Taıaýda Úrjar aýdanynyń Naýaly aýylyndaǵy balalar úıinde boldyq. Bizdi qarsy alǵan Tursyn Dombalanovtyń balalar úıiniń basshysy bolyp eńbek etkenine 30 jyl tolypty. Bastapqyda mektep retinde salynǵan ǵımarat 1934 jyly balalar úıine berilgen eken. Taǵdyr teperishin tartqan talaı balanyń topshysyn bekitip, ómirge joldama bergen mekemeniń ózindik erekshe tálim-tárbıesi bar. Aıtalyq, basshysynan bastap balalardyń barshasy baǵban ekenin baıqadyq.
Balalar úıiniń aýlasyna engen sátte tap-tuınaqtaı taza, jasyl jelekpen kómkerilgen erekshe estetıkalyq kórmege tap bolǵandaı áserde qalasyz. Qaýyz jarǵan qyzǵaldaq pen mamyr gúldiń jupar ıisi muryn jarady. Jergilikti sheberlerdiń qolynan shyqqan aǵash músinder kóz tartarlyq. Aınala máýeli jemis aǵashtary. Uqypty qoldan shyqqan, taqta-taqtaǵa destelengen baqsha barshylyqtyń belgisi ispetti. Mekeme jetekshisiniń aıtýynsha, balalar úıiniń aýlasynda 60 túpten astam jemis aǵashy, onyń ishinde alma, almurt, alqory, órik, shabdaly, shıe, júzimniń túr-túri ósiriledi. Shildeniń orta sheninde jemis aǵashtary alǵashqy jemisin tóge bastaıdy eken. Bir ǵajap kóriniske qaıran qaldyq. Alma men almurt aǵashtary bir tamyr, bir dińnen nár alyp tur! «Baǵbandyq dep osyny aıt!», dedik tańdanysymyzdy jasyrmaı. Jolbasshymyz – Úrjar aýdany ákiminiń orynbasary Serikqazy Sádýaqasov balalar úıine bet alǵanymyzda Tursyn Núsipulynyń erekshe eńbekqor ekenin aıtqan bolatyn. Dese degendeı, osydan otyz jyl buryn bul mekemeniń ǵımaratynan basqa túgi bolmaǵan eken. Qazir balalar úıiniń ózinde 8 ǵımarat, otbasylyq úlgidegi úı, klýb, monsha, jazǵy lager, saıajaı jáne birneshe kólikteri bar. Mekeme basshysy munyń barlyǵy memleket qamqorlyǵy men balalar eńbeginiń nátıjesi ekenin jetkizdi. Máselen, balalar jylyjaıda ózderi ósirgen qııardy qarashadan bastap, naýryzǵa deıin tutynady. Odan bólek, 2 gektardan astam aýlada ósiriletin baý-baqsha daqyldary – qystygúngi balalardyń qoregi. Ár balaǵa bekitilgen baqsha telimi bar. Iаǵnı, balalar úıiniń tárbıelenýshileri mańdaı terlerimen ósirgen jemis-jıdekteriniń qunyn biledi. Búginde 52 bala tárbıelenip jatqan balalar úıiniń Tarbaǵataı taýynyń bókterinde jekemenshik saıajaıy bar. Birneshe jyl buryn Májilis depýtaty Nurtaı Sabılıanovtyń kómegimen 6 mln. teńgege satyp alǵan saıajaıda balalar jazǵy demalysyn ótkizedi. Onda ara uıalary bar. Balalarǵa qysta – 20 gramm, jazda – 30 gramm bal beriledi. Jalpy, Úrjar óńiri – alma aǵashtary tez ónetin quıqaly jer.
– Mekememizge oblystyq qazynadan qarajat bólinedi. Dese de, balalardy únemshildikke, ysyrapshyldyqqa jol bermeýge, sharýashylyqqa úıretemiz. Balalar jerdiń ár bóligin paıdalanýdy biledi. О́nimderimizdi qoımalarda saqtaımyz, – dedi T.Dombalanov.
Tursekeń rasynda joqtan bar jasaýǵa sheber jan eken. Kóne mekemeniń buzylǵan ǵımaratynyń irgetasynyń ózin baý-baqsha daqyldarynyń atyzy retinde paıdalanyp otyr. Jemisteriniń ishinde belgradtyq tuqymdar, almanyń amerıkalyq túrleri kezdesedi. Úıme topyraqta ósetin ónimniń túsimi mol. Gollandtyq kógal emes, daladaǵy sazdan oıyp ákelingen shymmen tóńirek túgel jap-jasyl keıipke engen.
– Aýla ádemi bolyp tursa, balalardyń kóńil-kúıi de joǵary bolady. Bul olardy estetıkaǵa tárbıeleıdi, – dedi ol.
Mekeme basshysy otbasylyq úlgidegi úılerdiń qajettiligin, ondaǵy balanyń baýyrmal bolyp ósetindigin aıtady. Naýaly balalar úıiniń otbasylyq úlgidegi úıiniń tárbıelenýshileri tatýlyǵymen, eńbekqorlyǵymen únemi úlgi bolyp keledi. Qazir bul balalar úıiniń túlekteri elimizde, shetelderde jemisti eńbek etýde. Olar túlep ushqan uıalaryn eshýaqytta umytqan emes. Máskeýde janarmaı quıý beketin ashyp, ataýyn «Naýaly» dep jazǵan kásipker azamattar da osy mekemeniń túlekteri.
Biz qoshtasar sátte, qaqpadan bir top meımandar kirip kele jatty. Bala-shaǵalarymen kelgen qonaqtar – Naýaly balalar úıiniń túlegi Jaǵypar Súleımenov esimdi azamattyń ósip-óngen áýleti bolyp shyqty. Qanat esimdi balasy ákeleriniń osy balalar úıinde tárbıelengenin, Uly Otan soǵysyna qatysyp, eki márte «Erligi úshin» medalimen, «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalǵanyn jetkizdi.
– Ákemiz Jaǵypar Súleımenov Vasıa degen dosymen birge Naýaly balalar úıinde óskenin únemi aıtyp otyratyn. Ekeýi osy jerde mektep bitirgennen keıin, áskerge de birge attanypty. «Biz áskerge barǵanda, soǵys bastaldy. 1941 jyly alǵashqy urystardyń birinde qatty jaralandym. Sol kezde Vasıa meni arqalap alyp, shepti buzyp ótý úshin jantalasa júgirdi. Vasıaǵa: «Ekeýmiz de ólgenshe, birimiz tiri qalaıyq. Meni tastap ket» dedim. Alaıda, dosym jaý qolyna qaldyrǵan joq. Sóıtip, ekeýmiz de tiri qaldyq. 1945 jyly Reıhstagqa jeńis týy tigilgende, búkil keńestik jaýyngerler aspanǵa oq atyp turǵan edik. Vasıaǵa sol kezde áldeqaıdan atylǵan oq tıip, kenetten qaıtys boldy. Tyǵylyp jatqan fashıster atty ma, álde basqa ma, bilmedik. Jalǵyz týysym da, dosym da sol edi», dep ákemiz birge ósken dosyn bertinge deıin aýzynan tastamaı aıtyp, eske alyp otyrýshy edi, – dedi Qanat.
Biz Súleımenovterdiń Uly Jeńistiń 70 jyldyq mereıtoıyna oraı, atalary ósken balalar úıine baǵaly syılyqtar ákelip, saltanatty túrde tabystaǵanyna kýá boldyq. Olar ertesine ákeleri men onyń qarýlas serikteriniń rýhyna baǵyshtap, Taskesken aýylynda ótkizetin as pen báıgeni tamashalaýǵa balalar úıiniń úzdik oqıtyn oqýshylaryn surap alyp jatty. «Jetim kórseń jebeı júr» deıdi. Al taǵdyr tálkegine túsken kinásiz búldirshinderdi eńbekke baýlýdyń jóni múlde bólek. Birligi jarasqan baqýatty balalar úıinen mereılenip shyqtyq. О́zge ult ókilderiniń balalary kóptep tárbıelenip jatqan mekemeniń jetkinshekteri memlekettik tildi erkin meńgergendikterimen de qýantty.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan».
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Úrjar aýdany.