Kóz jibersem alysqa

nemese Táýelsizdik bastaýynda Elbasymen birge bolǵan sátter Shymkent oblystyq partııa komıtetinde nusqaýshy, bólim meńgerýshisiniń orynbasary bolyp istep, odan Túrkistan qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, odan Aqtóbede rektor bolyp uzaq jyl jumys istedim. Búginde Almatydaǵy kólik akademııasynda dáris beremin. Professormyn. Tómende Elbasymyz jóninde ózim basy-qasynda júrip, kózim kórip, kýá bolǵan jaǵdaıattar haqynda azyn-aýlaq áńgimelemekpin. Men ǵana emes, barsha qazaqstandyqtar Elbasyn Alashtyń aımańdaıy dep ataıtyny ádil, oryndy. Oǵan shák keltirmeımin. О́ıtkeni, qoǵamdaǵy uly ózgerister arqyly sýyrylyp alǵa shyqqan kemel tulǵalar adamzat ataýlynyń aýzyna iligedi, halqy olardy qadir tutyp, álemdik deńgeıdegi kemeńgerge aınaldyrady. Tarıh taǵylymy osyndaı. Qazaqstan jaǵdaıynda Nursultan Ábishuly Nazarbaev ta  táýelsiz memleketimizdiń negizin qalaýshy, onyń tuńǵysh Prezıdenti, qazaq topyraǵyndaǵy jasampazdyq qubylystardyń tikeleı bastaýshysy, halyq aldyndaǵy tarıhı paryzyn azamattyq jaýapkershilikpen ushtastyra bilgen dara tulǵa. Turaqtylyq pen ultaralyq tatýlyq ıdeıasyn Qazaqstan aıasynda júzege asyryp qana qoımaı, álemdik dárejege kótergen, tolymdy sheshimder men ornyqty oılarǵa, bir sózben aıtqanda, ótpeli kezeńde halqymyzdyń baǵyna taǵdyr qosqan halyqaralyq deńgeıdegi iri basshy. Elbasynyń basshylyǵymen qolǵa alynǵan sharalar, júzege asqan san-salaly sharalarǵa qazaq jurty tolyqtaı senim artyp, qoldap keledi. Sondyqtan da bolar, Qazaqstan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyq mıssııasyna ıe bolyp, abyroıly ótkizdi. Bul – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bedelin tanyǵandyq, janqııarlyq eńbegin baǵalaǵandyq. «Baqyt baǵasyn bilgenniń basyna» degen osy. Elbasy Nursultan Nazarbaev el ishindegi, syrt memleketterdegi kezdesý sátterinde táýelsizdikti qaıtip tuǵyrly etemiz, qaıtkende órkenıettiń bel ortasynan oryn alamyz degen suraqtarǵa jaýap izdeýden sharshaǵan emes. Elbasymyz – qandaı bedeldi jıyndarda bolsa da tyńdaýshysyn elitip áketer, oı salar qanatty qaǵıdalar men oqshaý oılaryn marjandaı tizip, ózi de tolǵanatyn jasampaz jaratylys. Osynaý ekiniń birine buıyra bermeıtin ǵajap qasıetter men tabıǵı daralyqtyń, parasattylyqtyń bir kisige qonýy – zertteýge turarlyq taqyryp. Elbasynyń ómir derekterine kóz salsaq, bir qaraǵanda, orta mektepti bitirgen soń kásibı orta mamandyqqa ıe bolyp, Temirtaý qalasynda metall qorytýshylyqtan bastaǵan eńbek joly óz dáýirine saı qarapaıymdylyǵymen erekshelenedi. Deı turǵanmen, boıǵa bitken tabıǵı daryn alǵa qoıǵan bıik maqsattarǵa qol jetkizýge talpynǵan janǵa qýat berip, bıikke jetelegen bolar. Taǵdyr Nursultan Ábishuly ekeýmizdi qyzmet babynda san ret keziktirdi. Nurekeń Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetinen Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetine óndiris salasy boıynsha hatshy bolyp aýysqan kezde men Ońtústik Qazaqstan oblystyq partııa komıtetinde óndiris jáne kólik bólimi meńgerýshisiniń orynbasary edim. О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary burynǵy Keńes Odaǵy, onyń ishinde Qazaqstan ekonomıkasy stagflıasııaǵa ushyraǵany belgili (eldiń ınflıasııalyq úderisteriniń órshýi kezindegi toqyraýdy kórsetetin ekonomıkalyq jaǵdaı). Árıne, resmı organdar ol kezde muny moıyndaýy múmkin emes edi. Degenmen, bul máselemen tikeleı aınalysatyndar arasynda ekonomıkalyq toqyraýdan shyǵatyn jol izdestirgender boldy. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ónerkásip jáne kólik salasynda ǵylymı negizde «óndiristiń tıimdiligin arttyrýdyń keshendi júıesi» endirilip, oń baǵaǵa ıe boldy. Nátıjesinde Shymkent qalasynda 1982 jyly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń basshylyǵymen osy júıeniń endirilýi jóninde respýblıkalyq semınar-májilis ótkizildi. Májiliste baıandama jasaǵan Nursultan Ábishulynyń ekonomıkany damytýǵa baılanysty tyń oılary, pikir-paıymdary, ustanymdary erekshe áser qaldyryp, jańashyl tulǵa ekeni baıqaldy. Kóp uzamaı respýblıka Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy bolyp taǵaıyndalyp, el ekonomıkasyndaǵy jınaqtalǵan problemalardy sheshý máselelerin Odaq aldyna dáıektilikpen qoıa bildi. 1985 jyldyń 6 qarashasynan bastap Túr­kis­tan qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna saılanyp, qyzmet jasa­ǵan kezimde Nursultan Ábishuly qazaq halqy­nyń úsh ǵasyrdaı astanasy bolǵan Túrkis­tannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna kóregendikpen qamqorlyq jasady. Qazaqstan taǵdyry  Máskeý sheneýnikterine baılanysty kezde KSRO Qurylys mınıstri Túrkistan qalasyna arnaıy shaqyrylyp, qa­sıetti Q.A.Iаsaýı kesenesin qalpyna keltirýge qa­rajat bólinýiniń kerektigi dáleldengenine qaramastan, tarıhı qalanyń áleýmettik-ekono­mıkalyq problemalary uzaq ýaqyt sheshilmedi. Qazaqstandy Kolbın basqaryp turǵan kezde Túrkistan qalasynyń jınaqtalǵan máseleleri týraly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń bıýro májilisinde maǵan eki ret esep berýge týra keldi. Birinshi esepten soń «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde «Týrkestan – gorod sosıalnyh problem» atty bir bettik kólemdi maqala jaryq kórdi. Bıýro májilisinde Nursultan Ábishuly Túrkistan qalasynyń problemalaryn jetik biletinin jáne olardy sheshýdi Mınıstrler Keńesine tapsyrýdy usyndy. Nátıjesinde Mınıstrler Keńesi Túrkistanda memlekettik «Áziret-Sultan» mádenı qoryǵyn qurý jáne Túrkistan qalasynyń áleýmettik-ekono­mıkalyq máselelerin sheshý týraly arnaıy qaýly qabyldap, ol kidirissiz iske asyryldy. 1991 jyldyń 6 maýsymynda Prezıdent Jarlyǵymen Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Túrkistan memlekettik ýnıversıteti quryldy. Ol Jarlyqta «Túrkistan qalasynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etý» degen sózder keltirilgen. Eskerte ketken jón, keńestik deńgeıdegi  «Izvestııa» gazeti atalǵan oqý ornynyń bolashaqta halyqaralyq deńgeıge kóteriletinin eskermeı, «Qazaqstanda aýdan ortalyǵynda ýnıversıtet ashyldy» dep mysqyldaı jar saldy. Túrkııa Prezıdenti Turǵyt О́zal men Elbasynyń Túrkistan qalasyna kelýine oraı ýnıversıtette kezdesý ótkizilgennen keıin ekijaqty sheshimmen Q.A.Iаsaýı atyndaǵy ýnıversıtet – Halyqaralyq Qazaq-túrik ýnıversıteti dep atalyp, qazirgi kúni Qazaqstandaǵy aldyńǵy qatarly oqý ornynyń birine aınaldy. KOKP Ortalyq Komıtetiniń Bas hatshysy M.S.Gorbachev Ońtústik Qazaqstanǵa kelip, aýdan jáne qala basshylarymen kezdesýinde oǵan Q.A.Iаsaýı kesenesi týraly qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde shyqqan kitapty syıǵa tarttym. Al  Túrkistan qalasynyń tarıhy jáne ondaǵy álemdik sáýlet óneriniń úlgisi – kesene  týraly Nursultan Ábishuly ushaq ishinde tolyq áńgimelegenin jetkizdi. Búginde Túrkistan «Rýhanı astana» degen atqa ıe bolsa, ol  – tek Elbasy qamqorlyǵynyń aıǵaǵy ekeni daýsyz. Nursultan Ábishulynyń erekshelikteriniń biri – este saqtaý qabiletiniń myqtylyǵy. 1958 jyly Temirtaý qalasyndaǵy «Qazaqstan Magnıtkasyna» shaqyrǵan úndeýge sáıkes qyzmettes bolǵan, Dneprodzerjınsk qalasyndaǵy tehnıkalyq ýchılıshede birge oqyǵan Ásetilla Kárimov 1990 jyly Qazaqstan Kompartııasynyń HVII sezine Túrkistan qalasynan delegat bolyp qatysqanda:  «Ásetilla, qaıdan júrsiń?» – dep qushaǵyna qysqany kóz aldymda. Tuńǵysh Prezıdentimizdiń birtýar tulǵa ekeni memleketimizdiń keshegi «tar jol, taıǵaq keshý» kezeńinde erekshe kórindi. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń múshesi retinde taǵdyr maǵan bir qıyn, tarıhı sheshimder qabyldaýdyń kýágeri bolýdy jazypty. Iаǵnı, 1990-jyldary Ortalyq Komıtettiń kezekten tys plenýmy shaqyryldy. Ereksheligi, buryn kózge túse bermeıtin mıkrofondar oryndyqtar arasyna jıi ornalastyrylypty. Májilis zalynda kóptegen jýrnalıster men operatorlar. Biraq ta, májilis bastalar kezde olardyń bári syrtqa shyǵarylyp, esikter jabyldy. Ortalyq Komıtettiń bıýro músheleri burynǵydaı sahna  tórine emes, zaldyń birinshi qataryna jaıǵasty. Eń sońynan kirgen Nursultan Ábishuly birden minberge shyqty  da baıandama jasady. Qysqa da naqty. Mazmuny – Qazaqstan Kompartııasy tarıhı mıssııasyn oryndady, endigi zaman bul partııany taratý kerektigin talap etedi. Mundaı málimdeme partııanyń elıtasy bolyp sanalatyn Ortalyq Komıtet múshelerine jaı túskendeı áser etti. Jan-jaqtan kóńilinde «partııa – halyqpen birge» degen senim uıalaǵan Komıtet músheleriniń suraqtary qardaı borady. Adamdar sanasynda eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy partııanyń júrgizetin saıasatyna tikeleı baılanystylyǵy qalyptasqandyqtan, Kommýnıstik partııany taratý basshylyqtan aıyrylyp, qoǵamda anarhııaǵa ákeletindeı sezim týdyrdy. Degenmen, Nursultan Ábishuly suraqtarǵa tabandylyqpen jaýap berip, mundaı sheshim órkenıetti el bolýǵa qol jetkizýdiń birden-bir joly ekenin dáleldedi. Onyń pikiri men usynysyna Ortalyq Komıtet músheleriniń kelispeske ýájderi qalmady. Sóıtip, Kompartııanyń 1991 jyldyń tamyz aıyndaǵy kezekten tys uıymdastyrylǵan sezine respýblıkanyń túkpir-túkpirinen 2,5 myńnan astam delegat qatysyp, partııany taratý máselesi eki kún boıy talqylandy. Nursultan Ábishuly jurtty saıası sheshimge ımandaı sendirip, Kompartııa taratylyp, Sosıalıstik-demokratııalyq partııanyń negizi qalandy. Qazaqstannyń egemendigi men bolashaǵyna alǵyshart jasaldy. El Prezıdentiniń tikeleı bastamasymen respýblıkanyń Joǵarǵy Keńes sessııalarynda Memlekettik egemendik týraly deklarasııa, «Qazaqstan Rsepýblıkasynyń Táýelsizdigi týraly» Zań jáne  Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh Konstıtýsııasy qabyldandy. Bul baǵa jetkizgisiz oqıǵalar el tarıhynda altyn áriptermen jazyldy. Qazaqstan kommýnıstik júıe qursaýynan shyǵyp, qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy ańsaǵan armany  – derbes memleket quryp, astanaly, aqordaly, tórt qubylasy túgendelgen memleketke aınaldy. Elbasynyń kelesi tyń qyrynyń biri – «Qazaqstan-2030» Ctrategııalyq baǵdarlama­sy jasalyp, iske asyrylýy. «Aldymen – ekonomıka, sodan keıin saıasat», «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin», EQYU-ǵa tóraǵalyq etý men onyń 11 jyl ótpegen sammıtin uıymdastyrý, Eýrazııalyq odaq, Azııa keńesi, ıadrolyq qarýdan bas tartý, Astanany kóshirý, álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin shaqyrý ıdeıalary, 2017 jyly halyqaralyq ESKPO kórmesin Astanada ótkizý sheshimine ıe bolý sııaqty aýqymdy sharalar táýelsizdik qurylysyn nyǵaıta túsip, álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna kirýge jol salýda. Elbasynyń bastamasymen qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi, tatýlyqty qamtamasyz etip otyrǵan qoǵamdyq-saıası ınstıtýtqa aınaldy. Búgingi táýelsiz, ekonomıkasy nyǵaıǵan, saıası júıe qalyptasyp, nurly, kemel bolashaǵy bar Qazaqstannyń álemge tanylýynda Elbasynyń eńbegi ushan-teńiz. О́ziniń uıymdastyrýshylyq qabileti arqasynda Qazaqstandy, Keńes Odaǵynan keıingi keńistikte qıyn jaǵdaıda qalǵan eldi tez arada áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası damýdyń dańǵyl jolyna sala bildi. Qazaqstandy Túrkııa bastap, álem elderi birinen soń biri tanydy. Elbasynyń «Biz mynaý jahandaný jaǵdaıynda memleketter men ár adam básekege túsken kezde aldyńǵy qatarly el bolyp, ozý úshin bilim kerek ekenin bilemiz. Qazir bilim men biliktiliktiń básekesi júrip jatyr. Qazaqtyń jeriniń asty-ústinde baılyq barshylyq. Biraq, bilim bolmasa, jańa tehnologııa bolmasa, ol baılyq qazaqtyń dastarqanyna ózdiginen kelip túspeıdi», – degen qarapaıym sózi tek jastarǵa ǵana emes, óz elin súıetin, onyń bolashaǵyna senimmen qaraıtyn árbir qazaqstandyqqa jiger berip, qanattandyra túsedi. Elbasynyń ana tilde sóıleý sheshendigi men qazaq tiliniń memlekettik mártebesin asqaqtatýdaǵy eńbegi de erekshe. «Adamǵa eki nárse tilek tegi: biri – til, biri – diliń júrektegi» dep HI ǵasyr ǵulamasy Júsip Balasaǵun aıtqandaı, sóz anasy da, is anasy da – memlekettik til ekenin jetik bilgen Memleket basshysy óz Joldaýynda 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi biletin qazaqstandyqtar sanyn 80 paıyzǵa deıin, al 2020 jylǵa qaraı 95 paıyzǵa jetkizý mindetin qoıdy. El úshin, sol eldiń muńy men muqtajyn, arman-tilegin tal besikten boıyna sińirgen, ult tilinde tárbıelengen adam ǵana shyn máninde el kóshbasshysy bola alady. О́z halqynyń tarıhı tamyrynan nár alyp ósken Nursultan Ábishuly Nazarbaev – Qazaqstannyń rýhanı kósemine aınalǵan kemeńger tulǵa. Qyzmet babymen bolǵan kezdesýlerde ol kisiniń úlken saıası tulǵa ekenine san márte kózim jetken edi, búginde Elbasynyń jarqyn isterine súısine qaraýmen kelemin. Tek uzaǵynan súıindirgeı dep tileıik! Nurıdın BALQIIаEV, professor, Túrkistan qalasynyń qurmetti azamaty. ALMATY.