Álemdik munaı naryǵyndaǵy árbir qozǵalys mıllıardtaǵan dollarǵa áser etetin jaǵdaıda kezdeısoqtyq degen bolmaıdy dese de bolady. Qazaqstanǵa qatysty sońǵy syn-eskertpelerdiń, ásirese OPEK+ sheńberindegi «artyqshylyqtar» úshin aıtylǵan eskertýlerdiń jaı ǵana faktini tirkeý emes ekeni aıqyndalyp jatyr. Taqyrypty tereńirek qazsaq, bul synnyń astarynda barynsha kúrdeli geosaıası oıyn turǵany baıqalady – bul jerde sóz tek barrelder týraly ǵana emes, álemdik yqpal týraly da bolyp otyr, dep jazady Egemen.kz.
Munaı Alpaýyttarynyń Oıanýy – OPEK kartasyn qalaı ózgertti?
OPEK – Munaı eksporttaýshy elder uıymy – alǵash ret 1960 jyly qyrkúıekte Baǵdadta qurylyp, batystyń munaı alpaýyttaryna, ıaǵnı «Jeti ápkege» qarsy jaýap retinde dúnıege keldi. Bul kompanııalar munaı baǵasyn ǵana emes, óndirýshi elderdiń resýrstaryna qoljetimdilikti de baqylaýda ustap, is júzinde olardyń energetıkalyq egemendigin shektedi. Iran, Irak, Kýveıt, Saýd Arabııasy, Venesýela sekildi 5 el bul jaǵdaıǵa tosqaýyl qoıý kerek dep sheshti.
Uıymnyń bastapqy maqsaty – elderdiń óz resýrstaryna ıelik etý quqyǵyn qorǵaý, munaı naryǵyndaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etý, óndirýshiler men tutynýshylardyń múddelerin teń ustaý boldy. OPEK munaı naryǵyn basqarýda úlken jetistikterge jetti – 1970-jyldardaǵy munaı shoktary onyń naqty kúshin kórsetti. 1980-jyldardan bastap uıym munaı óndirisin erikti túrde qysqarta bastady – bul mehanızm 1998-1999 jáne 2008-2009 jyldardaǵy daǵdarystar kezinde óziniń tıimdiligin kórsetti.
Jańa dáýir, jańa odaq – OPEK+ dúnıege kelýi
2010-jyldardyń ortasynda munaı naryǵynda kútpegen jańa oıynshy paıda boldy, ol – AQSh-tyń slanes munaıy. Munaıdyń arzan túri naryqty jaýlap alyp, baǵalar kúrt tómendedi. Bul jaǵdaı kóptegen munaı óndirýshi elderdiń ekonomıkasyna qaýip tóndirdi. Osy kezde OPEK-tiń jalǵyz ózi atalǵan daǵdaryspen kúrese almaıtyny anyq boldy.
2016 jyldyń sońynda OPEK+ alıansy quryldy. Burynǵy múshelerge qosymsha iri óndirýshiler de qosyldy – olar resmı túrde uıymǵa kirmegenimen, ortaq erejelerge moıynsundy. Osy odaq qurylǵaly beri óndiristi qysqartý júıeli quralǵa aınaldy.
OPEK+ quramyna 12 OPEK eli men 10 OPEK-ke kirmeıtin memleket endi. Olardyń ishinde Qazaqstannyń úlesi – shamamen 4%. Reseı men Saýd Arabııasynyń úlesteri shamamen 25%-dan asady. Qazaqstan, Reseı men Ázerbaıjan sııaqty elder ortaq tártip ornatýǵa tyrysyp, alıansqa qosylýdy tıimdi qadam dep sanady. Qazaqstan úshin bul – munaı baǵasyna tek táýeldi bolmaı, sol baǵaǵa yqpal etý múmkindigi.
Kvotalaý óneri – múddelerdiń názik tepe-teńdigi
OPEK+ naryqty turaqtandyrý úshin kvota júıesin qoldanady. Bul júıeniń máni: uıym naryqqa qajet munaı mólsherin belgileıdi de, ony elderge jeke kvotalar retinde úlestiredi. Ár memleket óz lımıtinen aspaýy tıis. Muny OPEK+ ishki baqylaýshylary men syrtqy energetıkalyq agenttikter qadaǵalaıdy.
Mysaly, COVID-19 pandemııasy kezinde OPEK+ elderi óndiristi birlesip qysqaryp, naryqtaǵy dısbalansty eńserýge qol jetkizdi. Biraq is júzinde bul júıe únemi minsiz jumys isteı bermeıdi. Ár eldiń óndiristik múmkindikteri ártúrli, al munaı baǵasy ósip turǵanda óndiristi ulǵaıtýǵa degen usynys kúsheıe túsedi.
2023 jyldan beri OPEK+ quramyndaǵy 8 el 2,2 mln barrelge deıin erikti qysqartýǵa kelisken. Bul qysqartýlar 2025 jyldyń mamyr-maýsym aılarynan bastap birtindep joıyla bastaıdy dep kútilip otyr.
Qazaqstan eki ottyń ortasynda qaldy
Sonda nege dál Qazaqstan, ıaǵnı qysqartýlardaǵy úlesi bar-joǵy 4% bola tura (búkil álemdik óndiristiń 2%-yna teń), osynshalyqty qatań baqylaýǵa alyndy? Saýd Arabııasy nemese Reseı sekildi alyptardyń óndiristegi árbir paıyzdyq aýytqýy naryqqa áldeqaıda kóbirek áser etedi. Basqa elder de keıde óz mindettemelerin oryndamaı jatady, biraq olar bulaı qatty synǵa ushyramady.
Sala sarapshysy Asqar Ismaılov bul synnyń shynaıylyqtan góri saıasatqa jaqyn ekenin aıtady. Ol Qazaqstandaǵy munaı óndirisiniń artýy qasaqana emes, tehnologııalyq qajettilikterge baılanysty týyndaıtynyn jetkizedi. Teńiz, Qashaǵan jáne Qarashyǵanaq sııaqty alyp jobalardy birden toqtata salý múmkin emes.
Onyń aıtýynsha, shaǵyn ken oryndaryndaǵy munaıdyń biraz bóligi múlde eksportqa shyqpaıdy, ishki naryqqa baǵyttalady. Al bul jaıt halyqaralyq synshylardyń nazarynan tys qalyp otyr.
A.Ismaılov Qazaqstandy «ıkemsiz óndirýshi» dep ataıdy. Bul termınniń astarynda birneshe sebep bar:
Tehnologııalyq shekteýler – iri ken oryndarynda óndirýdi kúrt azaıtý qabat qysymyna zııan keltirýi múmkin.
Kelisimdik táýeldilik – munaı óndirisi sheteldik ınvestorlarmen (Chevron, ExxonMobil, Eni) jasalǵan uzaq merzimdi kelisimdermen retteledi.
Qoıma tapshylyǵy – Qazaqstanda artyq munaıdy saqtaıtyn úlken rezervýarlar joq.
Osy faktorlar eskerilgende, Qazaqstanǵa baǵyttalǵan syn ádiletsiz kórinedi. A.Ismaılov bul jaǵdaıdy maqsatty «aqparattyq shabýylǵa» uqsatady.
Qazaqstandy «kináli» qylǵan kim?
«Eýrazııalyq monıtorıng» analıtıkalyq ortalyǵynyń basshysy Nurlan Jumaǵulov ta bul jaǵdaıdyń astarynda basqa múdde jatqanyn joqqa shyǵarmaıdy. Onyń aıtýynsha, OPEK+ ishindegi kúrdeli máselelerden nazardy aýdarý úshin kishigirim elderdi «kináli» etip kórsetý – tıimdi taktıka bolýy múmkin.
«Tártip kerek, biraq barlyq qıyn sheshimderdi birneshe shaǵyn elge jaýyp qoıý – durys emes», deıdi sarapshy.
Qazaqstannyń álemdik naryqtaǵy úlesi asa úlken emes, sondyqtan ol jalǵyz ózi baǵalarǵa yqpal ete almaıdy. Naqty sebepterdi alıanstyń ishki jáne syrtqy jaǵdaılarynan izdeý kerek.
N.Jumaǵulov bul jaǵdaıdy aıyptaýǵa yńǵaılyny izdeý prosesi dep sıpattaıdy.
Joǵalǵan tepe-teńdikti tabý jolynda
Qazaqstan men OPEK+ arasyndaǵy qarym-qatynas – bul jaı ǵana kvota men barrel máselesi emes. Bul – munaı saıasatynyń barlyq kúrdeliligi men kópqyrlylyǵyn aıqyndaıtyn aına. Qazaqstanǵa taǵylǵan aıyptar muqııat qarastyrǵanda, negizsizdeý kórinedi.
Múmkin, bul kishigirim elderdi «tártipke salý» arqyly alıans óziniń monolıttiligin kórsetkisi kelgen áreket bolar. Biraq mundaı tásil ózara senimsizdikke alyp kelip, alıanstyń bolashaǵyna qaýip tóndirýi múmkin.
Kez kelgen odaqtyń shynaıy kúshi – sózsiz baǵynýda emes, ár eldiń ereksheligin eskere otyryp, ádiletti tepe-teńdik ornata bilýde tur. Tek osyndaı tásil ǵana uzaq merzimdi turaqtylyqqa jeteleı alady.
Al ázirge, Qazaqstan bul munaı dramasynda kim – tártip buzýshy ma, álde bireýdiń kúrdeli kombınasııasyndaǵy qural ma – bul suraqtyń naqty jaýaby joq.