Elbasy ótken jyldyń tamyzynda Almaty oblysyna kelgen jumys sapary barysynda oblys prokýroryna jer telimderi daýy men basqa da kúrmeýi kóp kúrdeli máseleler boıynsha naqty tapsyrmalar bergen edi. Osyǵan baılanysty ne atqaryldy? Mine, osy máselelerdiń oryndalýy jaıynda Almaty oblysynyń prokýrory Ǵabıt Mırazovpen áńgimelesken edik.
– Ǵabıt Tóreuly, Elbasy dúıim jurttyń aldynda sizge bergen tapsyrmalar qalaı oryndalýda?
– Memleket basshysy jerlerdiń nysanaly maqsatta qoldanylmaı jatqandyǵy úlken másele bolyp tabylatynyn atap ótip, bul jer telimderine qatysty qatań tekserý júrgizý kerektigine nusqaý berdi. Elbasy bergen tapsyrmalar sheńberinde 2014 jyly oblys boıynsha kadastrlyq quny 341,9 mln.teńge bolatyn kólemi 26,0 myń gektardan astam 403 paıdalanylmaǵan jer telimi memleket menshigine qaıtaryldy. Búgingi kúnde kólemi 40,9 gektar bolatyn 124 jer telimin qaıtarý boıynsha talap aryzdar sottarda qaralýda. Sonymen qatar, belgilengen maqsatta paıdalanylmaı jatqan kadastrlyq quny 6 mlrd. teńgelik jalpy kólemi 255,2 myń gektar bolatyn úsh myńnan astam jer telimi anyqtaldy. Máselen, qadaǵalaý aktisi boıynsha, Sarqan aýdanyndaǵy Balqash kóliniń jaǵalaýynda ornalasqan bir myń gektardan astam paıdalanylmaı jatqan jer telimi memleket menshigine qaıtaryldy. Sondaı-aq, jerdi kútip paıdalanýǵa, alqaptarda aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn almastyryp sebýdiń belgilengen talabynyń saqtalýyna erekshe nazar aýdaryldy. Aqsý, Alakól, Kerbulaq, Sarqan, Eskeldi, Kóksý jáne basqa da birqatar aýdandarda jer ıeleri jyl saıyn maqsary egedi. Bul daqyl óz kezeginde topyraqtyń melıoratıvtik jaǵdaıy men ónimdilik deńgeıin tómendetetini belgili. Osy saladaǵy qadaǵalaý qyzmeti Úlken Almaty aınalma avtojolynyń jáne Almaty qalasynyń 4 seriktes qalasynyń qurylystary úshin jer telimderin qaıtaryp alýdaǵy zańnamalardyń saqtalýyna qatysty ákimdikter jumysyn tekserý barysynda zańsyzdyqtardy anyqtady. Jergilikti atqarýshy organdardyń laýazymdy tulǵalarynyń zańsyz áreketterinen memleketke 2 mlrd. teńge kóleminde shyǵyn keltirilgen. Almaty qalasynyń mańyndaǵy eldi mekenderde bos jerlerdi belsendi túrde bólgennen keıin laýazymdy tulǵalar aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi aýyl sharýashylyǵy salasy jumystaryn júrgizýge eshqandaı qatysy joqtyǵyna qaramastan, ózge maqsattarǵa usynýǵa «kiriskenin» atap ótý kerek. Naqtylaı tússem, jer telimderi 6-10 sotyqtan bólinip satylǵan. Bul zańsyzdyqtardyń oryn alýyna jergilikti atqarýshy organdarda eldi mekenderdiń bas josparlarynyń bolmaýy sebep bolǵan. El táýelsizdigi jyldarynda oblys boıynsha bas josparmen qamtamasyz etý 12,6 paıyzdy qurady. О́tken jyly Bas prokýratýranyń áleýmettik-ekonomıkalyq saladaǵy zańdylyqtyń saqtalýyn qadaǵalaýdy júzege asyrý departamentiniń basshysy Qanat Seıdǵapbarovtyń qatysýymen alqa jıyny ótkizildi. Onda qadaǵalaý aktisi engizilip, maqsatty jumysty júzege asyrý úshin qosymsha qarjy bólinýine qol jetkizilip, bas josparmen qamtý kórsetkishi 6 ese ulǵaıdy. Jalpy, oblystyq prokýratýra organdary tarapynan sońǵy jyldary 4 myńnan astam zań buzýshylyq anyqtaldy, 174 narazylyq qanaǵattandyryldy. 1,7 myń zańsyz aktilerdiń kúshi joıyldy jáne ózgertildi, 231 adam, onyń ishinde aýdandar men qalalardyń ákimderi túrli jaýapkershilikke tartyldy, 8 qylmystyq is qozǵaldy, 500 mln. teńgeden astam kólemdegi zalal óndirildi.
– Elbasy kótergen taǵy bir másele, ıaǵnı «Aýyz sý» jáne «Aq bulaq» baǵdarlamasy boıynsha qandaı jumystar atqarylýda?
– «Aýyz sý» baǵdarlamasyn júzege asyrý barysynda 2002-2010 jyldary 355 nysanǵa jóndeý júrgizilýine, qaıta jańǵyrtylýyna, jasalýyna 14 mlrd. teńgege jýyq bıýdjet qarjysy jumsalǵan. Al «Aq bulaq» baǵdarlamasynyń 2011-2015 jyldary birinshi kezeńin júzege asyrý sheńberinde 350 nysanda jumys júrgizý kózdelgen, bul jumys 55,5 mlrd. teńgeni qajet etetini anyq. «Aýyz sý» jáne «Aq bulaq» baǵdarlamalarynyń oryndalý barysyna júrgizilgen tekserýler sheńberinde ótken jyly 3 qylmystyq is qozǵaldy. Máselen, Aqsý aýdanynyń prokýrory tarapynan Arasan aýylyndaǵy sýmen qamtý júıesin jańǵyrtý jumystary kezinde 4 015 216 teńgege qurylys jumystaryn oryndamaý faktisi boıynsha QK 307-baby, 2-tarmaǵyna sáıkes qylmystyq is qozǵalyp, kináli tulǵalar zańmen belgilengen jaýapkershilikke tartyldy. «Aq bulaq» baǵdarlamasy boıynsha bólingen bıýdjet qarjysyn tıimsiz paıdalanýdaǵy zań buzýshylyqtarǵa sot-qurylys saraptamasyn taǵaıyndaý týraly 10 qaýly shyǵaryldy. Mysaly, Panfılov aýdany, Qorǵas aýylyndaǵy sýmen qamtý júıesi qurylysynyń jobalyq-smetalyq qujattamasyna sáıkes qurylys quny 192 440 000 teńgeni qurap, tekserý kezinde 11 829 211,6 teńge kóleminde qurylys jumystarynyń oryndalmaǵany, shyn máninde, bul somanyń urlanǵany jáne maqsatsyz jumsalǵandyǵy anyqtaldy. Sondaı-aq, Panfılov aýdany, Kóktal aýylyndaǵy sýmen qamtý nysanyna qatysty 15 656 477 teńge kóleminde, Sarqan aýdany M.Tólebaev aýylynda 10 442 000 teńgege, Aqsý aýdany Qopa aýylynda 9 044 598 teńgege qurylys jumystarynyń oryndalmaǵany anyqtaldy. Oǵan saı birneshe tekserý qujattary prosessýaldyq sheshim qabyldaý úshin Almaty oblysynyń memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl departamentine joldandy. «Aq bulaq» jáne «Aýyz sý» baǵdarlamasynyń tekserý qorytyndysy ótken jyly oblys prokýratýrasynyń alqa májilisinde qaralyp, anyqtalǵan zań buzýshylyqtar boıynsha oblys ákiminiń atyna zań buzýshylyqtardy joıý týraly usynys engizildi. Atalǵan baǵdarlamanyń óz maqsatynda zańnama talabyna saı oryndalýy prokýratýra organdarynyń qatań baqylaýynda tur.
– Kásipkerlerdiń quqyǵy qalaı qorǵalýda?
– 2014 jyly kásipkerlikke qatysty zańnamalardyń saqtalýyn qadaǵalaý barysynda 257 bıznes sýbektisiniń quqyqtary qorǵaldy. Qadaǵalaýshy organdardyń kásipkerlerdi tekserýdi kózdegen 117 zańsyz jospary anyqtalyp, kúshi joıyldy. Kásipkerlerdiń quqyǵyn buzǵany úshin 104 laýazymdy tulǵa tártiptik jáne ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Zańsyz 6 normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi shyǵarǵan aýyldyq ákimder ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Prokýratýranyń jedel toptary men kásipkerler palatasy birlese atqarǵan jumystar nátıjesinde 33 zań buzýshylyqtyń, 16 zańsyz tekserýdiń kúshi joıyldy. Qadaǵalaý aktileri boıynsha Jer kodeksiniń 43-babyna sáıkes barlyq aýmaqtyq jer komıssııalarynyń quramyna kásipkerler palatalarynyń ókilderi engizildi. Prokýrorlyq qadaǵalaý boıynsha agroónerkásip keshenindegi sýbektilerdi sýbsıdııalaýǵa qatysty zań buzýshylyqtardy joıý sharalary qabyldandy. Máselen, 2000 aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerine bólingen sýbsıdııany 237 556 252 teńge kóleminde tolyq tólemeý, sol sııaqty 1 272 kásipkerge 280 808 485 teńge kólemindegi sýbsıdııany der kezinde tólemeý faktileri anyqtaldy. Osy zań buzýshylyqtar boıynsha prokýrorlyq yqpal etý aktileri engizilip, kináli tulǵalar zańmen belgilengen jaýapkershilikke tartyldy. Sonymen qatar, 2014 jyly oblys prokýratýrasy jáne oblystyq kásipkerler palatasy arasyndaǵy kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri jónindegi ózara yntymaqtastyq týraly memorandýmyna qol qoıyldy. Demek, tapsyrys talaby – nátıjeden kórinip tur.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nurbol ÁLDIBAEV,
«Egemen Qazaqstan». Almaty oblysy.