Tekti túzeý besikti túzeýmen birdeı

Ol úshin qujattandyrý jónindegi zańdy qaıta qaraý qajet «Qazaqy tegimdi qaıyryp alý úshin kóp júrdim. Áli de biraz júgirý kerek sııaqty. Shynynda da, ata tegimizdi durystap jazdyryp alý óte qıyn eken...» Bul – tólqujattaryndaǵy burmalanǵan ata tegin túzete almaı júrgenderdiń ashynǵannan aıtqan sózi. Solardyń biri – Taıpaq aýdanynyń turǵyny Qalen Imanbaev. Seksenniń seńgirine kelip qal­ǵan qart shóberesiniń týý tý­raly kýáligine óz esimin engize almaǵanyn aıtyp nalydy. «Esimimdi shóberelerime  bere almaı júrmin...» «Meniń bul hatty jazýyma «Oral óńiri» gazetinde (№76, 10 shilde, 2014 jyl) shyqqan «Tegimizdi túzetýge kedergi joq» degen maqala sebepshi boldy. Osy maqalaǵa oraı, men basymnan ótken bir oqıǵa jóninde baıandaıyn dep edim. Múmkin, bul oqıǵa bireýlerge sabaq bolar. Men budan 5-6 jyl buryn shóbereli bolyp, otbasymnyń sheshimimen sábıdiń tegine óz esimimdi beretin boldym. Sóıtip, náresteniń týý týraly kýáligin alar kezde nemerem Rýslan aýdandyq AHAT bóliminen beril­geli jatqan qujatqa qyzynyń esimin «Aıaýlym», al tegin «Qalen» dep, ıaǵnı meniń esimimdi, úlken atasynyń atyn jazýdy surady. Biraq, ókinishke oraı, ondaǵylar buǵan kelispepti. О́ıtkeni, meniń esimim nemerem Rýslannyń qujatynda joq eken. Rýslan dú­nıege kelgende onyń qujatyna «Rýslan Málikuly Imanbaev» dep jazylypty. «Aıaýlym Qalen» bolyp jazylý úshin onyń ákesi Rýslannyń qujatynda meniń esimim bolýy kerek eken, mysaly, Rýslan Málikuly Qalen degen sııaqty. AHAT qyzmetkerleriniń munysyna renjigen nemerem «Bárimiz sol kisiniń urpaǵy ekenimiz ras qoı, nege men qyzym­nyń tegine óz atamnyń atyn bere almaımyn?» dep ashýlanyp ózimdi jiberdi. Atalǵan mekemege búkil qujatymdy arqalap barǵanymmen, ondaǵylar budan buryn nemereme aıtqandaryn maǵan da qaıtalap, shyǵaryp saldy. Sóıtip, men kózimniń tirisinde AHAT bólimine ózim ba­ryp, Aıaýlymnyń shyn máni­sinde meniń urpaǵym ekenin qujattaı da, bylaı da aıtyp, dáleldep turǵanda óz shóbereme esimimdi bere almadym. Meniń bir túsinbeıtinim, shóbereme tegi retinde esimimdi berer kezde AHAT bólimindegiler nege bizdiń qolymyzdaǵy qujattardy esepke almaıdy? Onyń ústine men olarǵa baryp, ózimniń Aıaýlymnyń úlken atasy ekenimdi aıtyp, ony dáleldeıtin qujattarymdy kórsetip turǵan joqpyn ba? Sóıtip júrgende, sábıge járdemaqy tóleıtin ýaqyt jaqyn­dap qaldy da, AHAT-taǵy­lardyń aıtqandaryn oryn­daýǵa týra keldi. Nátıjesinde shóberemniń qujaty «Aıaýlym Rýslanqyzy Málik» bolyp ja­zyldy. Odan keıin de shóbe­relerim dúnıege keldi. Olar da qujat­taryn osy tekpen aldy. Bú­gingi tańda qoldanysta júr­gen qu­jat daıarlaýdyń qatyp qalǵan zańynyń kesirinen nemere, shóberelerine óz esimderin bere almaı júrgen men sekildi atalar kóp. Bul jaǵdaı, árıne, bizder sııaqty qarııalardy qatty qynjyltady. Atalarynyń esimin tegi etip alý da urpaqtar sabaqtastyǵynyń bir belgisi emes pe? Men de kezinde zańger bolyp istegen adammyn. Bul ómirde qatyp qalǵan eshteńe joq. Buryn yńǵaıyna, tıimdiligine qaraı qoldanylyp júrgen zańdarǵa tolyqtyrýlar men ózgerister engiziletin. Qazirgi ýaqytta olaı etýge bolmaı ma, nege qujat daıarlaý zańy qaıta qaralmaıdy?» – depti Qalen qart redaksııaǵa jazǵan hatynda. Qarııanyń hatyna jaýap berý úshin biz sol boıda oblystyq Ádilet departamentiniń AHAT jáne apostıl qoıý qyzmetin uıymdastyrý bóliminiń basshysy Gúljamal Luqpanǵa habarlastyq. Mamannyń málimdeýinshe, mem­lekettik tirkeý kezinde balanyń tegi ata-analarynyń tegimen aıqyndalady. Qazaqstannyń «Neke (erli-zaıyptylyq jáne otbasy týraly») Kodeksiniń 194-babyna sáıkes ata-ananyń tilegi boıynsha balasynyń tegi ulttyq dástúrdi eskere otyryp, balanyń ákesine nemese atasyna beriledi. Qalen qarııanyń aýylyndaǵy AHAT qyzmetkeri qujattaý bóliminde jumys jasap otyryp, osy zańdy nege eskermegen? Qalen qart basqa qujattary arqyly óziniń Aıaýlymnyń týǵan atasy ekenin ózi «tirileı» kelip, dáleldep otyrǵan joq pa? Adamnyń ózinen artyq qandaı dálel nemese kýá kerek? Báribir oryssha jazyldy.... Qalen qarttyń renishi oryndy. Tegin jańǵyrtýda talaılardyń taýy shaǵylyp júrgeni ras. Solardyń biri – myna meniń ózim. Byltyr tegin qazaqshalaı almaı júrgen bir tanysymnyń áńgimesi muryndyq bolyp, osy máseleni kóterip, maqala jazǵan bolatynmyn. Sol joly tıisti oryndardyń qyzmetkerlerine jolyqqanymda, olar maǵan Elbasynyń 1996 jyldyń 2 sáýirinde jarııalaǵan «Ulty qazaq azamattardyń tegi men ákesiniń atyn jazýǵa baılanysty máselelerdi bekitý tártibi týraly» Jarlyǵy negizinde qujattardy qazaqshalaýda kedergi joq ekenin aıtqan bolatyn. Jáne qazaqshalanǵan qujattardyń keıin kedergilerge tap bolmaıtynyn aıtyp sendirgen edi. Osyǵan oraı, men de óz qujatymdy tolyqtaı ózgertip alýǵa talap qyldym. Biraq, qujat aýystyrý máselesi men oılaǵandaı ońaı bolmaı shyqty. Ákemniń esimindegi bir-eki áriptiń durys jazylmaǵanyna jáne burynǵy týý týraly kýáligimde ákemniń aty kórsetilmegenine baılanys­ty meniń jańa qujat alýym uzaqqa sozyldy. Ulttyq dástúrge sáıkes qujat jasaý úshin AHAT bóliminiń qyzmetkerleri týý týraly kýáligimdi eki ret jáne basqa da qujattarymdy qaıta-qaıta jınaqtady. Nátıjesinde onshaqty aı júrip, jańa qujatqa qolymdy áreń jetkizdim. Biraq, tegimniń ulttyq dástúrge sáıkes ózgertildi degeni tek aty ǵana bolyp shyqty. Qujatymda ákemniń aty báribir orys grammatıkasyna laıyqtalyp jazyldy. О́ıtkeni, qazirgi áreket etip turǵan zańǵa sáıkes AHAT bóliminiń qyzmetkerleri adam teginiń durys jazylmaǵanyn qansha jerden bilip tursa da, ony qazaqy grammatıkaǵa laıyqtap jazýǵa, ıaǵnı bir áripti de ózgertýge quqyqtary joq eken... Dúbára tegińiz namysqa tımeı me?.. Keńes dáýirinde qazaqtardy orystandyrý eń aldymen qujat­tardan bastaǵan bolýy kerek. О́ıtkeni, qaı adamnyń qujatyn alyp qarasańyz da, oryssha toltyrylǵan. Nanbasańyz, qasy­ńyzda turǵan kez kelgen adam­nyń qujatyn qarap kóri­ńiz. Mysaly, Jaılybaeva-Djaı­lıýbaeva, Oraquly-Arak­uly, Qy­dyrqojaeva-Kdrkýd­­­jaeva, Eleý­­sinuly-­Ileý­­sın­ovıch degen sııaq­ty. Baıqa­sańyzdar, bul jerde eshkimniń de atasy óz atymen atalyp turǵan joq. Qujattaǵy ata-babalar esiminiń ózgeshe dybystalýy keıingi urpaqtarynyń olardy múldem umytýyna ákep soqpaı ma? Osyndaı qate jazbalardy ózgertý úshin qujat ıeleri men sekildi uzaq ýaqyt júrýi kerek, oǵan ekiniń biriniń shydamy jetpeıdi. Osy jóninde áńgime bolyp jatqanda, AHAT bóliminiń bir qyzmetkeri Reseıde dúnıege kelgen qazaqtyń qujatyndaǵy Telekabel degen famılııany kórip, tań qalǵanyn aıtty. Sóıtse, ol kisiniń Tilekqabyl degen qazaqy esimdi atasynyń aty orystandyrýdyń kesirinen Telekabel bolyp shyǵa kelgen. Keıin Qazaqstanǵa kóship kelgennen keıin olar kózderi ashylyp, atalarynyń atynyń sondaı kúlkili jaǵdaıǵa deıin burmalanǵanyna namystanyp, atalmysh tegin qujattan múldem alyp tastapty. Telekabel degen teginiń ornyna óz ákeleriniń atyn tegi etip alyp, basqa qujat jasatyp alypty. Elimiz táýelsizdik alǵaly talaı qazaqtyń boıynda ult­tyq sezimniń oıana bastaǵany ras. Nátıjesinde kóptegen qan­dastarymyz Keńes dáýirinde qujatynda óshpesteı bolyp jazylyp qalǵan oryssha tekterinen uıalatyn, tipti namystanatyn boldy. Sóıtip, olardyń birqatary Elbasynyń joǵarydaǵy ulty qazaq azamattardyń tegi men ákesiniń atyn jazýǵa baılanysty shyǵarǵan Jarlyǵyn paıdalanyp, qujattaryn ulttyq dástúrge sáıkestep alýǵa umtylýda. Biraq, olardyń kóbisi tegin aýystyra almaǵan shyǵar dep oılaımyn. О́ıtkeni, qujattaǵy aty-jónińdi aýystyrý degen óte kúrdeli jumys, men muny óz basymnan ótkergen soń aıtyp otyrmyn. Mundaı jaǵdaı jalǵyz meniń basymda ǵana emes, halyqtyń basym kópshiligi osy bir ómiri ózgermeıtin, qatyp qalǵan eski zańnan zardap shegip júr. Bulaı deıtinim, ózim tegimdi aýystyryp júrgen kezde AHAT bólimine kelýshilerdiń kóbisi osy máselemen júrdi. Mysaly, AHAT bólimine kezekte otyrǵanda bir erli-zaıyptylar qyzdarynyń «Tıýlegenova» deıtin famılııasyn «Tólegenova» dep ózgertýge kelgenderin aıtqan bolatyn. Alaıda, olar qujattaý bólimine kirip shyqqan soń, alǵashqy oılarynan aınyp qaldy. Nege deseńiz, qyzdarynyń tegin aýystyrý úshin onyń ákesiniń, aýyldaǵy atasynyń qujattaryn qozǵaý kerek eken. «Onyń bárine júretin ýaqyt joq», degen álgi erli-zaıyptylar bárine qoldaryn bir-aq siltep, ketip qaldy. Olarǵa qaraǵanda, Arııa esimdi jas kelinshektiń júıkesi myqty eken. Qujatyn durystap júrgenin jetkizgen ol teginde ketken bir qateni túzeý úshin talaı esikti tozdyrǵanyna qynjylyp, Qazaqstan azamattaryn qujattandyrý týraly zańdy jańa zamanǵa laıyqtap, qaıta jasaqtaýdyń ýaqyty baıaǵyda jetkenin aıtty. AHAT bóliminiń qyzmetkerlerine: «Ákemniń atyn qazaqshalaýǵa haqym joq pa?» degen sharasyz adamdardy az kezdestirmeısiń. Elimizdiń qujattaý jónindegi zańyna talaı adamnyń ókpe-renish artyp jatqanyn óz qulaǵymmen de estidim. Tek zań aıasynda ǵana jumys istep otyrǵan AHAT bóliminiń qyzmetkerlerine, árıne, ókpe joq. Biraq, el azamattarynyń halyqtyń talap-údesinen shyq­paıtyn, áldeqashan eskirip ketken qujattaý jónindegi zańǵa degen ókpeleri qara qazandaı. Tipti, qazirgi áreket etip turǵan zańdy Elbasynyń 1996 jyldyń 2 sáýirinde shyǵarǵan «Ulty qa­zaq azamattardyń tegi men áke­siniń atyn jazýǵa baılanysty máselelerdi bekitý tártibi týraly» Jarlyǵynyń júzege asyrylýyna kedergi keltirip tur desek te bolady. О́ıtkeni, ol zań burynǵy qujattyń túpnusqasyndaǵy oryssha jazylǵan tegimizdi qazaqy grammatıkamen túzetýge ruqsat etpeı tur. Osyǵan oraı, qalyń kópshilik elimizdegi jergilikti ult ókil­deriniń tegin qazaqshalap alýyna, ıaǵnı Keńes dáýirinde sol kezdegi saıasattyń kesirinen bur­malanyp ketken qazaqy tegin qaıyryp alýyna múmkindik be­rilse deıdi. Sosyn joǵaryda keltirilgen mysaldaǵy Qalen qart sekildi atalardyń esimin nemereleri men shóberelerine tegi retinde emin-erkin bere alatyndaı múmkindik jasalsa. Qysqasy, qujattandyrý jónindegi zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip, osy jóninde arnaıy bap jazylsa, joǵaryda kóterilgen máselelerdiń sheshimi tabylar edi. Buǵan qosa, AHAT bóliminde jumys isteıtin qyzmetkerlerden memlekettik tildi, onyń ishinde qazaq tili grammatıkasyn sheber meńgerýi talap etilse, quba-qup. Túsingen adamǵa tegimizdi tú­zeý – besigimizdi túzeýmen para-par. Sondyqtan, qujatymyzdy túzeý isi de memleket saıasatynyń mańyzdy bóligi bolýy tıis. Aısha О́TEBÁLI, jýrnalıst. Batys Qazaqstan oblysy.