Áleýmettik jaǵdaı jasalsa aýyldyń ajary ashylady

Altynsarın aýdany tabıǵat­tyń tamyljyǵan ortasynda tur. Aınala aq qaıyń men qaraǵaı, kúre joldyń boıynan ótken jolaý­shyny «Shirkin osyndaı jánnat jerde turǵan adamda ar­man bar ma?» degizedi. Biraq aýylda tirshilikke eń qajetti aýyz sý men jol bolmasa, adamdar ta­bıǵattyń sondaı kórkin de baıqamaıtyndaı qalypqa keledi eken. Ataqty «Sosnovyı bor» sa­natorıi ornalasqan bul óńirde jer astynda mıneraldy sý qory mol bolǵandyqtan, ol kádimgi aýyz sýǵa jaramdy emes, tushy qudyq joq. Sondyqtan aýyz sýdy syrttan tartýy tıis. Batyrbek Ahmetov osy aýdanǵa 2010 jyly ákim bolyp kelgende aldymen aýyz sý máselesine kóńil bóldi. – Aýylda da, qalada da aldymen adam tirshiligine qajet aýyz sý bolyp tabylady. Sapaly aýyz sý bolmaı, adamdardyń den­­­­saý­lyǵy týraly da sóz qoz­­ǵaý artyqtaý. Sondyqtan mem­­­le­ketimizdiń aýylǵa zor qamqor­lyqpen júrgizip otyrǵan «Aq bulaq» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa talpynys jasadyq. Bul zor múmkindik, – deıdi Batyrbek Myqansalyquly. Rasynda, osy aýdandaǵy qaı eldi meken bolsa da aýyz sýdan qańsyp otyratyn. Bolshoı Chýrakov degen úlken aýylǵa aýyz sý eki jylda jetkizildi. Aýyl­daǵylardyń balasha qýanǵanyn kórseń. Aýyldardy aıtpaǵannyń ózinde, aýdan ortalyǵy Obaǵan selosynda da aýyz sý bolmaıtyn. Qazir bul jerde de táýlik boıy sý shúmekten aǵyp tur. Malyı Chýrakov men Sılantev eldi mekenderine aýyz sýdyń jetkizilgeni aýyldan ketýge jı­nalyp, qopańdap otyrǵan jurt­ty qaıta oılandyrdy. «Aq bulaq» baǵdarlamasy boıynsha burynǵy sý qubyrlaryn jań­ǵyrtý jumystary júr­gizilý­de. Osyndaı jumystar arqa­synda Sherbakov selosyna jaqynda aýyz sý jetkizilmek. – Buryn, sonaý qıyn jylda­ry aýyldyń júgi nege aýdy? Áleý­­­mettik jaǵdaı jasalsa aýyl­daǵylar týǵan jerden qaıda ketpek? Qazir aýdandaǵy aýyz sý men gaz jetkizilgen aýyldarda tur­ǵyndar qaladaǵydaı tura bastady. Ot jaqpaıdy, sý tasymaıdy, úıdiń ishi tap-taza, barlyǵy úıdiń ishinde. Adamǵa qalada da, da­la­da da osydan artyq ne kerek? – deıdi aýdan ákimi Batyrbek Ah­metov. Altynsarın oblys ortaly­ǵyna jaqyn aýdannyń biri bol­ǵanymen, munda ne aýyz sý, ne gaz joq, joldar da tozyp bitken bolatyn. Bákeń osy aýdanǵa kel­geli Sherbakov, Krasnyı Kardon jáne Malyı Chýrakov degen iri selolaryna kógildir otyn jet­kizildi. Bıyl qańtar aıynda kras­­nyı­kardondyqtar alǵash ret kógildir otyndy paıdalana bas­tady. – Jyl saıyn 15 tekshe metr otyn alatyn edik. Túnnen turyp ot jaǵý, kúl alý degen áıeldi jún­­jitetini ras. Endi, mine, bir kúnniń ishinde úıimiz han sara­ıyndaı ózgerip sala berdi, 25 jyl ot jaqqan beınetimdi bir kúnde umytqandaımyn. Árıne, munyń barlyǵy da Elbasymyzdyń saıa­satynyń arqasy ekenin túsi­nemiz. Al sony júzege asyrý úshin kóp jumystar atqaryp otyr­ǵan aýdan ákimi Batyrbek Myqansalqulyna rahmetimdi aıtamyn, – dep aǵynan jarylǵan edi úıine gaz jetken kúni Krasnyı Kardon aýylynyń turǵyny Mýsfıra Pımenova. Jasyratyny joq, oblystyń ózge aýdandarynda aýyl, aýdan ishindegi joldardyń jóndelip jat­qany shamaly, aıtarlyqtaı jumystardy eshkim kórip otyr­ǵan joq. Altynsarın aýdanyn­da úlken dańǵyl joldan Maıakov­s­kıı, Alekseev aýyldaryna deıin baratyn joldar orta jón­deýden ótkizildi. Aýdandaǵy «Zýev – Tanabaı – Vorobev» jolyna tas tóselip, aǵymdaǵy jóndeý jumysy júrgizildi. So­ny­men qatar, aýdanda birinshi ret Sılantev jáne Bolshoı Chýrakov eldi mekenderi ishindegi kóshelerge tas tóselip, jóndeldi. Aýyl úshin áleýmettik másele ylǵı da aldyńǵy orynda turady. Batyrbek Myqansalyquly eli­mizdiń ekonomıkasy ilkim­dilik­­pen damyp otyrǵan búgin­de aýylǵa ógeı balanyń kúıin keshtirýge bolmaıtynyn jáne onyń jaǵdaıyn barynsha qala­ǵa jaqyndatýdy oılaıdy. Áleý­mettik jaǵdaı saıraǵan til­men kelmeıdi, oǵan mol qarjy, jumys kerek. Memleket ondaı qarjyny berip te otyr, túrli baǵdarlama jumys istep jatyr. Al istiń ora­ıyn keltirý ákimderge kóp baılanysty. Bákeńniń bul oraıda tájirıbesi jetedi. Mysaly, qazir aýyldyq jerde mektep pen balabaqsha negizgi tirek de­se bolady. Shúkirshilik, aýylda bala týý kórsetkishi joǵary­­lap, baqshalarǵa suranys da art­qan. Sońǵy bes jylda aýdan­da úsh balabaqsha ashyldy. Eki mek­­tep respýblıkalyq bıýdjet qarjysyna kúrdeli jóndeý jumys­tarynan ótti. – О́zge mektepterdiń aǵymdaǵy jóndeý jumysyna bıýdjetten qarjy kútip otyra bersek, olar jyl saıyn toza beredi ǵoı. Balalarǵa bilim beretin qa­sıet­ti orynǵa júrdim-bardym qara­saq, bolashaqqa ne aıtamyz. Aýdandaǵy kásipkerler men sha­rýa­shylyq jetekshileriniń basyn qosyp jiberip, osy máseleni túsindirgenmin. Olardyń qol­daýymen jınalǵan qarjyǵa Prıozernyı, Lermontov, Sher­bakov, Zýev aýyldaryndaǵy mektepterge kúrdeli jóndeýden esh kem túspeıtin aǵymdaǵy jóndeý jumystaryn júrgizdik, – deıdi B. Ahmetov. Bákeń munan buryn Jangeldın aýdanyn basqarǵan kezde de atqar­ǵan áleýmettik jumystardyń rah­atyn shalǵaıdaǵy aýyldar áli kórip otyr. «Batyrbektiń ja­sap ketkeni» deıdi. Ahmet Baı­tursynovtyń kindik qany tamǵan Aqkól aýyly oblys orta­lyǵynan 700 shaqyrymdaı jerde jatyr. Qostanaıdan shyqqan jolaýshy 10 saǵat júrip jetedi. Sol shalǵaıdaǵy qatar jatqan Aqkól men Qarasý aýylyna eki mektep, sol aýyldardyń mańaıyndaǵy Mılisaıǵa taǵy bir mektep salyp bergen edi. Búginde balalardyń rahatyna qyzmet etip tur. Aqkól men Qarasýǵa aýyz sý tartyp bergen de Bákeń bolatyn. – Qala halqynyń kóbeıip, aýyl­dardyń oblys kartasynan syzylýy, turǵyndarynyń azaıý úderisi áli toqtamaı otyr. Al sizdiń aýylda barynsha áleýmettik jaǵdaıdy ońaltý kerek dep shyryldaıtyn kózqarasyńyz ýaqyt talabyna saı ma? – dep ákimdi shamyrqandyryp aldyq. – Aýyl týraly osyndaı kóz­qarasty men áý bastan qol­da­maımyn. О́zimiz aýyldan shyqtyq. Qazaq aýyly ómir súrýi tıis! Biz ata kásibimizdi tastamaı, qaıta ony jańǵyrta damytýymyz qa­jet. Biz sonda ǵana dástúrimizdi, tilimizdi berik saqtap, ult retinde kúsheıe túsemiz. Qazir aýylda mal baǵyp otyrǵan jigitter eshkimnen kem emes. Memlekettiń ózi soǵan jaǵdaı jasap otyr. Tek qımylda, erinbe. Mysaly, bizdiń aýdanda orta jáne shaǵyn bıznesti damytý aıasynda «Sybaǵa» baǵ­dar­lamasymen 5 kisige nesıe be­rilip, olar 165 bas iri qara mal aldy. Sharýa qojalyqtaryna, serik­testikterge de mal alýǵa qol­qabys kórsetip otyrmyz. «Al­tyn asyq» baǵdarlamasy boıyn­sha «Hamıt M.M.» sharýa qojalyǵy 232 qoı-eshki aldy. «Qulan» baǵdarlamasy boıynsha 6 adam 108 jylqy alyp ósire bastady. Munyń barlyǵy da baǵ­darlama boıynsha jasaǵan jos­parymyzdan áldeqaıda kóp. Eshteńe jasalmaı sýdaǵy qalt­qydaı júre bersek, árıne jurt aýyldan ketedi, – deıdi Bákeń. Aýdanda bıýdjet qarjysyn ıgerý, bıýdjet tabyspen tolyq­ty­rylmasa, áleýmettik másele qaıdan sheshimin tapsyn? Sol úshin aýdan sharýashylyǵyn aqsatpaýǵa tyrysady. Sońǵy jyldary aýdan óńirinde ornalasqan «Sos­novyı bor» sanatorıiniń janynan «MVS» atty seriktestik «ARTEZA» degen markamen shólmekke aýyz sý quıatyn seh ashty. «Bıznestiń jol kartasy-2020», «Agrobıznes-2020», «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamalary boıynsha ınvestısııalyq jobalardy belsene júzege asyrady. О́ńirdiń ındýstrııalyq kartasy sheńberinde 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan iri eki joba júzege asyryldy. 500 analyq iri qara mal jáne 1000 iri qaraǵa ar­nalǵan bordaqylaý alańy iske qosyldy. Qazir «Obaǵan qus» sharýashylyǵynyń, ıaǵnı Sılantev selosynda táýligine 1 mıllıon jumyrtqa beretin qus fabrıkasynyń qurylysy qyzý júrip jatyr, onyń bir bóligi daıyn tur. Indýstrııa kartasynan tys ınvestısııalyq jobalar da júzege asyrylýda. 500 jyl­qyǵa arnalǵan bordaqylaý alańy iske qosyldy. Sonymen qatar, Osıpov selosynda 200 basqa arnalǵan saýyndy sút fermasy, Obaǵan selosynda táýligine 3000 lıtr sút óńdeıtin seh qurylysy júrgizilýde. 9 aı ishinde ınvestısııalyq negizgi qarjy 2 mıllıard teńgege jýyq­taǵan, bul ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 194 mıllıon teńgege kóp eken. Aýyl turǵyndarynyń shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa da jaǵdaı jasap otyr. Aýdanda ju­myssyzdyqtyń – 0,4, al ke­deılik sheginiń 0,1 pa­ıyz bolyp tómendegeni de osyndaı jumystardyń arqasy ekeni sózsiz. Aıtpaqshy, Altynsarın aýdanynda ishki týrızmdi damytýǵa da talpynys bar. Bul óńir uly aǵartýshy Ybyraı Altynsarın men qazaq aqyn qyzdarynyń kó­shin bastaǵan Márııam Hakim­ja­novanyń kindik qany tamǵan jer. Olar týǵan jerdegi qudyqtyń ma­ketin jasap, ol jerde Balǵoja Jańbyrshınniń aýyly bolǵanyn eske salatyn plıta qoıyldy. Sher­­ba­kov aýylynyń kire­beri­sine Altynsarın saıabaǵy salyný­da, balalardy oqytyp turǵan uly ustazdyń eskertkishi de boı kóter­di. – Bizdiń halqymyz tarıhynyń ár kezeńi ishki, syrtqy týrızmge materıal retinde suranyp tur. Ybyraı atamyzdyń týǵan jerin, kesenesin kórýge yntyǵyp keletinder az ba? Tamyljyǵan tabıǵat mynaý. Munyń ózi jas urpaqqa rýhanı azyq jáne patrıotızmge tárbıeleıtinin es­kerýimiz  qajet, – deıdi aýdan ákimi Batyrbek Ahmetov. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». Qostanaı oblysy, Altynsarın aýdany.