Elimizde keıingi jyldary Prezıdenttiń bastamasymen qabyldanǵan zańnamalyq ózgerister men is-sharalar kesheni, onyń ishinde «Zań men tártip» tujyrymdasyn júzege asyrý oń nátıjesin berip otyr. Muny halyqaralyq reıtıng agenttikteriniń zertteýleri de rastady.
Osyǵan oraı Memleket basshysy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jýyrda ótken HHHIV sessııasynda sóılegen sózinde: «Qazaqstan bedeldi halyqaralyq reıtıngterdegi qaýipsizdik ındeksi boıynsha aınalamyzdaǵy kóptegen memlekettiń báriniń derlik aldynda tur. Al zań ústemdigi ındeksindegi «Tártip pen qaýipsizdik» kórsetkishi boıynsha 142 eldiń ishinen 43-orynǵa taban tiredi.
Munyń bári Qazaqstandy jaıly ári ómir súrýge qaýipsiz aýmaqqa aınaldyrýǵa baǵyttalǵan kúsh-jigerimizdiń nátıjesi», deı kelip, ár iste temirdeı tártip bolýy qajettigin, sonda elimiz orasan zor tabysqa jetetindigin, zań men tártip óziniń strategııalyq baǵdarynyń arqaýy ekenin atap aıtty.
«World Justice Project» (WJP) halyqaralyq uıymy ázirleıtin Zań ústemdigi ındeksi basqarýdyń ashyqtyǵy, qaýipsizdik, azamattyq jáne qylmystyq sot tóreliginiń tıimdiligi sııaqty mańyzdy parametrler boıynsha baǵalanady. «WJP 2024» jahandyq zertteýine qaraǵanda, byltyr álemniń kóptegen elinde zań ústemdigi álsiregen. Zertteý júrgizilgen 142 eldiń 81-iniń, ıaǵnı 57 paıyzynyń kórsetkishteri nasharlap, 61-iniń nemese 43 paıyzynyń ǵana reıtıngi jaqsarǵan. Ortaq nátıje 0,2 balǵa tómendegen. Al Qazaqstan burnaǵy jylǵymen salystyrǵanda óz jaǵdaıyn 0,53 baldan 0,54 balǵa deıin jaqsartyp, 65-orynǵa jaıǵasty. Elimiz osy oryndy úsh jyldan beri enshilep otyr. Bul kórsetkishi 2019–2021 jyldary 0,52 ball bolǵan edi.
Barlyǵy salystyrý arqyly tanylatynyn eskersek, kórshiles, ekonomıkalyq odaqtas jáne baýyrlas elderdiń ishinde zań ústemdigin qamtamasyz etýde Qazaqstannyń aldyna túsip otyrǵan memleket joq. Máselen, Túrkııa 0,42 balmen – 117-oryndy, Reseı Federasııasy 0,43 balmen – 113-oryndy, Belarýs pen Qyrǵyzstan 0,45 balmen – 101-105-oryndardy, Qytaı 0,47 balmen – 95-oryndy, О́zbekstan 0,49 balmen 83-oryndy enshilepti.
Zań ústemdigi ındeksiniń «Tártip jáne qaýipsizdik» sanaty boıynsha elimiz byltyr 2019 jylǵymen salystyrǵanda 2 pozısııaǵa kóterilip, ıaǵnı 0,80 ball alyp, 43-oryndy ıelendi. Jaqyn qarym-qatynas jasap otyrǵan memleketter arasynda aldymyzǵa О́zbekstan, Belarýs jáne Qytaı túsip otyr. «О́z aǵamyz» 0,90 ball jınap, 17-orynǵa kóterildi. Belarýs 0,81 balmen – 39-orynǵa shyqty. Qytaı eli 0,81 balmen – 40-oryndy ıemdendi. Reseı Federasııasy 0,63 balmen – 111-oryndy, Túrkııa 0,72 balmen – 70-oryndy, Qyrǵyzstan 0,75 balmen – 60-oryndy mise tutty.
Tártibi temirdeı deýge bolatyn 10 eldiń ishinde Lıýksembýrg (0,95 ball), Sıngapýr (0,94 ball), Danııa (0,93 ball), Irlandııa (0,93 ball), Norvegııa (0,93 ball), Fınlıandııa (0,93 ball), Shvesııa (0,93 ball), Japonııa (0,93 ball), Gonkong (0,92 ball) jáne Malta (0,91 ball) bar. Kósh sońyndaǵy «ondyqqa» Nıgerııa (0,36 ball), Malı (0,37 ball), Pákistan (0,37 ball), Aýǵanstan (0,38 ball), Býrkına Faso (0,43 ball), Gaıtı (0,43 ball), Kongo Demokratııalyq Respýblıkasy (0,47 ball), Kamerýn (0,48 ball), Mozambık (0,50 ball), Meksıka (0,52 ball) jáne Sýdan (0,52 ball) kiripti.
«Qoǵamdyq tártip jáne qaýipsizdik» sanatynyń mańyzdy kórsetkishteriniń biri kisi óltirý, adam urlaý, buzý arqyly urlyq jasaý, qarýly tonaý jáne bopsalaý sııaqty qylmystardyń taralýyn, sondaı-aq azamattardyń qoǵamdaǵy qaýipsizdikti jalpy qabyldaýyn baǵalaýǵa arnalǵan. Bul rette Qazaqstan 68-oryndy ıemdenip, qylmys ataýlyny tıimdi baqylaýda ustap otyrǵanyn baıqatty.
Ekinshi kórsetkish – adamdardyń qarýly qaqtyǵystar men terrorızmnen qorǵalýy boıynsha 54-oryndy aldyq. Bul elimizde azamattyq daý-damaılar utymdy túrde shektelgenin bildiredi.
Úshinshi kórsetkish boıynsha adamdar óz aralarynda týyndaıtyn azamattyq daýlardy sheshý úshin jáne úkimetten ótemaqy alý úshin qoqan-loqyǵa nemese zorlyq-zombylyqqa júgine me, sondaı-aq olar tobyrdyń kúsh kórsetýinen aman ba degen saýaldarǵa jaýap izdeledi. Osy oraıda qazaqstandyqtardyń jeke problemalaryn sheshý úshin zorlyq-zombylyqqa barmaıtyny atap ótilip, elimizge 36-oryn berildi. Mundaı jetistikke Memleket basshysynyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn usynyp, jurtshylyqty Ádiletti Qazaqstan qurýǵa shaqyrǵanynyń arqasynda qol jetkizilgeni anyq.
Árıne, elimizdiń zań ústemdigi ındeksindegi ornyn odan ári joǵarylatý maqsatynda nazar aýdarýdy tileıtin túıtkilder de bar. Eń aldymen, qylmyspen kúresti kúsheıte túsý qajet. Buǵan Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń salystyrmaly málimetterine qarap kóz jetkizýge bolady. Byltyr qoǵamdyq qaýipsizdik pen tártipke qarsy jasalǵan qylmystar sany burnaǵy jylǵyǵa qaraǵanda 8,3 paıyzǵa kóbeıip, 4 978-ge jetken. О́ńirlerdiń ishinde Atyraý oblysynda osyndaı qylmystar sany – 113-ten 196-ǵa deıin (73,5 paıyz), Astana qalasynda – 225-ten 312-ge deıin (38,7 paıyz), Pavlodar oblysynda – 87-den 120-ǵa deıin (37,9 paıyz), Shymkent qalasynda – 145-ten 187-ge deıin (29 paıyz), Aqmola oblysynda – 109-dan 137-ge deıin (25,7 paıyz), Almaty oblysynda – 311-den 384-ke deıin (23,5 paıyz), Almaty qalasynda – 477-den 578-ge deıin (21,2 paıyz), Aqtóbe oblysynda – 217-den 254-ke deıin (17,1 paıyz), Qostanaı oblysynda – 127-den 146-ǵa deıin (15 paıyz), Batys Qazaqstan oblysynda – 163-ten 184-ke deıin (12,9 paıyz), Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 171-den 192-ge deıin (12,3 paıyz), Abaı oblysynda – 130-dan 144-ke deıin (10,8 paıyz), Mańǵystaý oblysynda 161-den 174-ke deıin (8,1 paıyz) ulǵaıǵan. О́zge oblystarda qoǵamdyq qaýipsizdik pen tártipke qatysty qylmystyq quqyq buzýshylyqtar birshama azaıǵan.
Qoǵamdyq oryndar men kóshelerde jasalǵan qylmystar sany azaımaı turǵany da alańdatpaı qoımaıdy. Byltyr qoǵamdyq oryndarda jasalǵan qylmystyq quqyq buzýshylyq sany burnaǵy jylǵy 37 485-ten 37 610-ǵa deıin kóbeıgen (0,3 paıyz). Al kóshede bolǵan qylmys sany 16 457-den 17 232-ge deıin (4,7 paıyz) ulǵaıǵan. Abaı, Aqtóbe, Almaty, Atyraý, Shyǵys Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan, Ulytaý oblystarynda jáne Almaty qalasynyń qoǵamdyq oryndaryna jasalǵan qylmys jıilep ketken. Kóshelerde jasalǵan qylmys tek Shymkent qalasynda sál azaıǵan. Atalǵan kemshilikterge múddeli memlekettik organdar, onyń ishinde, ásirese Ishki ister mınıstrligi jete kóńil bólip, qosymsha pármendi sharalar qoldansa, quba-qup. IIM Memleket basshysynyń ishki ister organdarynda «Jurtqa jaqyn polısııa» qaǵıdatyn engizý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda birtalaı ıgi is atqaryp jatqanyna qaramastan, tártip saqshylaryna qoıylatyn talapty barynsha kúsheıte túsý kerek. Sebebi byltyr ártúrli quqyq buzýshylyqqa jol bergen polısııa qyzmetkerleriniń sany burnaǵy jylǵy 368-den 312-ge deıin nemese 15,2 paıyzǵa azaıǵanymen, mundaı keleńsizdiktiń tamyryna túpkilikti balta shabylmaı tur.