǵy oıana bastaıdy. Balany kitapqa qyzyqtyrý ońaı úderis emes. Jalyqpaı, basynan bastap túsindirip, aıtqyzyp, qaıta-qaıta sóıletip, sonyń barlyǵyn boıyna sińirgen kezde ǵana oryn alatyn dúnıe.
«Balany gadjetten birden alystatý ońaı emes. Onyń ýaqytyn shektep qoıýǵa bolady nemese jaqsy kontentterdi tańdap berý kerek. Balany úıde ata-ana erinbeı qadaǵalap, bos ýaqyttaryn nemen, qalaı ótkizip jatqanyn júıelep otyrý kerek. Al eń durysy, balanyń daǵdylaryn qalyptastyratyn muǵalimge aparǵany jón. О́ıtkeni bala ata-anasy joq kezde, sol dúnıelerdi istemeýi múmkin, al muǵalim qadaǵalaǵan kezde rejımge úırenip, oǵan ońaıyraq ári tezirek jetetin bolady. Kitap gadjetti nemese gadjet kitaptyń ornyn aýystyryp ketedi degen jańsaq pikir. Telefon ózindik mańyzǵa ıe. Al kitap ózindik qundylyq», deıdi pedagog.
AQSh, Eýropa, Japonııa men Qytaı sekildi damyǵan elder kitaptan qol úzgen joq. Olardyń talǵampaz ul-qyzdary bilgendi jańartyp, bilmegendi úırený úshin áli kúnge deıin kitapqa júginedi. Al bizde oqýdy kerek etetin, kitapty baǵalaıtyn jastar sanyn arttyrý búgingi kúnniń mańyzdy máselesi bolyp otyr. Nárııa Aqbabaqyzy joǵaryda aıtyp ótkendeı balanyń kitap oqýǵa qyzyǵýshylyǵyn oıatý eń aldymen ata-anaǵa baılanysty. Balapan uıada ne kórse, ushqanda sony iledi. Sondyqtan, qazirgi jas ata-analardyń ózderi kitap oqýdy ómirlik qundylyqqa aınaldyrsa, ony kórgen urpaǵy da kitap oqýdy ádetke aınaldyrary sózsiz.